BramhasutraBhashyam>ShastraImport: Imported from BS.xml via ShastraEditor

2026-03-10T11:39:57Z

Imported from BS.xml via ShastraEditor

New page

__NOINDEX__
<noinclude>[[Category:BramhasutraBhashyam भाष्यपाठाः]]</noinclude>

<section begin="BS_C03_S01_V01" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">शरीरान्तरप्रतिपत्तौ भूतसम्परिष्वक्त एव गच्छति ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति’<br>
‘इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति’ इति प्रश्नपरिहाराभ्याम् ॥ 01 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V01" />

<section begin="BS_C03_S01_V02" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">अप्छब्दस्तुत्र्यात्मकत्वादुज्यते । भूयस्त्वाच्चापाम् ।</span><br>
इति च भागवते॥02॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V02" />

<section begin="BS_C03_S01_V03" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यत्र वाव भूतानि तत्र करणानि नित्यानि ह वा एतानि भूतानि च करणानि च नैतानि कदाचिद्वियुज्यन्ते न च विलीयन्ते’<br>
इति भाल्लवेयश्रुतेः प्राणगतेर्भूतान्यपि सन्ति इति सिद्धम् ॥ 03 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V03" />

<section begin="BS_C03_S01_V04" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणः’ इत्यादिश्रुतेर्न प्राणानां जीवेन सह गतिरिति चेन्न भागतोऽग्न्यादिप्राप्तेः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘पुरुषस्य मृतौ ब्रह्मन् प्राणा भागत एव तु ।</span><br>
इति ब्राह्मे ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ब्रह्माण्डे च-</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘मृतिकाले जहत्येनं प्राणा भूतानि पञ्च च ।<br>
भागतो भागतस्त्वेनमनुगच्छन्ति सर्वशः’ इति ॥ 04 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V04" />

<section begin="BS_C03_S01_V05" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति’ इति प्रथमाग्नौ श्रूयते न भूतानि जुह्वतीति। अतो नेति चेन्न। ता एव प्रस्तुता आपः श्रद्धारूपेण हूयन्ते ।‘इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति’ इत्युपसंहारोपपत्तेः ॥05॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V05" />

<section begin="BS_C03_S01_V06" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अग्न्यादिगतिः प्रत्यक्षतः श्रूयते। अतः प्रत्यक्षाश्रवणान्न युक्तमिति चेन्न।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अथैनं यजमानं किं न जहाति भूतान्येव भूतैरेव गच्छति भूतैर्भुङ्ते भूतैरुत्पद्यते भूतैश्चरति भूतैर्विचरति’ इति कौण्ठरव्यश्रुतौ प्रतीतेः ॥ 06 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V06" />

<section begin="BS_C03_S01_V07" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">भागतस्तदमृतत्वम् ।’नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’ इति श्रुतेरात्मविद एव हि मुख्यम् । वाशब्दात् पारम्पर्येणात्मविदपेक्षया वा । तथा हि श्रुतिः –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाऽननूक्तोऽन्यद्वाकर्माकृतं यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्तततः क्षीयत एवात्मानमेव लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्द्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत् सृजते’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अमृतो वाव सोमपो भवति यावदिन्द्रो योवन्मनुर्यावदादित्यः’।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘कर्मणा ज्ञानमातनोति ज्ञानेनामृतीभवति अथामृतानि कर्माणि यत एनममृतत्वं नयन्ति’ इति च ॥ 07 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V07" />

<section begin="BS_C03_S01_V08" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘ततः शेषेणेमं लोकमायाति पुनः कर्म कुरुते पुनर्गच्छति पुनरागच्छति’ इति श्रुतेः –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘भुक्तशेषानुशयवानिमां प्राप्य भुवं पुनः ।<br>
कर्म कृत्वा पुनर्गच्छेत् पुनरायाति नित्यशः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">आचतुर्दशमाद्वर्षात् कर्माणि नियमेन तु ।<br>
दशावराणां देहानां कारणानि करोत्ययम् ॥<br>
अतः कर्मक्षयान्मुक्तिः कुत एव भविष्यति’॥<br>
इत्यादिस्मृतेश्च शेषवानेवायाति ॥ 08 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V08" />

<section begin="BS_C03_S01_V09" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘धूमादभ्रमभ्रादाकाशमाकाशाच्चन्द्रलोकं यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धोमो भूत्वाऽभ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति’ इति काषायणश्रुतेर्यथागतमन्यथा च॥09॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V09" />

<section begin="BS_C03_S01_V10" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘तद्य इह रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यन्ते कपूयचरणाः कपूयाम्’ इति श्रुतेश्चरणफलमेव गमनागमनं न यज्ञादिकृतः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘आचार इति सम्प्रोक्तः कर्माङ्गत्वेन शुद्धिदः ।<br>
अशुद्धिदस्त्वानाचारश्चरणं तूभयं मतम्’ ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति स्मृतेरिति चेन्न, यज्ञाद्युपलक्षणार्था चरणादिश्रुतिरिति कार्ष्णाजिनिर्मन्यते ॥ 10 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V10" />

<section begin="BS_C03_S01_V11" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तर्हि रमणीयाः कपूया इत्येव स्यात् । चरणशब्दस्यानर्थक्यमिति चेन्न। चरणापेक्षत्वाद्रमणीयत्वादेस्तज्ज्ञापनार्थत्वेनोपपत्तेः ॥ 11 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V11" />

<section begin="BS_C03_S01_V12" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘धर्मं चरत माऽधर्मम्’ इत्यादिप्रयोगात् सुकृतदुश्कृते एव चरणशब्दोक्ते इति बादरिर्मन्यते । तुशब्दात् स्वसिद्धान्तोऽपि स एवेति सूचयति।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘तुशब्दस्तुविशेषे स्यात् स्वसिद्धान्तेऽवधारणे’ इति च नाममहोदधौ ॥ 12 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V12" />

<section begin="BS_C03_S01_V13" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘‘तद्यइह शुभाकृतो ये वाऽशुभकृतस्तेऽशुभमनुभूयावर्तन्ते पुनः कर्म कुर्वन्ति पुनर्गच्छन्ति पुनरागच्छन्ति’ इति भाल्लवेयश्रुतौ ॥ 13 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V13" />

<section begin="BS_C03_S01_V14" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘संयमनमनुभूय केषाञ्चिदारोहः केषाञ्चिदवरोहः । तुशब्दोऽवधारणे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘‘सर्वे वा एतेऽशुभकृतः संयमने प्रपतन्ति तत्र ह ये परद्विषो गुरुद्विषः श्रुतिद्विषस्तदवमन्तारः शठा मूर्खा इति ते वै ततोऽवरुह्यतमसि प्रपतन्ति नैवैत उत्तिष्ठन्तेऽपि कर्हिचिद्वव्रं वा एतदित्याहुरथ येऽन्ये ब्रह्मद्विषः स्तेनाः सुरापा इति ते वै तदनुभूयेमं लोकमनुप्रजन्ति’ इति कौण्ठरव्यश्रुतेः ॥ 04 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V14" />

<section begin="BS_C03_S01_V15" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘‘गच्छन्ति पापिनः सर्वे नरकं नात्र संशयः ।<br>
‘तत्र भुक्त्वा पतन्त्येव ये द्विषन्ति जनार्दनम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘महातमसि मग्नानां न तेषामुत्थितिः क्वचित् ।<br>
‘इतरेषां तु पापानां व्युत्थानं विद्यतेऽपि च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।<br>
‘इति सर्वत्र नियमः पञ्चकष्टे तु तत् सदा’ इत्यादि ॥ 15 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V15" />

<section begin="BS_C03_S01_V16" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा ।<br>
कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्यनरकाणि तु ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ ।</span><br>
इति च भारते ॥ 16 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V16" />

<section begin="BS_C03_S01_V17" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">चशब्दाददुःखानुभवेन ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स स्वर्गे स भूमौ स नरके सोऽन्धे तमसि प्रवृत्तिकृदेक एवानुविष्टो नासौ दुःखभुगीश्वरः प्रभुत्वात् सर्वं पश्यति सर्वं कारयति नासौ दुःखभुग्य एवं वेद’ इति पौत्रायणश्रुतेरविरोधः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘नरकेऽपि वसन्नीशो नासौ दुःखभुगुच्यते ।</span><br>
इति भागवततन्त्रे ॥ 17 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V17" />

<section begin="BS_C03_S01_V18" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">विद्याकर्मापेक्षयैतद्वचनम् । तयोरपि प्रकृतत्वात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘विद्यापथः कर्मपथो द्वौ पन्थानौ प्रकीर्तितौ ।</span><br>
इति च भारते॥ 18 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V18" />

<section begin="BS_C03_S01_V19" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अथाविद्वानकर्माऽवाग्गच्छति त्रिधा ह वाऽवाग्गतिस्तिर्यग्यातना तम इति । द्वेवाव सुखानुवृत्ते, न तमः सुखानुवृत्तं केवलं ह्येवात्र दुःखं भवति’ इति श्रुतेर्न तृतीयावाग्गतौ सुखम् ॥ 19 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V19" />

<section begin="BS_C03_S01_V20" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘तिर्यक्षु नरके चैव सुखलेशो विधीयते ।</span><br>
इति भविष्यत्पर्वणि ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">लोकसिद्धं चैतत्। चशब्दाल्लोकसिद्धिरपि स्मार्तेत्याह ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अतिप्रिये यथा राजा न दुःखं सहते क्वचित् ।</span><br>
इति हि ब्राह्मे ॥ 20 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V20" />

<section begin="BS_C03_S01_V21" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘नारायणप्रसादेन समिद्धज्ञानचक्षुषा । अत्यन्तदुःखसल्लीनान् निश्येषसुखवर्जितान् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">नित्यमेव तथाभूतान् विमिश्रांश्च गणान् बहून् ।<br>
निरस्ताशेषदुःखांश्च नित्यानन्दैकभागिनः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अपश्यत् त्रिविधान् ब्रह्मा साक्षादेव चतुर्मुखः’<br>
इति दर्शनवचनाच्च पाद्मे॥ 21 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V21" />

<section begin="BS_C03_S01_V22" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तृतीये तृतीयतमस श्रवणादेव शब्दानुसारेण संशोकजमोहप्राप्तिः ॥ 22 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V22" />

<section begin="BS_C03_S01_V23" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘महातमस्त्रिधा प्रोक्तमूर्ध्वं मध्यं तथाऽधरम् ।</span><br>
इति कौर्मे ॥ 23 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V23" />

<section begin="BS_C03_S01_V24" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">धूमादिषु प्रविश्य तद्गतौ गतिः स्थितौ स्थितिरित्यादिरेव तद्भावापत्तिः । न ह्यन्यस्यान्यभावो युज्यते । न च तत्पदप्राप्तिः । गारुडे च-</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">धूमादिभावप्राप्तिश्च तद्गतौ गतिरेव तु ।<br>
स्थितौ स्थितिः प्रवशश्च लघुत्वादिस्तथैव च ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न ह्यन्यस्यान्यथाभावो न च तत्पदमिष्यते ।<br>
विद्यागम्यं पदं यस्मात् न तत्प्राप्यं हि कर्मणा॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">एकदेशस्वभावेन वागभेदाऽपि युज्यते ।<br>
यथा जीवः परं ब्रह्म ब्रह्मेदं जगदित्यपि’ इति ॥ 24 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V24" />

<section begin="BS_C03_S01_V25" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत् ते रमणीयां योनिमापद्यन्ते’ इति विशेषान्नातिचिरेण ॥</span><br>
इति च नारदीये ॥ 25 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V25" />

<section begin="BS_C03_S01_V26" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अन्याधिष्ठिते व्रीह्यादिशरीरे प्रवेशः । न तु भोगोऽस्य । ‘धूमोभूत्वाऽभ्रं भवति’ इत्यादिपूर्वोक्तिवत् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सोऽवाग्गतः स्थावरान् प्रविश्याभोगेनैव व्रजन् स्थूलं शरीरमेति स्थूलाच्छरीराद्भोगाननुभुङ्क्ते’ इत्यभिलापात् कौषारवश्रुतौ ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘स्वर्गादवाग्गतो देही व्रीह्यादीतरदेहगः ।</span><br>
इति वाराहे ॥ 26 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V26" />

<section begin="BS_C03_S01_V27" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">हिंसारूपत्वात् पापस्यापि सम्भवाद्धुःखं च भवत्विति चेन्न। शब्दविहितत्वात्॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘हिंसा त्ववैदिका या तु तयाऽनर्थो ध्रुवं भवेत्।</span><br>
इति वाराहे॥ 27 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V27" />

<section begin="BS_C03_S01_V28" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘ततो रेतस्सिचमेवानुप्रविशत्यथ मातरमथ प्रसूयते स कर्म कुरुते’ इति कौण्ठरव्यश्रुतेः पितरमेव प्रथमतो विशति। मातृप्राप्तेः पश्चादपि भाव्यत्वात् ॥ 28 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V28" />

<section begin="BS_C03_S01_V29" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">पितृशरीरान्मातृयोनिमनुप्रविश्य तत एव शरीरमाप्नोति ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘दिवः स्थास्नून् गच्छति स्थास्नुभ्यः पितरं पितुर्मातरं मातुः शरीरं शरीरेण जायत इति सम्मितम् ।</span><br>
इति पौष्यायणश्रुतेः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स्थावराणि दिवः प्राप्तः स्थावरेभ्यश्च पूरुषम् ।<br>
पुरुषात् स्त्रियमापन्नस्ततो देहं यथाक्रमम् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">देहेन जायते जन्तुरिति सामान्यतो जनिः ।<br>
विशेषजननं चापि प्रोच्यमानं निबोध मे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">स्थास्नुष्वथापि पुरुषे प्रमादायामथापि वा ।</span><br>
इति ब्राह्मे ॥ 29 ॥</div>
<section end="BS_C03_S01_V29" />

BramhasutraBhashyam/C03/S01/व्याख्या/bhashya - Revision history

Chandrashekars: 1 revision imported

BramhasutraBhashyam>ShastraImport: Imported from BS.xml via ShastraEditor

← Older revision	Revision as of 19:18, 10 March 2026
(No difference)