BramhasutraBhashyam>ShastraImport: Imported from BS.xml via ShastraEditor

2026-03-10T11:39:57Z

Imported from BS.xml via ShastraEditor

New page

__NOINDEX__
<noinclude>[[Category:BramhasutraBhashyam भाष्यपाठाः]]</noinclude>

<section begin="BS_C01_S04_V01" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘तत्तु समन्वयात्’ इति सर्वशब्दानां परमेश्वरे समन्वय उक्तः । तन्न युज्यते । यतो ‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’ इति साङ्ख्यानुमानपरिकल्पितं प्रधानमप्येकेषां शाखिनामुच्यत इति चेन्न, तस्यैव पारतन्त्र्याच्छिररीररूपके ऽव्यक्ते विन्यस्तस्य परमात्मन एवाव्यक्तशब्देन गृहीतेः । कप्रत्ययः कुत्सने । परमात्मना एवाव्यक्तॆशब्दः । । तत्तन्त्रत्वेन तच्छरीररूपत्वादितरस्याप्यव्यक्तशब्दः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘तुच्छेनाभ्वपिहितं यदासीत्’ इति दर्शयति च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अव्यक्तमचलं शान्तं निष्कलं निष्क्रियं परम् । यो वेद हरिमात्मानं स भयादनुमुच्यते’</span><br>
।इति पिप्पलादशाखायाम्।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अक्षरं ब्रह्म परमम्’ इत्युक्त्वा‘अव्यक्तो ऽक्षर इत्युक्तः’इति वचनाच्च ॥ 01 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V01" />

<section begin="BS_C01_S04_V02" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सूक्ष्ममेवाव्यक्तश्यब्देनोच्यते । तद्द्यव्यक्ततामर्हति । सूक्ष्मत्वं च मुख्यं तस्यैव ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘यत्तत्सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैष्णवं ह्यामनन्ति ।</span><br>
॥इति च पिप्पलादशाखायाम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">मुख्ये च विद्यमाने नामुख्यं युक्तम् ॥ 02 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V02" />

<section begin="BS_C01_S04_V03" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तददीनत्वाच्चाव्यक्तादीनां तस्यैवाव्यक्तत्वपरावरत्वादिकमर्थवत् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘यदधीनो गुणो यस्य तद्गुणी सोऽभिधीयते ।</span><br>
इति च स्कान्दे ॥ 03 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V03" />

<section begin="BS_C01_S04_V04" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अन्यस्य न वाच्यत्वं युज्यते ॥ 04 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V04" />

<section begin="BS_C01_S04_V05" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’ इति ज्ञेयत्वं वदतीती चेन्न । प्राज्ञः परमात्मा हि तत्रोच्यते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अणोरणीयान्महतो महीयान्’ इति तस्यैव हि महतो महत्वम् । सर्वस्मात् परस्य महतोऽपि परत्वं युज्यते ॥ 05 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V05" />

<section begin="BS_C01_S04_V06" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमम् पदम्’ इति तस्य ह्येतत् प्रकरणम् ॥ 06 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V06" />

<section begin="BS_C01_S04_V07" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">त्रयाणामेव पितृसौमनस्यस्वर्ग्याग्निपरमात्मनां प्रश्न उपन्यासश्च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अविज्ञातप्रार्थनं च प्रश्न इत्यभिधीयते’ ॥ इति वचनान्न विरोधः ॥ 07 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V07" />

<section begin="BS_C01_S04_V08" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यथा महच्छब्दो महत्तत्वे प्रसिद्धोऽपि परममहत्त्वात् परमात्मन एव मुख्यः एवमितरेऽपि ॥ 08 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V08" />

<section begin="BS_C01_S04_V09" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यथा चमसशब्दोऽन्यत्र प्रसिद्धोऽपि ‘इदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुद्नः’ इति श्रुतेः शिरोवाचकः एवमव्यक्तादिशब्दाः सर्वेऽन्यत्र प्रसिद्धा अपि,</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’<br>
इत्यादि श्रुतेः परमात्माभिधायका एव । अविशेषाच्छ्चुतेः ॥ 09 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V09" />

<section begin="BS_C01_S04_V10" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ज्योतिरादिकर्मवाचकत्वेन प्रसिद्धाभिधेयोऽपि स एव । ‘एष इमं लोकमभ्यार्चत्’ इत्युपक्रम्य ‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषाः एकैव व्याहृतिः प्राण एव प्राण ऋच इत्येव विद्यात्’<br>
इति ह्यधीयते एके ॥ 10 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V10" />

<section begin="BS_C01_S04_V11" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">मधुविद्यादिवत् सर्वशब्दार्थत्वेन परस्य कल्पनोपदेशाच्च न कर्मक्रमादिविरोधः ॥ 11 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V11" />

<section begin="BS_C01_S04_V12" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः’ इत्यादिषु बहुसङ्ख्योपसङ्ग्रहेऽपि न विरोधः । तस्यैवाकाशादिषु नानाभावात् तदतिरिक्तस्वरूपत्वाच्च ॥12॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V12" />

<section begin="BS_C01_S04_V13" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो मनः’ इति वाक्यशेषात् ॥ 13 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V13" />

<section begin="BS_C01_S04_V14" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः’ इत्यनेन काण्वानां पञ्चकम् । । 14 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V14" />

<section begin="BS_C01_S04_V15" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">आकाशादिष्ववान्तरकारणत्वेन स एव स्थितः । यथाव्यपदिष्टस्यैव परस्य ‘य आकाशे तिष्ठन्’ इत्यादिना आकाशादिषूक्तेः ॥ 15 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V15" />

<section begin="BS_C01_S04_V16" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">परमात्मवाचिनः शब्दा अन्यत्र समाकृष्य व्यवह्रियन्ते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘परस्य वाचकाः शब्दा समाकृष्येतरेष्वपि ।</span><br>
इति पाद्मे ॥ 16 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V16" />

<section begin="BS_C01_S04_V17" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">जगति व्यवहारो लोकस्य । न तु परमात्मनि तथा । अतो जगति प्रसिद्धिः शब्दानाम् ॥ 17 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V17" />

<section begin="BS_C01_S04_V18" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तदधीनत्वात् तच्छब्दवाच्यत्वमित्युक्तम् । तज्जीवमुख्यप्राणयोर्लिङ्गम् ।<br>
‘अस्य यदैकां शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति’ ‘वायुना हि लोका नेनीयन्ते’<br>
इत्यादि श्रुतिभ्य इति चेन्न । उपासात्रैविध्यादिति व्याख्यातत्वात् ॥ 18 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V18" />

<section begin="BS_C01_S04_V19" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">परमात्मज्ञानार्थं कर्मादिकमपि वदतीति जैमिनिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । तस्म्यै स होवाच द्वे विद्ये वेदितव्ये’<br>
‘कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति । यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन’<br>
इत्यादिप्रश्नव्याख्यानाभ्याम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">एवमपि चैके पठन्ति’यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति’ इति ॥ 19 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V19" />

<section begin="BS_C01_S04_V20" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">वाक्यस्याप्येवमन्वयो युज्यते पृथक्पृथक् स्थितस्यापि परमात्मना ॥ 20 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V20" />

<section begin="BS_C01_S04_V21" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’ इति प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गत्वेन कर्मादिकमुच्यत इत्याश्मरथ्यः । यस्मादेवमनित्यफलमन्यत् तस्मान्नान्यः पन्था इति ॥ 21 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V21" />

<section begin="BS_C01_S04_V22" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">उत्क्रमिष्यतो मुमुक्षोः कर्मादिना भाव्यं साधनसाधनत्वेन । अतस्तद्व्यक्तीत्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ 22 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V22" />

<section begin="BS_C01_S04_V23" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सर्वं परमात्मन्यवस्थितमिति वक्तुं तद्वचनमिति काशकृत्स्नः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘कृष्णद्द्वैपायनमतादेकदेशविदः परे ।</span><br>
इति पाद्मे ॥ 23 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V23" />

<section begin="BS_C01_S04_V24" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘हन्तैतमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिविशन्त्येवमेवैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषमभिविशन्ति’<br>
इति प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् प्रकृतिशब्दवाच्योऽपि स एव ॥ 24 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V24" />

<section begin="BS_C01_S04_V25" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्’।<br>
‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।<br>
प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते’ ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति वचनात् तदभिध्यैव प्रकृतिशब्देनोच्यते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः’ इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘ध्यायति ध्यानरूपोऽसौ सुखी सुखमतीव च ।</span><br>
इति ब्रह्माण्डे ॥ 25 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V25" />

<section begin="BS_C01_S04_V26" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘एष स्त्र्येष पुरुष एष प्रकृतिरेष आत्मैष ब्रह्मैष लोक एष अलोको योऽसौ हरिरादिरनादिरनन्तोऽन्तः परमः पराद्विश्वरूपः’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति पैङ्गिश्रुतौ साक्षादेव प्रकृतिपुरुषत्वाम्नानात् ॥ 26 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V26" />

<section begin="BS_C01_S04_V27" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">प्रकर्षेण करोतीति प्रकृतिरिति योगाच्च । प्रकृतावनुप्रविश्य तां परिणाम्य तत्परिणामकत्वेन तत्र स्थित्वाऽऽत्मनो बहुधाकरणात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अथ हैष आत्मा प्रकृतिमनुप्रविश्यात्मानं बहुधा चकार । तस्मात् प्रकृतिस्तस्मात् प्रकृतिरित्याचक्षते’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अविकारोऽपि परमः प्रकृतिं तु विकारिणीम् ।</span><br>
इति नारदीये ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">नचान्यत् कल्प्यम्, अप्रमाणिकत्वात् ॥ 27 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V27" />

<section begin="BS_C01_S04_V28" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अव्यवधानेनोत्पत्तिद्वारत्वं प्रकृतित्वम् । तच्चास्यैव गीयते</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यद्बूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः’ इति ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वम् विद्वद्भिरुच्यते ।<br>
सूतिरव्यवधानेन प्रकृतित्वमिति स्थितिः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">उभयात्मकसूतित्वाद्वासुदेवः परः पुमान् ।</span><br>
इति ब्रह्माण्डे ॥ 28 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V28" />

<section begin="BS_C01_S04_V29" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">एतेन सर्वे शून्यादिशब्दा अपि व्याख्याताः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘एष ह्येव शून्य एष ह्येव तुच्छ एष ह्येवाभाव एष ह्येवाव्यक्तोऽदृश्योऽचिन्त्यो निर्गुणश्च’</span><br>
इति महोपनिषदि।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘शमूनं कुरुते विष्णुरदृश्यः सन् परः स्वयम् ।<br>
तस्माच्छून्यमिति प्रोक्तस्तोदनात्तुच्छ उच्यते ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">नैष भावयितं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः ।<br>
अतोऽभावं वदन्त्येनं नाश्यत्वान्नाश इत्यपि ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">सर्वस्य तदधीनत्वात् तत्तच्छब्दाभिधेयता ।</span><br>
इति महाकौर्मे।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">एतेन तदधीनत्वाद्युक्तयुक्तिसमुदायेन ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अवधारणार्थं सर्वस्याप्युक्तस्याध्यायमूलतः ।</span><br>
इति वराहसंहितायाम् ॥ 29 ॥</div>
<section end="BS_C01_S04_V29" />

BramhasutraBhashyam/C01/S04/व्याख्या/bhashya - Revision history

Chandrashekars: 1 revision imported

BramhasutraBhashyam>ShastraImport: Imported from BS.xml via ShastraEditor

← Older revision	Revision as of 19:18, 10 March 2026
(No difference)