Brahmasutra/C4/S2 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-13T06:40:58Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T18:59:03Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 18:59, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~__TOC__~~		== द्वितीयः पादः ==
	~~<div class~~=~~"gr-page-nav">[[Brahmasutra\|ब्रह्मसूत्रभाष्यम्]] · [[Brahmasutra/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>~~
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BS		\| document_id = BS

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:39:09Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Show changes

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T08:59:36Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Show changes

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-09T16:45:15Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Show changes

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-09T06:54:42Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 06:54, 9 April 2026
Line 4:		Line 4:
	\| title = द्वितीयः पादः		\| title = द्वितीयः पादः
	}}		}}
	~~== द्वितीयः पादः ==~~

	देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्चास्मिन् पाद उच्यते –		देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्चास्मिन् पाद उच्यते –

Line 16:		Line 14:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॐ ॥ 01-504 ॥		\| verse_line1 = ॐ वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॐ ॥ 01-504 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 42:		Line 41:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ अत एव च सर्वाण्यनु ॐ ॥ 02-505 ॥		\| verse_line1 = ॐ अत एव च सर्वाण्यनु ॐ ॥ 02-505 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 78:		Line 78:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॐ ॥ 03-506 ॥		\| verse_line1 = ॐ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॐ ॥ 03-506 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 114:		Line 115:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॐ ॥ 04-507 ॥		\| verse_line1 = ॐ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॐ ॥ 04-507 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 190:		Line 192:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ भूतेषु तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 05-508 ॥		\| verse_line1 = ॐ भूतेषु तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 05-508 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 226:		Line 229:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॐ ॥ 06-509 ॥		\| verse_line1 = ॐ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॐ ॥ 06-509 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 253:		Line 257:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ समना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॐ ॥ 07-510 ॥		\| verse_line1 = ॐ समना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॐ ॥ 07-510 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 279:		Line 284:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ तदपीतेः संसारव्यपदेशात् ॐ ॥ 08-511 ॥		\| verse_line1 = ॐ तदपीतेः संसारव्यपदेशात् ॐ ॥ 08-511 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 296:		Line 302:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्देः ॐ ॥ 09-512 ॥		\| verse_line1 = ॐ सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्देः ॐ ॥ 09-512 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 322:		Line 329:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ नोपमर्देनातः ॐ ॥ 10-513 ॥		\| verse_line1 = ॐ नोपमर्देनातः ॐ ॥ 10-513 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 359:		Line 367:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा ॐ ॥ 11-514 ॥		\| verse_line1 = ॐ अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा ॐ ॥ 11-514 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 376:		Line 385:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॐ ॥ 12-515 ॥		\| verse_line1 = ॐ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॐ ॥ 12-515 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 393:		Line 403:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ स्पष्टो ह्येकेषाम् ॐ ॥ 13-516 ॥		\| verse_line1 = ॐ स्पष्टो ह्येकेषाम् ॐ ॥ 13-516 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 427:		Line 438:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ स्मर्यते च ॐ ॥ 14-517 ॥		\| verse_line1 = ॐ स्मर्यते च ॐ ॥ 14-517 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 454:		Line 466:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ॥ 15-518 ॥		\| verse_line1 = ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ॥ 15-518 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 490:		Line 503:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ अविभागो वचनात् ॐ ॥ 16-519 ॥		\| verse_line1 = ॐ अविभागो वचनात् ॐ ॥ 16-519 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 544:		Line 558:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॐ ॥ 17-520 ॥		\| verse_line1 = ॐ तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॐ ॥ 17-520 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 609:		Line 624:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ रश्म्यनुसारी ॐ ॥ 18-521 ॥		\| verse_line1 = ॐ रश्म्यनुसारी ॐ ॥ 18-521 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 635:		Line 651:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ निशि नेति चेन्न सम्बन्धात् ॐ ॥ 19-522 ॥		\| verse_line1 = ॐ निशि नेति चेन्न सम्बन्धात् ॐ ॥ 19-522 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 652:		Line 669:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॐ ॥ 20-523 ॥		\| verse_line1 = ॐ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॐ ॥ 20-523 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 686:		Line 704:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॐ ॥ 21-524 ॥		\| verse_line1 = ॐ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॐ ॥ 21-524 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Line 753:		Line 772:
	\| verse_type = sutra		\| verse_type = sutra
	\| verse_line1 = ॐ योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते ॐ ॥ 22-525 ॥		\| verse_line1 = ॐ योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते ॐ ॥ 22-525 ॥
			\| commentary1 = brahmasutra
	}}		}}

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-09T04:40:28Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Show changes

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-08T05:32:45Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 05:32, 8 April 2026
Line 51:		Line 51:
	\| verse_line1 = ॐ अत एव च सर्वाण्यनु ॐ ॥ 02-505 ॥		\| verse_line1 = ॐ अत एव च सर्वाण्यनु ॐ ॥ 02-505 ॥
	}}		}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ इति वाङ्मनसाधिकरणम् ॥ 01 ॥}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 81:		Line 83:
	\| verse_line1 = ॐ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॐ ॥ 03-506 ॥		\| verse_line1 = ॐ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॐ ॥ 03-506 ॥
	}}		}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ इति मनोऽधिकरणम् ॥ 02 ॥}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 111:		Line 115:
	\| verse_line1 = ॐ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॐ ॥ 04-507 ॥		\| verse_line1 = ॐ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॐ ॥ 04-507 ॥
	}}		}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ इति अध्यक्षाधिकरणम् ॥ 03 ॥}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 181:		Line 187:
	\| verse_line1 = ॐ भूतेषु तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 05-508 ॥		\| verse_line1 = ॐ भूतेषु तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 05-508 ॥
	}}		}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ इति भूताधिकरणम् ॥ 04 ॥}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 211:		Line 219:
	\| verse_line1 = ॐ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॐ ॥ 06-509 ॥		\| verse_line1 = ॐ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॐ ॥ 06-509 ॥
	}}		}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ इति अनेकलयाधिकरणम् (नैकस्मिन्नधिकरणम्) ॥ 05 ॥}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 384:		Line 394:
	\| verse_line1 = ॐ स्पष्टो ह्येकेषाम् ॐ ॥ 13-516 ॥		\| verse_line1 = ॐ स्पष्टो ह्येकेषाम् ॐ ॥ 13-516 ॥
	}}		}}

			{{VerseSummary\| verse_id = BS_C04_S02_V13\| text = कुतः ? –}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 412:		Line 424:
	\| verse_line1 = ॐ स्मर्यते च ॐ ॥ 14-517 ॥		\| verse_line1 = ॐ स्मर्यते च ॐ ॥ 14-517 ॥
	}}		}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ इति समनाधिकरणम् ॥ 06 ॥}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 433:		Line 447:
	\| verse_line1 = ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ॥ 15-518 ॥		\| verse_line1 = ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ॥ 15-518 ॥
	}}		}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ परा(लया)धिकरणम् ॥ 07 ॥}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 463:		Line 479:
	\| verse_line1 = ॐ अविभागो वचनात् ॐ ॥ 16-519 ॥		\| verse_line1 = ॐ अविभागो वचनात् ॐ ॥ 16-519 ॥
	}}		}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ अविभागाधिकरणम् ॥ 08 ॥}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 625:		Line 643:
	\| verse_line1 = ॐ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॐ ॥ 20-523 ॥		\| verse_line1 = ॐ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॐ ॥ 20-523 ॥
	}}		}}

			{{VerseSummary\| verse_id = BS_C04_S02_V20\| text = कियत्कालम् ? –}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 653:		Line 673:
	\| verse_line1 = ॐ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॐ ॥ 21-524 ॥		\| verse_line1 = ॐ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॐ ॥ 21-524 ॥
	}}		}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ इति हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम् ॥ 09 ॥}}

	{{Commentary		{{Commentary
Line 714:		Line 736:
	\| verse_line1 = ॐ योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते ॐ ॥ 22-525 ॥		\| verse_line1 = ॐ योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते ॐ ॥ 22-525 ॥
	}}		}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ इति प्रतिस्मरणाधिकरणम् (योग्यधिकरणम्) ॥ 10 ॥}}

			{{AuthorNote\| text = ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ 04-02 ॥}}

	{{Commentary		{{Commentary

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-08T04:15:00Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

{{Adhyaya
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| chapter_num = 4
| chapter_name = (फलाध्यायः) चतुर्थाध्यायः ॥
| section_id = BS_C04_S02
| section_num = 2
| title = द्वितीयः पादः
}}
== द्वितीयः पादः ==

देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्चास्मिन् पाद उच्यते –

=== वाङ्मनसाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V01
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = वाङ्मनसाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॐ ॥ 01-504 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V01
| id = BS_C04_S02_V01_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
वागभिमानिन्युमा मनोऽभिमानिनि रुद्रे विलीयते । वाचो मनोवशत्वदर्शनात् ।‘तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते’ इति शब्दाच्च ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V01
| id = BS_C04_S02_V01_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘उमा वै वाक् समुद्दिष्टा मनो रुद्र उदाहृतः ।तदेतन्मिथुनं ज्ञात्वा न दाम्पत्याद्विहीयते’ इति स्कान्दे ॥ 01 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V02
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = वाङ्मनसाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ अत एव च सर्वाण्यनु ॐ ॥ 02-505 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V02
| id = BS_C04_S02_V02_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
अत एव चशब्दात् सर्वाणि दैवतानि यथानुकूलं विलीयन्ते ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V02
| id = BS_C04_S02_V02_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्तेऽग्निरिन्द्रे इन्द्र उमायामुमा रुद्रे विलीयते एवमन्यानि दैवतानि यथाऽनुकूलम्’ इति गौपवनश्रुतिः ॥ 02 ॥
}}

=== मनोऽधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V03
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = मनोऽधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॐ ॥ 03-506 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V03
| id = BS_C04_S02_V03_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘मनः प्राण’ इत्युत्तराद्वचनान्मनोभिमानी रुद्रः प्राणे वायौ विलीयते ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V03
| id = BS_C04_S02_V03_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘वायोर्वाव रुद्र उदेति वायौ विलीयते तस्मादाहुर्वायुर्देवानां श्रेष्ठः’ इति च कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ 03 ॥
}}

=== अध्यक्षाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V04
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = अध्यक्षाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॐ ॥ 04-507 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V04
| id = BS_C04_S02_V04_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
स प्राणः परमात्मनि विलीयते ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V04
| id = BS_C04_S02_V04_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘सर्वे प्राणमुपगच्छन्ति प्राणः परमुपगच्छति प्राणं देवा अनुप्राणन्ति प्राणः परमानुप्राणिति तस्मादाहुः प्राणस्य प्राण इति’
‘प्राणः परस्यां देवतायाम्’ ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V04
| id = BS_C04_S02_V04_B4
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘मुक्ताः सन्तोऽग्निमाविश्य देवाः सर्वेऽपि भुञ्जते ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V04
| id = BS_C04_S02_V04_B5
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘अग्निरिन्द्रं तथेन्द्रश्च वायुमाविस्य सोऽपि तु ।
आविश्य परमात्मानं भङ्क्ते भोगांस्तु बाह्यकान् ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V04
| id = BS_C04_S02_V04_B7
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
न ह्यानन्दो निजस्तेषां परैर्लभ्यः कथञ्चन ।
किमु विष्णोः परानन्दो न ते विष्णुविति श्रुतेः ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V04
| id = BS_C04_S02_V04_B9
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
प्राणस्य तेजसि लयो मार्गमात्रमुदाहृतम् ।
सर्वेशितुश्च सर्वादेस्तस्यान्यत्र लयः कथम्’ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ 04 ॥
}}

=== भूताधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V05
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = भूताधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ भूतेषु तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 05-508 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V05
| id = BS_C04_S02_V05_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
भेतेष्वन्येषां देवानां लयः ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V05
| id = BS_C04_S02_V05_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
भूतेषु देवा विलीयन्ते भूतानि परे न पर उदेति नास्तमेत्येकल एव मध्ये स्थाता’ इति बृहच्छ्रुतेः ॥ 05 ॥
}}

=== अनेकलयाधिकरणम् (नैकस्मिन्नधिकरणम्) ===

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V06
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = अनेकलयाधिकरणम् (नैकस्मिन्नधिकरणम्)
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॐ ॥ 06-509 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V06
| id = BS_C04_S02_V06_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
नैकस्मिन् भूते सर्वेषां देवानां लयः ।‘पृथिव्यामृभवॊ विलीयन्ते मरुणेऽश्विनावग्नावग्नयो वायविन्द्रः सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते । मृत्यवः पृथिव्यां वरुण आपोऽग्नयस्तेजसि मरुतो मारुत आकाशे विनायका विलीयन्ते’ इति महोपनिषच्चतुर्वेदशिखा च दर्शयतः । अतोऽग्नौ देवा विलीयते इत्यत्र निर्दिष्टानामेव ॥ 06 ॥
}}

=== समनाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V07
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = समनाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ समना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॐ ॥ 07-510 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V07
| id = BS_C04_S02_V07_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
देशतः कालतश्च व्याप्त्या समो ना परमपुरुषो यस्याः सा समना । संसारानुपक्रमात् स्वतः एवामृतत्वं तस्याः । बृहच्छ्रुतिश्च –
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V07
| id = BS_C04_S02_V07_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘द्वौवाव सृत्यनुपक्रमौ प्रकृतिश्च परमश्च द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ च सर्वगतौ चैतौ ज्ञात्वा विमुच्यते’ इति । नैतावता साम्यम् ॥ 07 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V08
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = समनाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ तदपीतेः संसारव्यपदेशात् ॐ ॥ 08-511 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V08
| id = BS_C04_S02_V08_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘समावेतौ प्रकृतिश्च परमश्च नित्यौ सर्वगतौ नित्यमुक्तावसमावेतौ प्रकृतिश्च परमश्च विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेति विलीनः परमे ह्यमृतत्वमेति’ इति सौपर्णश्रुतेः ॥ 08 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V09
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = समनाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्देः ॐ ॥ 09-512 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V09
| id = BS_C04_S02_V09_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
सूक्ष्मत्वं चाधिकं ब्रह्मणः प्रकृतेः । ज्ञानानन्दैश्वर्यादिप्रमाणाधिक्यं च ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V09
| id = BS_C04_S02_V09_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘सर्वतः प्रकृतिः सूक्ष्मा प्रकृतेः परमेश्वरः ।ज्ञानानन्दौ तथैश्वर्यं गुणाश्चान्येऽधिकाः प्रभोः’ इति च तुरश्रुतिः ॥ 09॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V10
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = समनाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ नोपमर्देनातः ॐ ॥ 10-513 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V10
| id = BS_C04_S02_V10_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
अतस्तस्ये यो विशेषगुणास्तेषामनुपमर्देनैव साम्यम् ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V10
| id = BS_C04_S02_V10_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘देशतः कालतश्चैव समा प्रकृतिरीश्वरे ।
उभयोरप्यबद्धत्वं तदबन्धः परात्मनः ।
स्वत एव परेशस्य सा चोपास्ते सदा हरिम् ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V10
| id = BS_C04_S02_V10_B5
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
प्रकृतेः प्राकृतस्यापि ये गुणास्ते तु विष्णुना ।नियता नैव केनापि नियता हि हरेर्गुणाः’प् इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V11
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = समनाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा ॐ ॥ 11-514 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V11
| id = BS_C04_S02_V11_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘द्विधा हीदमवदृष्यते ऊष्मावदनूष्मावच्च । तत्रोष्मावत्परं ब्रह्म यन्न जिघ्रन्ति न पश्यन्ति न शृण्वन्ति न विजानन्ति । अथानूष्मावत्प्रकृतिश्च प्राकृतं च यन्न जिघ्रन्ति जिघ्रन्ति च यन्न पश्यन्ति पश्यन्ति च यन्न शृण्वन्ति शृण्वन्ति च यन्न जानन्ति जानन्ति च’ इति सौपर्णश्रुतेः किञ्चित्साम्योपपत्ते ॥ 11 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V12
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = समनाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॐ ॥ 12-515 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V12
| id = BS_C04_S02_V12_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘असमो वा एष परो न हि कश्चिदेवं दृश्यते सर्वे ह्येतेऽणवो जायन्ते च म्रियन्ते च छिद्रा ह्येते भवन्ति । अथ परो न जायते न म्रियते पूर्णश्चैष भवति’ इति चतुर्वेदशिखायां साम्यप्रतिषेधान्नेति चेन्न । शरीराद्धि साम्यं प्रतिषिध्यते ॥ 12 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V13
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = समनाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ स्पष्टो ह्येकेषाम् ॐ ॥ 13-516 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V13
| id = BS_C04_S02_V13_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘अथातः समाश्चासमाश्चाभिधीयन्ते समासमाश्चाथ समानि ब्रह्मणो रूपाणि यैरुत्पत्तिः स्थितिर्लयो नियतिरायतिश्चैकं ह्येवैतद्भवत्यथासमा ब्रह्मेन्द्रो रुद्रः प्रजापतिर्बृहस्पतिर्ये के च देवा गन्धर्वा मनुष्याः पितरोऽसुरा यत्किञ्चेदं चरमचरं चाथ समाऽसमा प्रकृतिर्वाव समाऽसमैषा हि नित्याऽजरा तद्वशा च’
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V13
| id = BS_C04_S02_V13_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
इति स्पष्टो हि माध्यन्दिनायानानां समाधिवादः ॥ 13 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V14
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = समनाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ स्मर्यते च ॐ ॥ 14-517 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V14
| id = BS_C04_S02_V14_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘मत्स्यकूर्मवाराहाद्याः समा विष्णोरभेदतः ।ब्रह्माद्यास्त्वमाः प्रोक्ताः प्रकृतिश्च समासमा’ इति च वाराहे ॥ 14 ॥
}}

=== परा(लया)धिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V15
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = परा(लया)धिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ॥ 15-518 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V15
| id = BS_C04_S02_V15_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
प्राणद्वारेण सर्वाणि दैवतानि परमात्मनि विलीयन्ते ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V15
| id = BS_C04_S02_V15_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘सर्वे देवाः प्राणमाविष्य देवे मुक्तालयं परमे यान्त्यचिन्त्ये’ इति कौषारवश्रुतिः ॥ 15 ॥
}}

=== अविभागाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V16
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = अविभागाधिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ अविभागो वचनात् ॐ ॥ 16-519 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V16
| id = BS_C04_S02_V16_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘एते देवा एतमात्मानमनुविश्य सत्याः सत्यकामाः सत्यसङ्कल्पा यथानिकाममन्तर्बहिः परिचरन्ति’ इति गौपवनश्रुतिः ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V16
| id = BS_C04_S02_V16_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
तत्परमेश्वरकामाद्यविभागेनैव तेषां सत्यकामत्वम् ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V16
| id = BS_C04_S02_V16_B3
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘कामेन मे काम आगाद्धृदयाद्धृदयं मृत्योः’ इति वचनात् ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V16
| id = BS_C04_S02_V16_B4
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘मुक्तानां सत्यकामत्वं सामर्थ्यं च परस्य तु ।कामानुकूलकामत्वं नान्यत् तेषां विधीयते’ इति ब्राह्मे ॥ 16 ॥
}}

=== हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V17
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॐ ॥ 17-520 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V17
| id = BS_C04_S02_V17_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
उत्क्रान्तिकाले हृदयस्याग्र ज्वलनं भवति।‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते’ इति श्रुतेः ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V17
| id = BS_C04_S02_V17_B3
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
तत्प्रकाशितद्वारो निष्क्रामति । विद्यासामर्थ्यात् ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V17
| id = BS_C04_S02_V17_B4
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः’ ॥
इति स्मृतेर्विद्याशेषगत्यनुस्मरणयोगाच्च।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V17
| id = BS_C04_S02_V17_B7
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता’ इति हि लिङ्गम् ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V17
| id = BS_C04_S02_V17_B8
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘हृदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु ।उत्क्रान्तिर्ब्रह्मरन्द्रेण तमोवोपासतो भवेत्’ इति चाध्यात्मे ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V17
| id = BS_C04_S02_V17_B10
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
तयोर्ध्वमायान्नमृतत्वमेति विष्वङ्गन्या उत्क्रमणे भवन्ति’ इति च ॥ 17 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V18
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ रश्म्यनुसारी ॐ ॥ 18-521 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V18
| id = BS_C04_S02_V18_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
निष्क्रामति ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V18
| id = BS_C04_S02_V18_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘सहस्रं वा आदित्यस्य रश्मय आसु नाडीष्वाततास्तत्र श्वेतः सुषुम्नो ब्रह्मयानः सुषुम्नायामाततस्तत्प्रकाशेनैष निर्गच्छति’ इति हि पौत्रायणश्रुतिः ॥ 18 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V19
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ निशि नेति चेन्न सम्बन्धात् ॐ ॥ 19-522 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V19
| id = BS_C04_S02_V19_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
रश्म्यभावान्निशि ज्ञानिना उत्क्रमणं न युक्तमिति चेन्न। सर्वदा सम्बन्धाद्रश्मीनाम् ॥ 19 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V20
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॐ ॥ 20-523 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V20
| id = BS_C04_S02_V20_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
यावद्देहो विद्यते तावद्रश्मिसम्बन्धोऽस्त्येव ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V20
| id = BS_C04_S02_V20_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘संसृष्टा वा एते रश्मयश्च नाड्यश्च नैषां वियोगो यावदिदं शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरुत्क्रामत्येतैः प्रवर्तते’ इति हि माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ 20 ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V21
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम्
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॐ ॥ 21-524 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V21
| id = BS_C04_S02_V21_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्गं ब्रहमोत्तरायणे’ इत्युक्तेऽपि ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्तिर्युज्यते ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V21
| id = BS_C04_S02_V21_B3
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः ।
तावन्त् एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V21
| id = BS_C04_S02_V21_B5
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
ते सर्वे देहसम्बद्दा सर्वदा सर्वदेहिनाम् ।
महर्लोकादिगन्तरा उत्तरायणरश्मिभिः ।
निर्गच्छन्तीतरैश्चापि यैरेष्टव्येतरा गतिः ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V21
| id = BS_C04_S02_V21_B8
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते ।
न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम् ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V21
| id = BS_C04_S02_V21_B10
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते ।अत्युत्तमानां केषाञ्चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः’इति नारायणाध्यात्मे ॥ 21 ॥
}}

=== प्रतिस्मरणाधिकरणम् (योग्यधिकरणम्) ===

{{VerseBlock
| verse_id = BS_C04_S02_V22
| document_id = BS
| chapter_id = BS_C04
| section_id = BS_C04_S02
| adhikarana = प्रतिस्मरणाधिकरणम् (योग्यधिकरणम्)
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ॐ योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते ॐ ॥ 22-525 ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V22
| id = BS_C04_S02_V22_B1
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
न केवलं कालादिकृते ब्रह्मचन्द्रगती स्मर्येते । किन्तु ज्ञानयोगिनः कर्मयोगिनश्च ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V22
| id = BS_C04_S02_V22_B2
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘अग्निर्ज्येतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्मब्रह्मविदो जनाः ॥
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V22
| id = BS_C04_S02_V22_B4
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासादक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमासं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते’
इत्यत्र योगीति विशेषणात् स्मरणनिमित्ते चैते गती ।
}}

{{Commentary
| verse_id = BS_C04_S02_V22
| id = BS_C04_S02_V22_B7
| name = Bhashyam
| label = Bhashyam
| text =
‘गत्यनुस्मरणाद्ब्रह्म चन्द्रं वा गच्छति ध्रुवम् ।अननुस्मरतः काले स्मरणं प्राप्य वैगतिः’इति हि आध्यात्मे ॥ 22 ॥
}}

[[Category:Brahmasutra]]