View source for BramhasutraBhashyam/C03/S04/व्याख्या/bhashya

__NOINDEX__
<noinclude>[[Category:BramhasutraBhashyam भाष्यपाठाः]]</noinclude>

<section begin="BS_C03_S04_V01" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यद्दर्शनार्थमुपासनोक्ता तस्माद्दर्शनात् सर्वपुरुषार्थप्राप्तिरिति बादरायणो मन्यते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धस्तत्त्वः कामयते यांश्च कामान् ।</span><br>
इति शब्दात् ॥ 01 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V01" />

<section begin="BS_C03_S04_V02" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अस्त्येव मोक्षसाधनत्वं ज्ञानस्य । स्वर्गादिषु तत्साधनकर्मशेषत्वेन ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स्वर्गं धनाद्देहतो वै गृहाच्च प्राप्स्यन्ति धीरा न त्वधीराः कुतश्चित्’ इतिवदति जैमिनिः ॥ 02 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V02" />

<section begin="BS_C03_S04_V03" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ज्ञानिनामेव देवादीनामाचारदर्शनात् ॥ 03 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V03" />

<section begin="BS_C03_S04_V04" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति शेषत्वश्रुतेः ॥ 04 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V04" />

<section begin="BS_C03_S04_V05" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘कर्मैव देहं दैविकं मानुषं वाऽप्यन्वारभेन्नापरस्तत्र हेतुः ।</span><br>
इति माठरश्रुतेश्च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">संशब्द प्राधान्यं दर्शयति ॥ 05 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V05" />

<section begin="BS_C03_S04_V06" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत्’ इति कमठश्रुतौ ज्ञानतोऽपि विधानात् ॥ 06 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V06" />

<section begin="BS_C03_S04_V07" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि जीजीविषेच्छतं समाः ।<br>
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे’ इति ॥ 07 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V07" />

<section begin="BS_C03_S04_V08" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘ज्ञानादेव स्वर्गो ज्ञानादेवापवर्गो ज्ञानादेव सर्वे कामाः सम्पद्यन्ते ।</span><br>
इति कौण्ठरव्यश्रुतेः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">युधिष्ठिरादीनां राजसूयादिना फलाधिक्य दर्शनाच्चेति बादरायण मतम् ॥ 08 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V08" />

<section begin="BS_C03_S04_V09" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">राजसूयादिकृतावकृतौ च सममेव तेषां विज्ञानम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘विज्ञातमेतत् सर्वेषां मुनीनां ब्रह्मदर्शनात् ।<br>
स्यादेव मोक्षो नान्यस्मादिति तत्रापि चित्रता ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः ।<br>
ज्ञानेनाधिक्यमित्याहुर्जैमिन्याद्यास्तु केचन ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अदृष्टमेव ज्ञानेन दृष्टं नैवोपलभ्यते ।<br>
इति केचिद्विदः प्राहुर्व्यासशिष्या इमेऽखिलाः ॥<br>
यस्माद्व्यासमतं सर्वं सत्यमेव ततोऽखिलम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यथाऽऽकाशस्त्वनन्तोऽपि व्यामो हस्तावदिस्तथा ।<br>
प्रादेशोऽपि हि सत्येन तथैतेषां मतानि तु ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स्वयं तु भगवान् व्यासो व्याप्तज्ञानमहांशुमान् ।<br>
अनन्ताकाशवत् पश्यन् निखिलं पुरुषोत्तमः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">ज्ञानेनैवाप्यते सर्वं कर्मणा त्वधिकं भवेत् ।</span><br>
इति भविष्यत्पर्वणि ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘ज्ञानिनामपि देवानां विशेषः कर्मभिर्भवेत् ।</span><br>
इति ब्रह्मतर्के ॥ 09 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V09" />

<section begin="BS_C03_S04_V10" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न सर्वेषामधिकारः ॥ 10 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V10" />

<section begin="BS_C03_S04_V11" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘नवकोट्यो हि देवानां तेषां मध्ये शतस्य तु ।<br>
सोमाधिकारो वेदोक्तो ब्रह्मणी द्वे शताधिके ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यथा तथैवा सङ्ख्येयाः प्रजास्तासु कियान् जनः ।<br>
ज्ञानाधिकारी सम्प्रोक्तो विष्णुपादैकसंश्रयः’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति वचनात् सुखापेक्षासाम्येऽपि विभाग इष्यतेऽधिकारार्थम् ॥ 11 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V11" />

<section begin="BS_C03_S04_V12" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">कस्याधिकारः?<br>
‘अवैष्णवस्य वेदेऽपि ह्यधिकारो न विद्यते ।<br>
गुरुभक्तिविहीनस्य शमादिरहितस्य च ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न च वर्णावरस्यापि तस्मादध्ययनान्वितः ।<br>
ब्रह्मज्ञाने तु वेदोक्तेऽप्यधिकारी सतां मतः’ इति ब्रह्मतर्के ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘पठेद्वेदानथार्थानधीयीताथ विचार्यः ब्रह्म विन्देत्’ इति च कौषारवश्रुतिः ॥ 12 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V12" />

<section begin="BS_C03_S04_V13" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न सामान्येनाधिकारो देवादीनाम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अथ पुमर्थसाधनान्यर्थो धर्मो ज्ञानमित्युत्तरोत्तरम् ।</span><br>
इति कौण्डिन्यश्रुतिः॥ 13 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V13" />

<section begin="BS_C03_S04_V14" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्याद्येन स्यात् तेनेदृश एव’ इति ज्ञानिनो यथेष्टाचरणं विधीयत इत्यत आह-</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न विधिः । ज्ञानिनः स्तुतये अनुमतिमात्रं वा । युज्यते च ॥ 14 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V14" />

<section begin="BS_C03_S04_V15" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘कामाचाराः कामभक्षाः कामवादाः कामेनैवेमं देहमुत्सृज्याथ परात् परमीयुरनारम्भणम्’ इति चैके पठन्ति ॥ 15 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V15" />

<section begin="BS_C03_S04_V16" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘ओमित्युच्चार्यान्तरिममात्मानमभिपश्योपमृद्य पुण्यं च पापं च काममाचरन्तो ब्रह्मानुव्रजन्ति’ इति च तुरश्रुतौ ॥ 16 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V16" />

<section begin="BS_C03_S04_V17" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न तावता कामचाराणां ज्ञानेऽधिकारः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘य इमं परमं गुह्यमूर्ध्वरेतस्सु भाषयेत् ।</span><br>
इति माठरश्रुतेः ॥ 17 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V17" />

<section begin="BS_C03_S04_V18" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘प्रातरुत्थायाथ सन्ध्यामुपासीत यत् सन्ध्यामुपासते ब्रह्मैव तदुपासतेऽथ देवान् नमेज्जुहुयाद् वेदानावर्तयीत नान्यत् किञ्चिदाचरेन्न सुरां पिबेन्न पलाण्डुं भक्षयीत न भृषं वेदेन्न विस्मरेतात्मानं सोमं पिबेद्दुतशेषेण वर्तयेत्’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इत्युक्ताचारपरामर्शेन विधिबन्धवर्जितत्वेन कामत एव तस्य चरणं कामचार इति जैमिनिर्मन्यते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न च निषिद्धं कर्म कर्तव्येमेवेति चोदना । ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इत्याद्यपवादश्च ॥ 18 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V18" />

<section begin="BS_C03_S04_V19" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अनुष्ठेयानां मध्य एव कामतश्चरणं कामतो निवृत्तिरेति बादरायणो मन्यते । ‘केन स्याद्येन स्यात् तेनेदृश एव’ इति साम्यश्रुतेः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।</span><br>
इति भगवद्वचनाच्च ॥ 19 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V19" />

<section begin="BS_C03_S04_V20" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘केन स्याद्येन स्यात्’ इति विधिर्वा । यथा वेदधारणं त्रैवर्णिकानां विहितं नान्येषाम् । एवं स्वमतानुसारिणी प्रवृत्तिर्ज्ञानिनां विहिता । न तत्राधर्मशङ्का कार्या । नान्येषामिति वा ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘स्वेच्छयैव प्रवृत्तिस्तु ब्रह्मणो विधिचोदिता ।</span><br>
इति हि ब्राह्मे ॥ 20 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V20" />

<section begin="BS_C03_S04_V21" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स्तुतिमात्रमेव स्वेच्छाचरणं न विधिः । तैरपि सामान्यविधिस्वीकारादिति चेन्न । अपूर्वत्वात् परवशत्वात् । सर्वविध्यतिक्रमेण स्तुतिमात्रविषयत्वं परब्रह्मण एव हि ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘विधीनां विषयास्त्वन्ये ब्रह्मणः स्वेच्छया कृतौ ।</span><br>
इति च ब्रह्मतर्के ॥ 21 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V21" />

<section begin="BS_C03_S04_V22" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यथाविधानमपरे विधिर्भावे प्रजापतेः । ब्रह्मणः परमस्यैव सर्वविद्यतिदूरता’ इति च तुरश्रुतौ ॥ 22 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V22" />

<section begin="BS_C03_S04_V23" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘केन स्याद्येन स्यात्’ इत्यादयः स्थिरत्वनिवृत्त्यर्था इति चेन्न ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘त्रेधा ह ज्ञानिनो विधिनियता अनियताः स्वेच्छानियता इति ।</span><br>
इति गौपवनश्रुतौ विशेषितत्वात् ॥ 23 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V23" />

<section begin="BS_C03_S04_V24" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">एवं सति विधिवाक्यानां स्वेच्छावृत्तिवाक्यानां च सम्बन्धो भवति ॥ 24 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V24" />

<section begin="BS_C03_S04_V25" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अत एव ज्ञानस्य मोक्षादेन नाग्निहोत्राद्यपेक्षा ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">ब्रह्मतर्के च –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘येषां ज्ञानं समुत्पन्नं तेषां मोक्षो विनिश्चितः ।<br>
शुभकर्मभिराधिक्यं विपरीतैर्विपर्ययः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">स्वेच्छानुवृत्यैव भवेद् ब्रह्मणः प्रायशस्तथा ।<br>
देवानामपि सर्वेषां विशेषादुत्तरोत्तरम्’ इति ॥ 25 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V25" />

<section begin="BS_C03_S04_V26" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सर्वधर्मापेक्षा च ज्ञानस्येत्पत्तौ ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन’ इति श्रुतेः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यथा गतिनिष्पत्यर्थमश्वादयोऽपेक्ष्यन्ते न विनिष्पन्नगतेर्ग्रामादिप्राप्तौ ॥ 26 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V26" />

<section begin="BS_C03_S04_V27" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यद्यपि ज्ञानेनैव मोक्षो नियतस्तथाऽपि ज्ञानी शमदमाद्युपेतः स्यात्।’आचार्याद्विद्यामवाप्यैतमात्मानमभिपश्य शान्तो भवेद्दान्तो भवेदनुकोलो भवेदाचार्यं परिचरेत् परिचरेदाचार्यम्’ इति माठरश्रुतौ ज्ञानिनोऽपि तद्विधेः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘ब्राह्मीं वाव त उपनिषदब्रूम’ इति । तस्यैतपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् । यो वा एतामुपनिषदमेवं वेद’<br>
इति ज्ञानाङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘यस्य ज्ञानं तस्य मोक्ष इति नात्र विचारणा ।</span><br>
इति च आग्नेये ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तुशब्दः पूर्णफलार्थत्वं सूचयति ॥ 27 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V27" />

<section begin="BS_C03_S04_V28" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यदि ह वा अप्येवंविन्निखिलं भक्षयीतैवमेव स भवति’ इति सर्वान्नानुमतिः प्राणात्ययविषया ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘न वा अजीविष्यमिमानखादन्निति होवाच कामो म उदपानम्’इति दर्शनात् ॥ 28 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V28" />

<section begin="BS_C03_S04_V29" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अन्यायचरणाभावे न हि ज्ञानस्य बाधनम् ।</span><br>
इति च ब्रह्मतर्के ॥ 29 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V29" />

<section begin="BS_C03_S04_V30" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘अतीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्दरणक्षमः ।</span><br>
इति हरिवंशेषु ॥ 30 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V30" />

<section begin="BS_C03_S04_V31" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स य एतदेवंविदेवं मन्वान एवं पश्यन् न कामचरितं चरेन्न कामं भक्षयीत न कामामनुवर्तेत’ इति कौण्डन्यश्रुतौ ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अत इत्यल्पफलत्वं सूचयति ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘न निषिद्धानि वर्तेत पूर्णज्ञानफलेच्छया’ इति पाद्मे ॥ 31 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V31" />

<section begin="BS_C03_S04_V32" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न केवलं निषिद्दाकरणेन पूर्यते । कर्तव्यं च वर्णाश्रमविहितं कर्म ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्मविचारयन्।<br>
यदात्मानः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात्’<br>
इति कौषारवश्रुतौ विहितत्वाच्च । अपिशब्दो वर्णधर्मसमुच्चयार्थः ॥ 32 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V32" />

<section begin="BS_C03_S04_V33" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यथा राज्ञः सहकार्येव मन्त्री तथाऽप्यृते तं क्षितिपः कार्यमृच्छेत् ।<br>
एवं ज्ञानं कर्म विनाऽपि कार्यं सहायभूतं न विचारः कुतश्चित्’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति कमठश्रुतौ सहकारित्वोक्तेश्च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘ज्ञानान्मोक्षो भवेत्येव सर्वकार्यकृतोऽपि तु ।</span><br>
इति ब्रह्माण्डे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘सर्वदुःखनिवृत्तिश्च ज्ञानिनो निश्चितैव हि ।</span><br>
इति बृहत्तन्त्रे ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘धर्मस्वरूपचित्रत्वाद्यो यो देवमनोगतः ।</span><br>
इति च पाद्मे ॥ 33 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V33" />

<section begin="BS_C03_S04_V34" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सर्वप्रकारेणोत्साहेऽपि ये ज्ञानयोग्यास्त एव ज्ञानं प्राप्नुवन्ति नान्ये ।<br>
‘य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः’<br>
इति श्रुत्याऽऽचार्योपदेशसाम्येऽपि विरोचनो विपरीतज्ञानमापेन्द्रः सम्यज्ज्ञानमित्युभयविधलिङ्गात् ॥ 34 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V34" />

<section begin="BS_C03_S04_V35" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘दैवीमेव सम्पत्तिं देवा अभिगच्छन्त्यासुरीमेव चासुरा नैतयोरभिभवः कदाचित् स्वभाव एव ह्यवतिष्ठन्ते’ इति स्वभावानभिभवं च दर्शयति ॥ 35 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V35" />

<section begin="BS_C03_S04_V36" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सम्यज्ज्ञानविपरीतज्ञानयोरन्तरा स्थितानामपि देवासुरभावयोर्दार्ढ्यदृष्टेः॥ 36 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V36" />

<section begin="BS_C03_S04_V37" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘असुरा असुरेणैव स्वभावेन च कर्मणा ।</span><br>
इति स्कान्दे ॥ 37 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V37" />

<section begin="BS_C03_S04_V38" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्नन्यमन्यमतिनेनीयमानः ।<br>
एधमानद्विडुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान्’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति विशेषानुग्रहं च दर्शयति देवेषु परमेश्वरस्य।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘असुरान् दमयन् विष्णुः स्वपदं च सुरान् नयन् ।</span><br>
इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 38 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V38" />

<section begin="BS_C03_S04_V39" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">देवभागादसुरभाग एव बहुलः । ‘तस्मान्न जनतामियात्’ इति लिङ्गात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">चशब्दात्<br>
‘ततः कनीयासा एव देवा ज्यायासा असुराः’ इति श्रुतेश्च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘असुरा बहुला यस्मात् तस्मान्न जनतामियात्’ इति च ब्राह्मे ॥ 39 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V39" />

<section begin="BS_C03_S04_V40" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">असुरजातेरेवासुरत्वं देवजातेरेव देवत्वं जैमिनेरपि सिद्धमेव।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘नासुरा दैवीं न देवा आसुरीं न मनुष्या दैवीमासुरीं च गतिमीयुरात्मीयामेव जातिमनुभवन्ति’ इति नियमश्रुतेः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘नासुराणां दैवं रूपं न देवानामासुरं न चोभयं मनुष्याणां यो यद्रूपः स तद्रूपो निसर्गो ह्येष भवति’ इत्यतद्रूपत्वश्रुतेः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाऽप्येतर्हि सप्तो भूर्भूरित्येव प्रशस्वित्यभूतिरित्यसुरासेते ह परूभभूवुः’ इति देवासुराणां भावाभावश्रुतेश्च ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">देवानां भूतिरित्येव मनो विष्णौ स्वभावतः ।<br>
असुराणामभूतित्वेनैतन्नेयमतोऽन्यथा ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘देवाः शापाभिभूतत्वात् प्रह्लादाद्या बभूविरे ।</span><br>
इति चाध्यात्मे ॥ 40 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V40" />

<section begin="BS_C03_S04_V41" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न च परमात्मैश्वर्यादिकमाकाङ्क्ष्यम्, ब्रह्मादीनामपु नाकाङ्क्षयं, किमुपरस्येति सूचयितुमपिशब्दः । चशब्दस्तु ज्ञानार्थीनां पूर्वोक्तादित्थम्भावान्तरसूचकः । अयोग्यमारोढुं प्रयतन् प्रपतन् हि दृश्यते । एवमयोगस्य परमात्मैश्वर्यस्य ब्रह्मादिपदस्य चाकाङ्क्षायां पतनमनुमीयते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘न देवपदमन्विच्छेत् कुत एव हरेर्गुणान् ।</span><br>
इति ब्रह्माण्डे ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘स्वकीयमिच्छमानं तु राजाद्याः पातयन्ति हि । एवमेव सुराद्याश्च हरिश्च स्वपदेच्छुकम्’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इत्याद्यनुमानरूपवाक्याच्च ।।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘मायाभिरुत्सिसृप्सत इन्द्र द्यामारुरुक्षत ।</span><br>
इति च श्रुतिः॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V41" />

<section begin="BS_C03_S04_V42" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">उपदेवपदं च नाकाङ्क्ष्यमित्येके । भावशमनवदृष्टिपदवदेव ।।<br>
तच्चोक्तमिन्द्रद्युम्नश्रुतौ –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अथ यथर्षीन् प्रजापतीन् नाकाङ्क्षेदेवं न गन्धर्वान् न विद्याधरान् न सिद्धान्’ इति।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">बृहत्संहितायां च –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘न दैवानभिकाङ्क्षेत कुत एव हरेर्गुणान् ।<br>
प्राजापत्यान् न चार्षां गान्धर्वादीनपि क्वचित् ॥<br>
ऋष्यादिषु विशेषे तु दोषो नैवाविशेषतः’<br>
इति विशेषदर्शनार्थमेक इत्युक्तम् ॥ 42 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V42" />

<section begin="BS_C03_S04_V43" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">देवर्षिगन्धर्वादिपदेभ्योऽन्यत्र शुभविषय आकाङ्क्षायामनाकाङ्क्षायां च न पतनम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">‘देवर्षिगन्धर्वाणां पदाकाङ्क्षी पतेत् ध्रुवम् ।</span><br>
इति स्मृतेः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘नानात्वमेव कामानां नाकामः क्व च दृश्यते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अतोऽविरुद्धकामः स्यादकामस्तेन भण्यते’ इत्याचाराच्च ॥ 43 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V43" />

<section begin="BS_C03_S04_V44" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इत्यादि फलं स्वामिनां देवानामेव भवति ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘यदु किञ्चेमाः प्रजाः शुभमाचरन्ति देवा एव तदाचरन्ति यदु किं चेमाः प्रजा विजानते देवा एव तद्विजानते देवानां ह्येतद्भवति स्वामी हि फलमश्नुते नास्वामी कर्म कुर्वाणः’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति माध्यन्दिनायनश्रुतेरित्यात्रेयो मन्यते ॥ 44 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V44" />

<section begin="BS_C03_S04_V45" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">सत्रयागेष्वृत्विजामपि फलदर्शनादल्पं फलं प्रजानामपि भवतीत्यौडुलोमिर्मन्यते । तधर्थं देवैः क्रियमाणत्वात् ॥ 45 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V45" />

<section begin="BS_C03_S04_V46" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तृतीयः स्वपक्षः । देवानां ज्ञापनादिकर्मणि सहकार्यान्तरत्वेन प्रजा विधीयन्ते । यथा प्रजावतो राज्ञः प्रजाः सहकारित्वेन विधीयन्ते । यथावाऽऽचार्यस्य शिष्याः ।<br>
वाराहे च –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘ज्ञानादिदानं देवानां विष्णुना साधु चोदितम् ।<br>
वेदे च तेषां विहितं तत्राचार्यो महत्तरः ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">विहितः सहकारित्वे सहकार्यान्तरं प्रजाः ।<br>
पातृत्वेन यथा राज्ञो यथा शिष्या गुरोरपि ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">तस्माच्छ्रुतं फलं तासामाचार्याणां महत्तरम् ।<br>
ततो महत्तरं प्रोक्तं देवानामुत्तरोत्तरम्’ इति ॥ 46 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V46" />

<section begin="BS_C03_S04_V47" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदधत्’ इत्युक्त्वा  ‘न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते’ इति गृहिणोपसंहारः क्रियते । तस्माद्गृहस्तस्यैवोत्तवत्वमिति न वाच्यम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यतः कृत्स्नगृहस्थान् देवानपेक्ष्यैवोपसंहारः क्रियते ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘कृत्स्ना ह्येते गृहिणो देवाः कृत्स्ना एते यतयोऽत एतेषां न पुत्रा दायमुपयन्ति स चैते गृहान् विसृजन्त्यरागा अद्वेषा अलोभाः सर्वभोगाः सर्वज्ञाः सर्वकर्तारः’ इति पौत्रायणश्रुतिः ॥ 47 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V47" />

<section begin="BS_C03_S04_V48" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न चाश्रमद्वयमेव देवानाम् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘देवाएव ब्रह्मचारिणो देवा एव गृहस्था देवा एव वनस्था यथा ह्येते मुनय एवं सर्ववर्णाः सर्वाश्रमाः सर्वं ह्येते कर्म कुर्वन्ति’ इति कौण्ठरव्यश्रुतौ यतित्वदृष्टान्तेनान्येषामप्युपदेशात् ॥ 48 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V48" />

<section begin="BS_C03_S04_V49" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘एतां विद्यामदीत्य ब्रह्मदर्शी वाव भवति । स एतां मनुष्येषु विब्रूयात् । यथा यथा ह वै ब्रूयात् तथा तथाऽधिको भवति’<br>
इति माठरश्रुतौ विद्यादानं श्रूयते । तच्च बहूनां स्वीकरणार्थमाविष्कारेणेति न मन्तव्यम् । अन्वयाद्युक्ते । अविष्कारेऽयोग्यानामपि स्वीकारप्राप्तिः । तच्च विषिद्धम् –</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘मा नः स्तेनेभ्यो यो अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः।<br>
येषां नैतन्नापरं कि च नैकं ब्रह्मणस्पते ब्रूहि तेभ्यं कदाचित् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">अथोशमेनोपरता मनुष्याः ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदा नः ।<br>
आदेवानामोहते वि व्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः’ इति ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेवदिस्टेऽहमस्मि ।<br>
अनार्यकायानृजवे शठाय न मां ब्रूया ऋजवे ब्रूहि नित्यम्’ इति च ॥ 49 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V49" />

<section begin="BS_C03_S04_V50" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निधिध्यासितव्यः’<br>
इति दर्शनार्थं श्रवणादि विधीयते । तच्च दर्शनमैहिकमेव प्रारब्दप्रतिबन्धाभावे ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘श्रुत्वाऽऽत्मानं मतिपूर्वं ह्युपास्येहैव दृष्टिं परमस्य विन्देत् ।<br>
यद्यारब्धं कर्म निबन्धकं स्यात् प्रेत्यैव पश्येद्योगमेवान्ववेक्ष्य’</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">इति सौपर्णश्रुतौ दर्शनात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘अनादिजन्मसम्बन्धं निर्भेत्तुं पापपञ्जरम् ।<br>
यावत्या सेवया शक्यं तावत् कार्यं न संशयः॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">यावद्दूरे स्थितो गम्यात् तावद्गन्तव्यमेव हि ।<br>
इह जन्मान्तरे वाऽपि तावत्यैव तु दर्शनम् ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;"><span style="font-style:italic;color:#5a4020;">श्रवणं मननं चैव निधिध्यासनमेव च ।</span><br>
इति बृहत्संहितायाम् ॥ 50 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V50" />

<section begin="BS_C03_S04_V51" />
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">एवमेव प्रारब्धकर्माभावे शरीरपातानन्तरमेव मोक्षः, तद्भावे जन्मान्तराणीत्यनियमः ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘धर्मी स्वर्गं विधर्मी निरयमेत्येव ब्रह्मसंस्थोऽमृतमेत्येव ब्रह्मसंस्थोऽमृतम्’ इति ब्रह्मसंस्थस्य मोक्षस्यैवावधारणात् ।</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">‘विद्वानमृतमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।<br>
अवसन्नं यदारब्दं कर्म तत्रैव गच्छति ॥</div>
<div style="font-family:'Adishila',serif;line-height:1.9;margin:4px 0;">न चेद्बहूनि जन्मानि प्राप्यैवान्ते न संशयः’ इति च नारायणाध्यात्मे ॥ 51 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V51" />