BramhasutraBhashyam>ShastraImport: Imported from BS.xml via ShastraEditor

2026-03-10T11:39:57Z

Imported from BS.xml via ShastraEditor

New page

__NOINDEX__
<noinclude>[[Category:ब्रह्मसूत्रभाष्यम् भाष्यपाठाः]]</noinclude>

<section begin="BS_C02_S04_V01" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यथाऽऽकाशादयः परमात्मन उत्पद्यन्ते तथा प्राणा अपि ॥ 01 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V01" />

<section begin="BS_C02_S04_V02" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अनादित्वश्रुतिर्गौणानादित्वापेक्षया । मुख्यासम्भवात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘नित्यान्येतानि सौक्ष्म्येण हीन्द्रियाणि तु सर्वशः ।</span><br>
इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 02 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V02" />

<section begin="BS_C02_S04_V03" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘इदं सर्वमसृजत’ इति ॥ 03 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V03" />

<section begin="BS_C02_S04_V04" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘मनः सर्वेन्द्रियाणि च’ इति पूर्वोक्तत्वान्नानुत्पत्तिर्मनसो युज्यते।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘पूर्वं मनः समुत्पन्नं ततोऽन्येषां समुद्भवः ।<br>
तदनुत्पत्तिवचनमल्पोपचयकारणात्’॥<br>
इति वायुप्रोक्तवचनं चशब्देन गृहीतम् ॥ 04 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V04" />

<section begin="BS_C02_S04_V05" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘तस्मान्मन एव पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्’ इति मनःपूर्वकत्वाद्वाचो नानुत्पत्तिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘वागिन्द्रियस्य नित्यत्वं श्रुतिसन्निधियोग्यता ।</span><br>
इति वायुप्रोक्ते ॥ 05 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V05" />

<section begin="BS_C02_S04_V06" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ज्ञानेन्द्रियापेक्षया सप्तत्वम् ।’गुहाशयां निहिताः सप्त सप्त’ इति विशेषणात्।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सप्तप्राणास्त्ववगतेः पञ्चप्राणाश्च कर्मणः ।<br>
एवं प्राणद्वादशकं शरीरे नित्यसंस्थितम्’ ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति भविष्यत्पर्ववचनं चशब्दात् ॥ 06 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V06" />

<section begin="BS_C02_S04_V07" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">हस्तादीनां कर्मविषयत्वान्न सहपाठः।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘संसारस्थितिहेतुत्वात् स्थितं कर्म विदो विदुः ।</span><br>
इति वायुप्रोक्ते ॥ 07 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V07" />

<section begin="BS_C02_S04_V08" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘तद्यथा ह्यणुनश्चक्षसः प्रकाशो व्यातत एवमेवास्य पुरुषस्य प्रकाशो व्याततोऽणुर्ह्येवैष पुरुषो भवति’ इति शाण्डिल्यश्रुतिः॥ 08 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V08" />

<section begin="BS_C02_S04_V09" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सौक्ष्म्येण ह वा एषोऽवतिष्ठते स्थूलत्वेनोदेति सूक्ष्मश्चाथो स्थूलश्च प्रकृतितः सूक्ष्मोऽन्यतः स्थूलोऽथैनमाहुः सादिरनादिरिति’<br>
इति गौपवनश्रुतेः ॥ 09 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V09" />

<section begin="BS_C02_S04_V10" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘चेष्टायां बाह्यवायौ च मुख्यप्राणे च गीयते ।<br>
प्राणशब्दस्त्रिषु ह्येषु मुखे मुख्यः प्रकीर्तितः’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति वायुक्रिययोरपि व्यपदेशादुत्पत्तिश्रुतिस्तयोर्न स्यात् ।<br>
‘स प्राणमसृजत’ …‘खं वायुर्ज्योतिरापः..’, ‘तपो मन्त्राः कर्म’ इति पृथगुपदेशात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘भूतानि चेष्टा मन्त्राश्च मुख्यप्राणादिदं जगत् ।<br>
मुख्यप्राणः परस्माच्च न परः कारणान्वितः’<br>
इति वायुप्रोक्ते ॥ 10 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V10" />

<section begin="BS_C02_S04_V11" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">चक्षुरादिवन्मुख्यप्राणोऽपि परमात्मवश एव ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सर्वं ह्येवैतत् परमेऽवतिष्ठते प्राणश्च प्राणाश्च प्राणिनश्च स ह्येक एवैतान्नयत्युन्नयति वशीकरोति’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति गौपवनश्रुतौ चक्षुरादिभिः सह तद्वशत्वेनैव शासनात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सर्वकर्ताऽपि सन् प्राणः परमाधारतः स्थितः ।<br>
कथमेवान्यथा न स्याद्यतो नैवेश्वरद्वयम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अवान्तरेश्वरत्वेन तस्येश्वरवचो भवेत् ।<br>
अतो मध्यमतामाहुस्तस्य वेदेषु वेदिनः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अनन्येश्वरता प्राणे तदन्येश्वरवर्जनात् ।<br>
यतो विशेषवाक्येन ह्रियते समतावचः’ ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘नान्योऽतोऽस्तिद्रष्टा’’नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ’<br>
इत्यादिवचनयुक्तय आदिशब्दोक्ताः ॥ 11 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V11" />

<section begin="BS_C02_S04_V12" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इतरेषां प्राणानां करणत्वान्मुख्यस्याकरणत्वात् तस्यानेभ्य उत्तमत्वं युज्यते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">माण्डव्यश्रुतिश्च<br>
‘तानि ह वा एतानि सर्वाणि करणान्यथ प्राण एवाकरणस्तस्मान्मुख्यस्तस्मान्मुख्य इत्याचक्षते’ इति ॥ 12 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V12" />

<section begin="BS_C02_S04_V13" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अथ पञ्चवृत्तैतत्प्रवर्तते प्राणा वाव पञ्चवृत्तिः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इति । तेभ्यो वा एतेभ्यः पञ्चदासाः प्रजायन्ते । प्राणाद्वाव प्राणेऽपानादपानो व्यानाद्व्यान उदानादुदानः समानादेव समानो यथा ह वै मनः पञ्चधा व्यपदिश्यते मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेतनेति । तेभ्यो वा एतेभ्यः पञ्च दासाः प्रजायन्ते । मनसो वाव मनो बुद्धेर्बुद्धिरहङ्कारादहङ्कारश्चित्ताच्छित्तं चेतनाया एव चेतनैवमिति’ इति</div>
<section end="BS_C02_S04_V13" />

<section begin="BS_C02_S04_V14" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स वा एष प्राणोऽणुर्महान्नामाऽन्तर्वाऽणुर्बर्हिर्महान् प्राणो वा ईशितव्येश ईशो ह्यसौ सर्वस्येशितव्यश्च परस्य’ इति हि कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ 14 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V14" />

<section begin="BS_C02_S04_V15" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यज्ज्योतिराद्यधिष्ठानं ब्रह्म तदेवैतैः करणैः प्रवर्तयति। ‘यः प्राणे तिष्ठन्’ इत्यादि तदामननात् ॥ 15 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V15" />

<section begin="BS_C02_S04_V16" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">जीवेनैव स्वकरणैः कारयति परमात्मा । अतो न विरोधः । एष ह्यनेनात्मना चक्षुषा दर्शयति श्रोत्रेण श्रावयति मनसा मनयति बुद्ध्या बोधयति तस्मादेतावाहुः सृतिरसृतिरिति’ इति भाल्लवेयश्रुतेः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘करणैः कारणं ब्रह्म पुरुषापेक्षयाऽखिलम् ।<br>
श्रोत्रादिभिः कारयति करणानीत्यतो विदुः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">न जीवापेक्षया मुख्यं कारयेत् परमेश्वरः ।</span><br>
इति वाराहे ॥ 16 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V16" />

<section begin="BS_C02_S04_V17" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अनादिनित्यत्वाज्जीवकरणसम्बन्धस्य युज्यते तत्करणत्वश्रुतिः ।’अथावियोगीनि । करणैर्र्वाव न वियुज्यते देहेनैव वियुज्यत इत्येतद्वाव करणानां करणत्वं यद्वाव न वियुज्यते’ इति गौपवनश्रुतिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">चशब्दः करणसम्बन्धग्राही ॥ 17 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V17" />

<section begin="BS_C02_S04_V18" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">मुख्यप्राणमृते त एवेन्द्रियाणि ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘द्वादशैवेन्द्रियाण्याहुः प्राणो मुख्यस्त्वनिन्द्रियम् ।</span><br>
इति पौत्रायणश्रुतिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘श्रोत्रादीनि तु पञ्चैव तथा वागादिपञ्चकम् ।<br>
मनोबुद्धिसहायानि द्वादशैवेन्द्रियाणि तु ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">विषयद्रवणात् तेषामिन्द्रियत्वमुदाहृतम् ।</span><br>
इति बृहत्संहितायाम् ॥18॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V18" />

<section begin="BS_C02_S04_V19" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स्थित एव हीदं मुख्यप्राणः करोति कारयति बलति बालयति धत्ते धारयति प्रभुं वा एनमाहुरथेन्द्रियाणि न स्थितानि न कुर्वन्ति न कारयन्ति न बलन्ति न बालयन्ति न दधते न धारयन्ति तानि ह वा एतान्यबलानि तस्मादाहुरिन्द्रियाणि करणानि’ इति पौत्रायणश्रुतेः ॥ 19 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V19" />

<section begin="BS_C02_S04_V20" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">पुरुषापेक्षया प्रवृत्तिरिन्द्रियाणां दृष्यते न मुख्यस्य । ‘प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति’ इति च श्रुतेः ॥ 20 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V20" />

<section begin="BS_C02_S04_V21" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">नामरूपक्लृप्तिः परादेव।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् य आस्ते’ इति श्रुतेः।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">त्रिवृत्कुर्वत इति हेतुगर्भः । त्रिवृत्करणापेक्षत्वान्नामरूपयोः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘सर्वनाम्नां च रूपाणां व्यवहारेषु केशवः ।</span><br>
इति च पाद्मे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया ।<br>
रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">अतो नाम्नश्च रूपस्य व्यवहारस्य चैकराट् ।</span><br>
इति च ब्रह्माण्डे ॥ 21 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V21" />

<section begin="BS_C02_S04_V22" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यत् कठिनं सा पृथिवी यद्द्रवं तदापो यदुष्णं तत् तेजः’ इति श्रुतेर्मांसाद्येव भौमं न सर्वशरीरम्। अप्तेजसोश्च कार्यं यथाशब्दमङ्गीकर्तव्यम् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यद्वा वाऽथो विमिश्रं मिश्राद्ध्येतद्भवति मिश्राणि हि भूतानि तस्मादेवैवमाचक्षते भूतानि’<br>
इति हि काषायणश्रुतिः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘पञ्चभूतात्मकं सर्वं तदप्येकविवक्षया ।<br>
एकभूतात्मकत्वेन व्यवहारस्तु वैदिके ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">भौममित्येव काठिन्याच्छौक्ल्यादौदकमित्यपि ।</span><br>
इति वायुप्रोक्ते ॥22॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V22" />

<section begin="BS_C02_S04_V23" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">भूतानां विशेषसंयोगादेव विशेषव्यवहारः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘पार्थिवानां शरीराणामर्धेन पृथिवी स्मृताः ।<br>
इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपस्तेजस्तुभागतः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">इति सामान्यतो ज्ञेयं भेदश्च प्रतिपूरुषम् ।</span><br>
इति च ब्रह्मसंहितायाम् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सर्वाध्यायार्थावधारणार्थऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">गारुडे च-</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्याद्वेदे वा वैदिकेऽपि वा ।<br>
विचारो यत्र सज्ज्येत पूर्वोक्तस्यावधारणे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अनुक्तानां प्रमाणानां स्वीकारश्च कृतो भवेत् ।<br>
विनिन्द्य चेतरान् मार्गान् सम्पूर्णफलता तथा ॥ इति ॥ 23 ॥</div>
<section end="BS_C02_S04_V23" />

ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/C02/S04/bhashya - Revision history

Chandrashekars: 1 revision imported

BramhasutraBhashyam>ShastraImport: Imported from BS.xml via ShastraEditor

← Older revision	Revision as of 18:17, 10 March 2026
(No difference)