https://grantha.io/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D%2FC01%2FS01%2FA005
ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/C01/S01/A005 - Revision history
2026-04-20T21:58:16Z
Revision history for this page on the wiki
MediaWiki 1.44.5
https://grantha.io/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D/C01/S01/A005&diff=17&oldid=prev
Chandrashekars: 1 revision imported
2026-03-02T10:10:56Z
<p>1 revision imported</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="en">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Older revision</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Revision as of 10:10, 2 March 2026</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="en"><div class="mw-diff-empty">(No difference)</div>
</td></tr></table>
Chandrashekars
https://grantha.io/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D/C01/S01/A005&diff=16&oldid=prev
BS>ImportBot: Initial import
2026-03-01T00:00:00Z
<p>Initial import</p>
<p><b>New page</b></p><div>== ईक्षत्यधिकरणम् ==<br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V05_I01" /><br />
<div class="bs-leading-bhashya">ननु’यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह’, ‘अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्’ ॥ ‘अवचनेनैव प्रोवाच’, ‘यद्वाचाऽनभ्युदितम् । येन वागभ्युद्यते ॥ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम्’ इत्यादिभिर्न तच्छब्दगोचरम् । नेत्याह –</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V05_I01" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V05" /><br />
'''ॐ ईक्षतेर्नाशब्दम् ॐ ॥ 05-05 ॥'''<br />
<section end="BS_C01_S01_V05" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V05_B1" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘स एतस्माज्चीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते’,<br />
<br />
‘आत्मन्येवात्मनं पश्येत्’ ‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत’<br />
<br />
इत्यादिवचनैरीक्षणीयत्वाद्वाच्यमेव । औपनिषदत्वान्नावचनेनेक्षणम् ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V05_B1" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V05_B4" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति’ ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V05_B4" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V05_B5" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्’<br />
<br />
इत्यादिशृतिस्मृतिभ्यश्च ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V05_B5" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V05_B6" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">अवाच्यत्वादिकं त्वप्रसिद्धत्वात् ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V05_B6" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V05_B7" /><br />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Garuda|‘न तदीदृगिति ज्ञेयं न वाच्यं न च तर्क्यते ।<br/> पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति मेरो रूपं विपश्चितः’ इतिवत् ॥<br/> अप्रसिद्धेरवाच्यं तद्वाच्यं सर्वागमोक्तितः ।<br/> अतर्क्यं तर्क्यमज्ञेयं ज्ञेयमेवं परं स्मृतम्’]]</blockquote> इति गारुडे ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V05_B7" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V05_B11" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">न चाशब्दत्वमितरसिद्धम् ॥05॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V05_B11" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V06" /><br />
'''ॐ गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ॐ ॥ 06-06 ॥'''<br />
<section end="BS_C01_S01_V06" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V06_B1" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">न च गौण आत्मा दृश्यो वाच्यश्च न निर्गुण इति युक्तम् । आत्मशब्दात्॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V06_B1" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V06_B2" /><br />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Vamana|‘यो गुणैः सर्वतोहीनो यश्च दोषविवर्जितः ।<br/> हेयोपादेयरहितः स आत्मेत्यभिधीयते ॥<br/> एतदन्यस्वभावो यः सोऽनात्मेति सतां मतम् ॥<br/> अनात्मन्यात्मशब्दस्तु सोपचारः प्रयुज्यते’]]</blockquote> इति वामने ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V06_B2" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V06_B6" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे आत्मा चैवानात्मा च । तत्र यः स आत्मा स नित्यः शुद्धः केवलो निर्गुणश्च । अथ ह योऽनीदृशः सोऽनात्मा’ इति तलवकारब्राह्मणम् ।</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V06_B6" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V06_B9" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">न च मुख्ये सत्यमुख्यं युज्यते ॥ 06 ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V06_B9" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V07" /><br />
'''ॐ तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॐ ॥ 07-07 ॥'''<br />
<section end="BS_C01_S01_V07" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V07_B1" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">न हि गौणात्मनिष्ठस्य मोक्षः ।</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V07_B1" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V07_B2" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्माऽस्मिन् सन्दोहे गहने प्रविष्टः ।<br />
<br />
स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव’<br />
<br />
इत्यात्मनिष्ठस्य मोक्ष उपदिश्यते ।</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V07_B2" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V07_B5" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘अयमात्मा ब्रह्म’॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V07_B5" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V07_B6" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’।</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V07_B6" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V07_B7" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘दत्तं दूर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्’॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V07_B7" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V07_B8" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘चेतनस्तु द्विधा प्रोक्तो जीव आत्मेति च प्रभो ।<br />
<br />
जीवा ब्रह्मादयः प्रोक्ता आत्मैकस्तु जनार्दनः ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V07_B8" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V07_B10" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">इतरेष्वात्मशब्दस्तु सोपचारोऽभिधीयते ॥<br />
<br />
तस्यात्मनो निर्गुणस्य ज्ञानान्मोक्ष उदाहृतः ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V07_B10" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V07_B12" /><br />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Padma|सगुणास्त्वपरे प्रोक्तास्तज्ज्ञानान्नैव मुच्यते ।<br/>परो हि पुरुषो विष्णुस्तस्मान्मोक्षस्ततः स्मृतः’]]</blockquote> इति पाद्मे ॥ 07 ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V07_B12" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V08" /><br />
'''ॐ हेयत्वावचनाच्च ॐ ॥ 08-08 ॥'''<br />
<section end="BS_C01_S01_V08" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V08_B1" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ । अमृतस्यैष सेतुः’<br />
<br />
इत्यन्येषां हेयत्ववचनादस्याहेयत्ववचनान्न गौण आत्मा ॥ 08 ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V08_B1" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V09" /><br />
'''ॐ स्वाप्ययात् ॐ ॥ 09-09 ॥'''<br />
<section end="BS_C01_S01_V09" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V09_B1" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।<br />
<br />
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते’॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V09_B1" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V09_B3" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘स आत्मन आत्मानमुद्धृत्यात्मन्येव विलापयत्यथात्मैव भवति’।</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V09_B3" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V09_B4" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">स देवो बहुधा भूत्वा निर्गुणः पुरुषोत्तमः।<br />
<br />
एकीभूय पुनः शेते निर्दोषो हरिरादिकृत्’</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V09_B4" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V09_B6" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">इति स्वस्यैव स्वस्मिन्नप्ययवचनात् ।</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V09_B6" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V09_B7" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">न हि गौणात्मनि निर्दोषस्य लयः ॥ 09 ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V09_B7" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V05_I01" /><br />
<div class="bs-leading-bhashya">न च कासुचिच्छाखास्वन्यथोच्यते ।</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V05_I01" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V10" /><br />
'''ॐ गतिसामान्यात् ॐ ॥ 10-10 ॥'''<br />
<section end="BS_C01_S01_V10" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V10_B1" /><br />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>‘सर्वे वेदा युक्तयः सुप्रमाणा ब्राह्मं ज्ञानं परमं त्वेकमेव ।<br/>प्रकाशयन्ते न विरोधः कुतश्चिद्वेदेषु सर्वेषु तथेतिहासे’</blockquote>इति पैङ्गिश्रुतेर्गतेर्ज्ञानस्य साम्यमेव ॥ 10 ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V10_B1" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V11" /><br />
'''ॐ श्रुतत्वाच्च ॐ ॥ 11-11 ॥'''<br />
<section end="BS_C01_S01_V11" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V11_B1" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ।<br />
<br />
कर्माध्यक्षः सर्वभूतादिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’ इति ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V11_B1" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V11_B3" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">न ह्यशब्दः श्रूयते । न चाप्रसिद्धं कल्प्यम् । सर्वशब्दावाच्यस्य लक्षणाऽयुक्तेः ॥ 11 ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V11_B3" /><br />
<br />
<section begin="BS_C01_S01_V11_B4" /><br />
<div class="bs-bhashya-text">॥ इति ईक्षत्यधिकरणम् ॥</div><br />
<section end="BS_C01_S01_V11_B4" /></div>
BS>ImportBot