Chandrashekars: 1 revision imported

2026-03-02T10:10:56Z

1 revision imported

← Older revision	Revision as of 10:10, 2 March 2026
(No difference)

BS>ImportBot: Initial import

2026-03-01T00:00:00Z

Initial import

New page

== जिज्ञासाधिकरणम् ==

<section begin="BS_C01_S01_V01" />
'''ॐ ॐअथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॐ ॥ 01-01 ॥'''
<section end="BS_C01_S01_V01" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अथ’ शब्दो मङ्गलार्थोऽधिकारानन्तर्यार्थश्च । ‘अतः’ शब्दो हेत्वर्थः।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B1" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">उक्तं च गारुडे –</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B3" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B4" />
<div class="bs-pramana">
अथातः शब्दपूर्वाणि सूत्राणि निखिलान्यपि ।
प्रारभन्ते नियत्यैव तत् किमत्र नियामकम् ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B4" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B5" />
<div class="bs-pramana">
कश्चार्थश्च तयोर्विद्वन् कथमुत्तमता तयोः ।
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B5" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B6" />
<div class="bs-pramana">
एवमुक्तो नारदेन ब्रह्मा प्रोवाच सत्तमः ।
आनन्तर्येऽधिकारस्य मङ्गलार्थे तथैव च ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B6" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B7" />
<div class="bs-pramana">
अतशब्दस्त्वतः शब्दो हेत्वर्थे समुदीरितः ।
परस्य ब्रह्मणो विष्णोः प्रसादादिति वा भवेत् ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B7" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B8" />
<div class="bs-pramana">
स हि सर्वमनोवृत्तिप्रेरकः समुदाहृतः ।
सिसृक्षोः परमाद्विष्णोः प्रथमं द्वौ विनिःसृतौ ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B8" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B9" />
<div class="bs-pramana">
ओङ्कारश्चाथशब्दश्च तस्मात् प्राथमिकौ क्रमात् ।
तद्धेतुत्वं वदंश्चापि तृतीयोऽत उदाहृतः॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B9" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B10" />
<div class="bs-pramana">
अकारः सर्ववागात्मा परब्रह्माभिधायकः ।
तथौ प्राणात्मकौ प्रोक्तौ व्याप्तिस्थितिविधायकौ ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B10" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B11" />
<div class="bs-pramana">
अतश्च पूर्वमुच्चार्याः सर्व एते सतां मताः ।
अथातःशब्दयोरेवं वीर्यमाज्ञाय तत्त्वतः ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B11" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B12" />
<div class="bs-pramana">
सूत्रेषु तु महाप्राज्ञास्तावेवादौ प्रयुञ्जते’ इति॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B12" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B13" />
<div class="bs-bhashya-text">अधिकारश्चोक्तो भागवततन्त्रे –</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B13" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B14" />
<div class="bs-pramana">
मन्दमध्योत्तमत्वेन त्रिविधा ह्यधिकारिणः ।
तत्र मन्दा मनुष्येषु य उत्तमगणा मताः ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B14" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B15" />
<div class="bs-pramana">
मध्यमा ऋषिगन्धर्वा देवास्तत्रोत्तमा मताः ।
इति जातिकृतो भेदस्तथाऽन्यो गुणपूर्वकः ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B15" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B16" />
<div class="bs-pramana">
भक्तिमान् परमे विष्णौ यस्त्वध्ययनवान् नरः ।
अधमः शमादिसंयुक्तो मध्यमः समुदाहृतः ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B16" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B17" />
<div class="bs-pramana">
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमसारं चाप्यनित्यकम् ।
विज्ञाय जातवैराग्यो विष्णुपादैकसंश्रयः ॥
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B17" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B18" />
<div class="bs-pramana">
स उत्तमोऽधिकारी स्यात् सन्न्यस्ताखिलकर्मवान् इति ।
</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B18" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B19" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अध्ययनमात्रवतः’ ,’नाविशेषात्’ इति चोपरि ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B19" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B20" />
<div class="bs-bhashya-text">‘शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽत्मानं पश्येत्’।

“परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायात् । नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ।।”

"यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् । ”</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B20" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B22" />
<div class="bs-bhashya-text">“ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ।

तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥”

इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B22" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B24" />
<div class="bs-bhashya-text">व्योमसंहितायां च –</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B24" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B25" />
<div class="bs-bhashya-text">अन्त्यजा अपि ये भक्ता नामज्ञानाधिकारिणः ।

स्त्रीशूद्रब्रह्मबन्धूनां तन्त्रज्ञानेऽधिकारिता ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B25" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B26" />
<div class="bs-bhashya-text">एकदेशे परोक्ते तु न तु ग्रन्थपुरस्सरे ।

त्रैवर्णिकानां वेदोक्ते सम्यग्भक्तिमतां हरौ ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B26" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B27" />
<div class="bs-bhashya-text">आहुरप्युत्तमस्त्रीणामधिकारं तु वैदिके ।

यथोर्वशी यमी चैव शच्याद्याश्च तथाऽपरा ॥ इति ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B27" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B28" />
<div class="bs-bhashya-text">यतो नारायणप्रसादमृते न मोक्षः, न च ज्ञानं विनाऽत्यर्थप्रसादः, अतो ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्या ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B28" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B29" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Shruthi|यत्रानवसरोऽन्यत्र पदं तत्र प्रतिष्ठितम् ।<br/>वाक्यं वेति सतां नीतिः सावकाशे न तद्भवेत्]]</blockquote>इति ब्रह्मसंहितायाम् ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B29" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B31" />
<div class="bs-bhashya-text">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’ ॥

‘प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः’ ।

‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः’ ।

‘आत्मावाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निधिध्यासितव्यः’

इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B31" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B35" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Naradiya|‘कर्मणात्वधमः प्रोक्तः प्रसादः श्रवणादिभिः । <br/>मध्यमो ज्ञानसम्पत्त्या प्रसादस्तूत्तमो मतः ॥<br/>प्रसादात्त्वधमाद्विष्णोः स्वर्गलोकः प्रकीर्तितः । <br/>मध्यमाज्जनलोकादिरुत्तमस्त्वेव मुक्तिधः ॥<br/>श्रवणं मननं चैव ध्यानं भक्तिस्तथैव च । <br/>साधनं ज्ञानसम्पत्तौ प्रधानं नान्यदिष्यते ॥<br/>न चैतानि विना कश्चिज्ज्ञानमाप कुतश्चन’।]]</blockquote><br/> इति नारदीये ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B35" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B39" />
<div class="bs-bhashya-text">ब्रह्मशब्दश्च विष्ण्वावेव –</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B39" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B40" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Shruthi|‘यमन्तः समुद्रे कवयोऽवयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः ।<br/>यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान्व्यससर्ज भूम्याम्’ – इत्युक्त्वा’<br/>‘तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’]]</blockquote> इति हि शृतिः ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B40" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B43" />
<div class="bs-bhashya-text">‘तन्नो विष्णुः’ इति वचनाद्विष्णुरेव हि तत्रोच्यते ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B43" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B44" />
<div class="bs-bhashya-text">न चेतरशब्दात् तत्प्राप्तिः –</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B44" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B45" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Bhallava|‘नामानि विश्वाऽभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् ।<br/>नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’]]</blockquote> इति भाल्लवेयश्रुतिः ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B45" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B47" />
<div class="bs-bhashya-text">‘यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या’

इत्येवशब्दान्नान्येषां सर्वनामता ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B47" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B48" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितं यस्मिन् विश्वानि भुवनानि तस्थुः’ इति विष्णोर्हि लिङ्गम् ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B48" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B49" />
<div class="bs-bhashya-text">न च प्रसिद्धार्थं विनाऽन्योऽर्थो युज्यते ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B49" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B50" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Skanda|‘अजस्य नाभाविति यस्य नाभेरभूच्छ्रुतेः पुष्करं लोकसारम् ।<br/> तस्मै नमो व्यस्तसमस्तविश्वविभूतये विष्णवे लोककर्त्रे’]]</blockquote> इति स्कान्दे ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B50" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B52" />
<div class="bs-bhashya-text">‘परो दिवा पर एना पृथिव्या’ इति समाख्याश्रुतौ ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B52" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B53" />
<div class="bs-bhashya-text">‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्’ इत्युक्त्वा ‘मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे’ इत्याह ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B53" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B53" />
<div class="bs-bhashya-text">उग्रो रुद्रः । समुद्रेऽन्तर्नारायणः । प्रसिद्धत्वात् सूचितत्वाच्चास्यार्थस्य । न चाविरोधे प्रसिद्धः परित्यज्यते । उक्तान्यायेन च श्रुतय एतमेव वदन्ति ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B53" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B54" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Harivamsha|‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा ।<br/>आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते’]]</blockquote> इति हरिवंशेषु ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B54" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B55" />
<div class="bs-bhashya-text">न चेतरग्रन्थविरोधः .</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B55" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B56" />
<div class="bs-bhashya-text">‘एषं मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B56" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B57" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Varaha|अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज ।<br/>प्रकाशं कुरु चात्मानामप्रकाशं च मां कुरु’]]</blockquote> इति वाराह वचनात् ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B57" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B58" />
<div class="bs-bhashya-text">शैव च स्कान्दे –</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B58" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B59" />
<div class="bs-bhashya-text">‘श्वपचादपि कष्टत्वं ब्रह्मेशानादयः सुराः ।

तदैवाच्युत यान्त्येव यदैव त्वं पराङ्मखः’ इति ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B59" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B60" />
<div class="bs-bhashya-text">ब्राह्मे च ब्रह्मवैवर्ते –</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B60" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B61" />
<div class="bs-bhashya-text">‘नाहं न च शिवोऽन्ये च तच्छक्त्येकांशभागिनः ।

बालः क्रीडनकैर्यद्वत् क्रीडतेऽस्माभिरच्युतः’ इति ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B61" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B62" />
<div class="bs-bhashya-text">न च वैष्णवेषु तथा । तच्च ‘एष मोहम्’ इत्युक्तम् ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B62" />

<section begin="BS_C01_S01_V01_B63" />
<div class="bs-bhashya-text">॥ इति जिज्ञासाधिकरणम् ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V01_B63" />

ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/C01/S01/A001 - Revision history

Chandrashekars: 1 revision imported

BS>ImportBot: Initial import