Chandrashekars: 1 revision imported

2026-03-02T10:10:59Z

1 revision imported

← Older revision	Revision as of 10:10, 2 March 2026
(No difference)

BS>ImportBot: Initial import

2026-03-01T00:00:00Z

Initial import

New page

== अंशाधिकरणम् ==

<section begin="BS_C02_S03_V43_I01" />
<div class="bs-leading-bhashya">‘अंशा एव हीमे जीवा अंशी हि परमेश्वरः । स्वयमंशैरिदं सर्वं कारयत्यचलो हरिः’ ॥ इति गौपवनश्रुतौ अंशत्वं जीवस्योपलभ्यते ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_I01" />

<section begin="BS_C02_S03_V43" />
'''ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥ 43-261 ॥'''
<section end="BS_C02_S03_V43" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘मां रक्षतु विभुर्नित्यं पुत्रोऽहं परमात्मनः’ ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B1" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद पर एनावरेण’ ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B2" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">‘यस्तद्वेद स पितुष्टिताऽसत्’ ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B3" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B4" />
<div class="bs-bhashya-text">‘यस्ताविजानात् स पितुष्पिताऽसत्’।</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B4" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B5" />
<div class="bs-bhashya-text">‘द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।

तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’इत्यादिना नावाव्यपदेशादंशो जीवः ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B5" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B7" />
<div class="bs-bhashya-text">तथा च पाराशर्यायणश्रुतिः-</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B7" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B8" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अंशो ह्येष परस्य योऽयं पुमानुत्पद्यते च म्रियते च नाना ह्येनं व्यपदिशन्ति पितेति पुत्रेति भ्रातेति सखेति’ च इति ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B8" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B9" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अन्यः परोऽन्यो जीवो नासावस्य कुतश्चन ।

नायं तस्यापि कश्चन’ इत्यन्यथा च काषायणश्रुतिः ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B9" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B11" />
<div class="bs-bhashya-text">‘ब्रह्मा दाशा ब्रह्म कितवाः, ब्रह्मैवेमे दाशा’इत्यभेदेनाप्येकेऽधीयते ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B11" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B12" />
<div class="bs-bhashya-text">तथा चाग्निवेश्यश्रुतिः-</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B12" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B13" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अंशो ह्येष परस्य भिन्नं ह्येनमधीयिरेऽभिन्नं ह्येनमधीयिरे’ इति ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B13" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B14" />
<div class="bs-bhashya-text">वाराहे च-</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B14" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B15" />
<div class="bs-bhashya-text">‘पुत्रभ्रातृसखित्वेन स्वामित्वेन यतो हरिः ।

बहुधा गीयते वेदैर्जीवोंऽशस्तस्य तेन तु ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B15" />

<section begin="BS_C02_S03_V43_B17" />
<div class="bs-bhashya-text">यतो भेदेन तस्यायमभेदेन च गीयते ।

अतश्चांशत्वमुद्धिष्टं भेदाभेदौ न मुख्यतः’ इति ॥ 43 ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V43_B17" />

<section begin="BS_C02_S03_V44" />
'''ॐ मन्त्रवर्णात् ॐ ॥ 44-262 ॥'''
<section end="BS_C02_S03_V44" />

<section begin="BS_C02_S03_V44_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘पादोऽस्य विश्वा भूतानि’ इति ॥ 44 ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V44_B1" />

<section begin="BS_C02_S03_V45" />
'''ॐ अपि स्मर्यते ॐ ॥ 45-263 ॥'''
<section end="BS_C02_S03_V45" />

<section begin="BS_C02_S03_V45_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन’ इति ॥ 45 ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V45_B1" />

<section begin="BS_C02_S03_V46_I01" />
<div class="bs-leading-bhashya">अनंशत्वश्रुतेर्गतिं चाह –</div>
<section end="BS_C02_S03_V46_I01" />

<section begin="BS_C02_S03_V46" />
'''ॐ प्रकाशादिवन्नैवं परः ॐ ॥ 46-264 ॥'''
<section end="BS_C02_S03_V46" />

<section begin="BS_C02_S03_V46_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">अंशत्वेऽपि न मत्स्यादिरूपी पर एवंविधः।यथा तेजोऽम्शस्यैव कालाग्नेः खद्योतस्य च नैकप्रकारता। यथा जलांशस्यामृतसमुद्रस्य मूत्रादेश्च । यथा च पृथिव्यंशस्य मेरोर्विष्टादेश्च । अभिमानिदेवतापेक्षयैतत् ॥ 46 ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V46_B1" />

<section begin="BS_C02_S03_V47" />
'''ॐ स्मरन्ति च ॐ ॥ 47-265 ॥'''
<section end="BS_C02_S03_V47" />

<section begin="BS_C02_S03_V47_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्’ ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V47_B1" />

<section begin="BS_C02_S03_V47_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अतः परं यदव्यक्तमव्यूढगुणबृंहितम् ।

अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात् स जीवो यः पुनर्भवः’ ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V47_B2" />

<section begin="BS_C02_S03_V47_B4" />
<div class="bs-bhashya-text">‘स्वांशश्चाथो विभिन्नांश इति द्वेधाऽम्श इष्यते ।

अंशिनो यत् तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथास्थितिः॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V47_B4" />

<section begin="BS_C02_S03_V47_B6" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Varaha|‘तदेव नाणुमात्रोऽपि भेदः स्वांशांशिनोः क्वचित् ।<br/>विभिन्नांशोऽल्पशक्तिःस्यात् किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक्’]]</blockquote> ॥ इति वाराहे ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V47_B6" />

<section begin="BS_C02_S03_V47_B8" />
<div class="bs-bhashya-text">‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः’ इति च ॥ 47 ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V47_B8" />

<section begin="BS_C02_S03_V48" />
'''ॐ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॐ ॥ 48-266 ॥'''
<section end="BS_C02_S03_V48" />

<section begin="BS_C02_S03_V48_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">परानुज्ञया प्रवृत्तिः परतो बन्धनिवृत्तिश्च जीवस्य प्रतीयते, अंशत्वेऽपि देहसम्बन्धात् ।’य आत्मानमन्तरो यमयति’ । ‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति’ इत्यादिना । न तु परस्य।</div>
<section end="BS_C02_S03_V48_B1" />

<section begin="BS_C02_S03_V48_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">‘वासुदेव सङ्कर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धोऽहं मत्स्यः कूर्मो वराहो नारसिंहो वामनो रामो रामः कृष्णो बुद्धः कल्किरहं शतधाऽहं सहस्तधाऽहमितेऽहमनन्तोऽहं नैवैते जायन्ते न म्रियन्ते नैषामनुज्ञान बन्धो न मुक्तितो सर्व एव ह्येते पूर्णा अजरा अमृताः परमाः परानन्दाः’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V48_B2" />

<section begin="BS_C02_S03_V48_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">युज्यते च ज्योतिरादिवत् यथाऽऽदित्यो वियद्गतस्तत्प्रकाशश्चैकप्रकारः । ‘शुक्लं कृष्णं कनीनिका’ इति तदंशस्याप्यक्ष्णो देहसम्बन्धान्न तादृशी शक्तिः । तदनुग्राह्यत्वं तेनैवावृतिपरिहारश्च । यथा बाह्यामृतजलस्यामृतसमुद्रस्य चैकत्वं तदंशस्यापि श्लेष्मणस्तदनुग्राह्यत्वं तेनैव विरोधिनिवृत्तिश्च ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V48_B3" />

<section begin="BS_C02_S03_V48_B4" />
<div class="bs-bhashya-text">मोक्षधर्मे च –</div>
<section end="BS_C02_S03_V48_B4" />

<section begin="BS_C02_S03_V48_B5" />
<div class="bs-bhashya-text">‘यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।

सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V48_B5" />

<section begin="BS_C02_S03_V48_B7" />
<div class="bs-bhashya-text">ईश्वरो हि महद्भूतं प्रभुर्नारायणो विराट् ।

भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च ॥

भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’ इति ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V48_B7" />

<section begin="BS_C02_S03_V48_B10" />
<div class="bs-bhashya-text">वाराहे च-</div>
<section end="BS_C02_S03_V48_B10" />

<section begin="BS_C02_S03_V48_B11" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अंशाश्च देहयोग्यत्वाज्जीवा बन्धादिसंयुताः ।

अनुग्राह्याश्चेश्वरेण न तु मत्स्यादिको हरिः ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V48_B11" />

<section begin="BS_C02_S03_V48_B13" />
<div class="bs-bhashya-text">अदेहबन्धयोग्यत्वाद्यथासूर्यप्रभाऽक्षिणी ।

यथाऽमृतसमुद्रस्य श्लेष्मादेश्च द्विरूपता ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V48_B13" />

<section begin="BS_C02_S03_V48_B15" />
<div class="bs-bhashya-text">अनुग्राह्यत्वमन्यस्य तेनैवावृतिरोधनम्’ इति ॥ 48 ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V48_B15" />

<section begin="BS_C02_S03_V49" />
'''ॐ असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॐ ॥ 49-267 ॥'''
<section end="BS_C02_S03_V49" />

<section begin="BS_C02_S03_V49_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">अपूर्णशक्तित्वाच्च जीवस्य न मत्स्यादिसाम्यम् । तथा च चतुर्वेदशिखायाम्-</div>
<section end="BS_C02_S03_V49_B1" />

<section begin="BS_C02_S03_V49_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">‘तस्य ह वा एतस्य परमस्य त्रीणि रूपाणि, कृष्णो रामः कपिलः इति । तस्य ह वा एतस्य परमस्य पञ्चरूपाणि दशरूपाणि शतरूपाणि सहस्ररूपाण्यमितरूपाणि। तानि ह वा एतानि सर्वाणि पूर्णानि सर्वाण्यनन्तानि सर्वाण्यसम्मितानि । अथावराः सर्व एवापूर्णाः सर्वे एव बध्यन्तेऽथ मुच्यन्ते च केचन’ इति ॥ 49 ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V49_B2" />

<section begin="BS_C02_S03_V50" />
'''ॐ आभास एव च ॐ ॥ 50-268 ॥'''
<section end="BS_C02_S03_V50" />

<section begin="BS_C02_S03_V50_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’ इति प्रतिबिम्बत्वाच्च न साम्यम् ।</div>
<section end="BS_C02_S03_V50_B1" />

<section begin="BS_C02_S03_V50_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">वाराहे च–</div>
<section end="BS_C02_S03_V50_B2" />

<section begin="BS_C02_S03_V50_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">‘द्विरूपूवंशकौ तस्य परमस्य हरेर्विभोः ।

प्रतिबिम्बांशकश्चाथ स्वरूपांशक एव च ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V50_B3" />

<section begin="BS_C02_S03_V50_B5" />
<div class="bs-bhashya-text">प्रतिबिम्बांशका जीवाः प्रादुर्भावाः परे स्मृताः ।

प्रतिबिम्बेष्वल्पसाम्यं स्वरूपाणीतराणि तु’ इति ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V50_B5" />

<section begin="BS_C02_S03_V50_B7" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Paingishrutih|‘सोपाधिरनुपाधिश्च प्रतिबिम्बो द्विधेयते ।<br/>जीव ईशस्यानुपाधिरिन्द्रचापो यथा रवेः’ ]]</blockquote>इति पैङ्गिश्रुतिः ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V50_B7" />

<section begin="BS_C02_S03_V50_B9" />
<div class="bs-bhashya-text">‘यथैषा पुरुषे छाया एतस्मिन्नेतदाततम्’ इति च श्रुतिः ॥ 50 ॥</div>
<section end="BS_C02_S03_V50_B9" />

ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/C02/S03/A041 - Revision history

Chandrashekars: 1 revision imported

BS>ImportBot: Initial import