BramhasutraBhashyam>ShastraImport: Imported from BS.xml via ShastraEditor

2026-03-10T11:39:57Z

Imported from BS.xml via ShastraEditor

New page

__NOINDEX__
<noinclude>[[Category:BramhasutraBhashyam भाष्यपाठाः]]</noinclude>

<section begin="BS_C04_S02_V01" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">वागभिमानिन्युमा मनोऽभिमानिनि रुद्रे विलीयते । वाचो मनोवशत्वदर्शनात् ।</span><br>
इति शब्दाच्च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘उमा वै वाक् समुद्दिष्टा मनो रुद्र उदाहृतः ।</span><br>
इति स्कान्दे ॥ 01 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V01" />

<section begin="BS_C04_S02_V02" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अत एव चशब्दात् सर्वाणि दैवतानि यथानुकूलं विलीयन्ते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्तेऽग्निरिन्द्रे इन्द्र उमायामुमा रुद्रे विलीयते एवमन्यानि दैवतानि यथाऽनुकूलम्’ इति गौपवनश्रुतिः ॥ 02 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V02" />

<section begin="BS_C04_S02_V03" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘मनः प्राण’ इत्युत्तराद्वचनान्मनोभिमानी रुद्रः प्राणे वायौ विलीयते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘वायोर्वाव रुद्र उदेति वायौ विलीयते तस्मादाहुर्वायुर्देवानां श्रेष्ठः’ इति च कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ 03 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V03" />

<section begin="BS_C04_S02_V04" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स प्राणः परमात्मनि विलीयते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सर्वे प्राणमुपगच्छन्ति प्राणः परमुपगच्छति प्राणं देवा अनुप्राणन्ति प्राणः परमानुप्राणिति तस्मादाहुः प्राणस्य प्राण इति’<br>
‘प्राणः परस्यां देवतायाम्’ ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘मुक्ताः सन्तोऽग्निमाविश्य देवाः सर्वेऽपि भुञ्जते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अग्निरिन्द्रं तथेन्द्रश्च वायुमाविस्य सोऽपि तु ।<br>
आविश्य परमात्मानं भङ्क्ते भोगांस्तु बाह्यकान् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न ह्यानन्दो निजस्तेषां परैर्लभ्यः कथञ्चन ।<br>
किमु विष्णोः परानन्दो न ते विष्णुविति श्रुतेः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">प्राणस्य तेजसि लयो मार्गमात्रमुदाहृतम् ।<br>
सर्वेशितुश्च सर्वादेस्तस्यान्यत्र लयः कथम्’ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ 04 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V04" />

<section begin="BS_C04_S02_V05" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">भेतेष्वन्येषां देवानां लयः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">भूतेषु देवा विलीयन्ते भूतानि परे न पर उदेति नास्तमेत्येकल एव मध्ये स्थाता’ इति बृहच्छ्रुतेः ॥ 05 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V05" />

<section begin="BS_C04_S02_V06" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">नैकस्मिन् भूते सर्वेषां देवानां लयः ।‘पृथिव्यामृभवॊ विलीयन्ते मरुणेऽश्विनावग्नावग्नयो वायविन्द्रः सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते । मृत्यवः पृथिव्यां वरुण आपोऽग्नयस्तेजसि मरुतो मारुत आकाशे विनायका विलीयन्ते’ इति महोपनिषच्चतुर्वेदशिखा च दर्शयतः । अतोऽग्नौ देवा विलीयते इत्यत्र निर्दिष्टानामेव ॥ 06 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V06" />

<section begin="BS_C04_S02_V07" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">देशतः कालतश्च व्याप्त्या समो ना परमपुरुषो यस्याः सा समना । संसारानुपक्रमात् स्वतः एवामृतत्वं तस्याः । बृहच्छ्रुतिश्च –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘द्वौवाव सृत्यनुपक्रमौ प्रकृतिश्च परमश्च द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ च सर्वगतौ चैतौ ज्ञात्वा विमुच्यते’ इति । नैतावता साम्यम् ॥ 07 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V07" />

<section begin="BS_C04_S02_V08" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘समावेतौ प्रकृतिश्च परमश्च नित्यौ सर्वगतौ नित्यमुक्तावसमावेतौ प्रकृतिश्च परमश्च विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेति विलीनः परमे ह्यमृतत्वमेति’ इति सौपर्णश्रुतेः ॥ 08 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V08" />

<section begin="BS_C04_S02_V09" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सूक्ष्मत्वं चाधिकं ब्रह्मणः प्रकृतेः । ज्ञानानन्दैश्वर्यादिप्रमाणाधिक्यं च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘सर्वतः प्रकृतिः सूक्ष्मा प्रकृतेः परमेश्वरः ।</span><br>
इति च तुरश्रुतिः ॥ 09॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V09" />

<section begin="BS_C04_S02_V10" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अतस्तस्ये यो विशेषगुणास्तेषामनुपमर्देनैव साम्यम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘देशतः कालतश्चैव समा प्रकृतिरीश्वरे ।<br>
उभयोरप्यबद्धत्वं तदबन्धः परात्मनः ।<br>
स्वत एव परेशस्य सा चोपास्ते सदा हरिम् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">प्रकृतेः प्राकृतस्यापि ये गुणास्ते तु विष्णुना ।</span><br>
प् इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V10" />

<section begin="BS_C04_S02_V11" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘द्विधा हीदमवदृष्यते ऊष्मावदनूष्मावच्च । तत्रोष्मावत्परं ब्रह्म यन्न जिघ्रन्ति न पश्यन्ति न शृण्वन्ति न विजानन्ति । अथानूष्मावत्प्रकृतिश्च प्राकृतं च यन्न जिघ्रन्ति जिघ्रन्ति च यन्न पश्यन्ति पश्यन्ति च यन्न शृण्वन्ति शृण्वन्ति च यन्न जानन्ति जानन्ति च’ इति सौपर्णश्रुतेः किञ्चित्साम्योपपत्ते ॥ 11 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V11" />

<section begin="BS_C04_S02_V12" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘असमो वा एष परो न हि कश्चिदेवं दृश्यते सर्वे ह्येतेऽणवो जायन्ते च म्रियन्ते च छिद्रा ह्येते भवन्ति । अथ परो न जायते न म्रियते पूर्णश्चैष भवति’ इति चतुर्वेदशिखायां साम्यप्रतिषेधान्नेति चेन्न । शरीराद्धि साम्यं प्रतिषिध्यते ॥ 12 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V12" />

<section begin="BS_C04_S02_V13" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अथातः समाश्चासमाश्चाभिधीयन्ते समासमाश्चाथ समानि ब्रह्मणो रूपाणि यैरुत्पत्तिः स्थितिर्लयो नियतिरायतिश्चैकं ह्येवैतद्भवत्यथासमा ब्रह्मेन्द्रो रुद्रः प्रजापतिर्बृहस्पतिर्ये के च देवा गन्धर्वा मनुष्याः पितरोऽसुरा यत्किञ्चेदं चरमचरं चाथ समाऽसमा प्रकृतिर्वाव समाऽसमैषा हि नित्याऽजरा तद्वशा च’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति स्पष्टो हि माध्यन्दिनायानानां समाधिवादः ॥ 13 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V13" />

<section begin="BS_C04_S02_V14" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘मत्स्यकूर्मवाराहाद्याः समा विष्णोरभेदतः ।</span><br>
इति च वाराहे ॥ 14 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V14" />

<section begin="BS_C04_S02_V15" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">प्राणद्वारेण सर्वाणि दैवतानि परमात्मनि विलीयन्ते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सर्वे देवाः प्राणमाविष्य देवे मुक्तालयं परमे यान्त्यचिन्त्ये’ इति कौषारवश्रुतिः ॥ 15 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V15" />

<section begin="BS_C04_S02_V16" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘एते देवा एतमात्मानमनुविश्य सत्याः सत्यकामाः सत्यसङ्कल्पा यथानिकाममन्तर्बहिः परिचरन्ति’ इति गौपवनश्रुतिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तत्परमेश्वरकामाद्यविभागेनैव तेषां सत्यकामत्वम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘कामेन मे काम आगाद्धृदयाद्धृदयं मृत्योः’ इति वचनात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘मुक्तानां सत्यकामत्वं सामर्थ्यं च परस्य तु ।</span><br>
इति ब्राह्मे ॥ 16 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V16" />

<section begin="BS_C04_S02_V17" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">उत्क्रान्तिकाले हृदयस्याग्र ज्वलनं भवति।</span><br>
इति श्रुतेः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तत्प्रकाशितद्वारो निष्क्रामति । विद्यासामर्थ्यात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।<br>
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः’ ॥<br>
इति स्मृतेर्विद्याशेषगत्यनुस्मरणयोगाच्च।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता’ इति हि लिङ्गम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘हृदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु ।</span><br>
इति चाध्यात्मे ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।<br>
तयोर्ध्वमायान्नमृतत्वमेति विष्वङ्गन्या उत्क्रमणे भवन्ति’ इति च ॥ 17 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V17" />

<section begin="BS_C04_S02_V18" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">निष्क्रामति ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सहस्रं वा आदित्यस्य रश्मय आसु नाडीष्वाततास्तत्र श्वेतः सुषुम्नो ब्रह्मयानः सुषुम्नायामाततस्तत्प्रकाशेनैष निर्गच्छति’ इति हि पौत्रायणश्रुतिः ॥ 18 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V18" />

<section begin="BS_C04_S02_V19" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">रश्म्यभावान्निशि ज्ञानिना उत्क्रमणं न युक्तमिति चेन्न। सर्वदा सम्बन्धाद्रश्मीनाम् ॥ 19 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V19" />

<section begin="BS_C04_S02_V20" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यावद्देहो विद्यते तावद्रश्मिसम्बन्धोऽस्त्येव ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘संसृष्टा वा एते रश्मयश्च नाड्यश्च नैषां वियोगो यावदिदं शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरुत्क्रामत्येतैः प्रवर्तते’ इति हि माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ 20 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V20" />

<section begin="BS_C04_S02_V21" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्गं ब्रहमोत्तरायणे’ इत्युक्तेऽपि ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्तिर्युज्यते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः ।<br>
तावन्त् एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ते सर्वे देहसम्बद्दा सर्वदा सर्वदेहिनाम् ।<br>
महर्लोकादिगन्तरा उत्तरायणरश्मिभिः ।<br>
निर्गच्छन्तीतरैश्चापि यैरेष्टव्येतरा गतिः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते ।<br>
न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते ।</span><br>
इति नारायणाध्यात्मे ॥ 21 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V21" />

<section begin="BS_C04_S02_V22" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न केवलं कालादिकृते ब्रह्मचन्द्रगती स्मर्येते । किन्तु ज्ञानयोगिनः कर्मयोगिनश्च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अग्निर्ज्येतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।<br>
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्मब्रह्मविदो जनाः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासादक्षिणायनम् ।<br>
तत्र चान्द्रमासं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते’<br>
इत्यत्र योगीति विशेषणात् स्मरणनिमित्ते चैते गती ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘गत्यनुस्मरणाद्ब्रह्म चन्द्रं वा गच्छति ध्रुवम् ।</span><br>
इति हि आध्यात्मे ॥ 22 ॥</div>
<section end="BS_C04_S02_V22" />

BramhasutraBhashyam/C04/S02/व्याख्या/bhashya - Revision history

Chandrashekars: 1 revision imported

BramhasutraBhashyam>ShastraImport: Imported from BS.xml via ShastraEditor

← Older revision	Revision as of 19:18, 10 March 2026
(No difference)