View source for Bhagavadgitabhashya/C12

== द्वादशोऽध्यायः ==
{{Adhyaya
| document_id  = BGB
| chapter_num  = 12
| title        = द्वादशोऽध्यायः
}}
अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V01
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
| verse_line2  = ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥
}}

{{Uvacha|अर्जुन उवाच}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V02
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
| verse_line2  = श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥
| commentary1   = bhagavadgitabhashya
}}

{{Uvacha|श्रीभगवानुवाच}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V02
| id       = BGB_C12_V01_B01
| text     =
तदुपासनमपि हि मोक्षसाधनं प्रतीयते- ‘श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ’() इति ।‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’ इति च ।अव्यक्तं च महतः परम्- ‘महतः परमव्यक्तम्’ इत्युक्तपरामर्शोपपत्तेः ।‘उपास्य तां श्रियमव्यक्तसञ्ज्ञां भक्त्या मर्त्यो मुच्यते सर्वबन्धैः’ । इति सामवेदे आग्निवेश्यशाखायाम् ।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V02
| id       = BGB_C12_V01_B02
| text     =
महच्च माहात्म्यं तस्याः वेदेषूच्यते ।‘चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुः यत्र देवा दधिरे भागधेयम् ’(ऋ.मं.१०.सू.११४.मं.३) इति ।‘चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।(तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयम्)’(काठकसंहिता.३१.१४,तै.ब्रा.१.२.१.२७) इति च ।‘अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः’इत्यारभ्य ‘अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् ।तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम् ।मया सो अन्नमत्ति यो वि पश्यति यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम् ।अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि। यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ।अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वाउ।अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वान्तः समुद्रे ।परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सं बभूव’(ऋ.मं.१०.सू.१२४.मं.१-८) इत्यादि च ।‘त्वया जुष्ट ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मागतश्रीरुत(ब्रह्मा गतश्रीः) त्वया’(म.ना.१३.२) इति च ।इति शङ्का कस्यचिद् भवति । अतो जानन्नपि सूक्ष्मयुक्तिज्ञानार्थं पृच्छति- एवमिति ॥ एवं शब्देन दृष्टश्रुतरूपं ‘मत्कर्मकृत्’(११.५५) इत्यादिप्रकारश्च परामृश्यते ।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V02
| id       = BGB_C12_V01_B03
| text     =
अव्यक्तं प्रकृतिः ‘महतः परमव्यक्तम्’(कठ.१.३.१२) इति प्रयोगात् । ‘यत् तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥’(भाग.३.२७.११)इति च भागवते । अक्षरं च तत् ।  ‘अक्षरात् परतः परः’(आथ.२.१.२) इति श्रुतेः ।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V02
| id       = BGB_C12_V01_B04
| text     =
परं तु ब्रह्म न हि भगवतोऽन्यत् ।  ‘आनन्दमानन्दमयोऽवसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे’(भाग.२.२.३४) इति भागवते । रूपं चेदृशं साधितं पुरस्तात्(गी.भा.२.७२) । उपासनं च तथैव कार्यम् । ‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(तै.आ.३.१२.१,श्वे.उ.३.१४,ऋ.सं.मं.१०.सू.९०.मं.१) इत्यारभ्य ‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१२.७,चित्त्युपनिषत्) इति (हि) साभ्यासा । आदित्यवर्णत्वादिश्च न वृथोपचारत्वेनाङ्गीकार्यः । तथा च सामवेदे सौकरायणश्रुतिः- ‘‘स्थाणुर्ह वै प्राजापत्यः  स प्रजापतिं पितरमेत्य उवाच- ‘(मुमुक्षुभी राधुभिः) मुमुक्षुभिः साधुभिः पूतपापैः किमु ह वै तारकं तारवाच्यम् ।ध्यानं च तस्याप्तरुचेः कथं स्याद् ध्येयश्च कः पुरुषोऽलोमपादः॥’ इति ।तं होवाच- ‘एष वै विष्णुस्तारकोऽलोमपादो ध्यानं च तस्याप्तरुचेर्वदामि ।सोऽनन्तशीर्षो बहुवर्णः सुवर्णो ध्येयः स वै लोहितादित्यवर्णः ॥ श्यामोऽथ वा हृदये सोऽष्टबाहुः अनन्तवीर्योऽनन्तबलः पुराणः।’ ’’इति (इत्यादि)। अरूपत्वादेस्तु गतिरुक्ता (पुरस्तात्) । पुरुषभेदश्च प्रश्नादौ प्रतीयते ‘त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यादौ ॥१-२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V03
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते ।
| verse_line2  = सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V04
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
| verse_line2  = ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥
| commentary1   = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V04
| id       = BGB_C12_V03_B01
| text     =
भवन्तु त्वदुपासका एवोत्तमाः । इतरेषां तु किं फलम् ? इत्यत आह- ये त्वित्यादिना ॥ अनिर्देश्यत्वं चोक्तं भागवते मायायाः- ‘अप्रतर्क्याद् अनिर्देश्याद्(अनिर्वाच्यात्) इति केष्वपि निश्चयः’(भाग.१.१७.१९) इति । ईश्वरस्तु (दे)दैवशब्देनोक्तः ‘दैवमन्येपरे’(भाग.१.१७.१८) इत्यत्र । उक्तं च सामवेदे काषायणश्रुतौ ‘नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम्’ (ऋ.मं.१०.सू.१२९. मं.१,शत.ब्रा.१०.५.३.२, तै.ब्रा.२.८९.३) इति ।‘न महाभूतं नोपभूतं तदासीत्’ इत्यारभ्य ‘तम आसीत् तमसा गूहमग्रे’ इति । ‘तमो ह्यव्यक्तमजरम- निर्देश्यमेषा ह्येव प्रकृतिः’ इति । सर्वगाचिन्त्यादिलक्षणा च सा ।तथाहि मोक्षधर्मे-  ‘नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवतः(असम्भवात्)। असत्याद् अहिंस्रात् ललामाद् द्वितीयप्रवृत्तिविशेषाद् अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अक्षराद् अमूर्तितः सर्वस्याः सर्वकर्तुः शाश्वततमसः।’(नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अमराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवात्। सत्याद् अहिंस्यात् लवादिभिरद्वितीयाद् अप्रवृत्तिविशेषाद् अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अजराद् अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात् तमसः। कुम्भ-म.भा.१२.३५१.६) । इति ।‘आसीदिदं तमोऽभूतम् अप्रज्ञातमलक्षणम् ।अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥’(म.स्मृ.१.५) इति (च) मानवे ।‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(१५.१६) इति च वक्ष्यति । कूटे= आकाशे स्थिता कूटस्था । ‘(आकाशसंस्थिता) आकाशे संस्थिता त्वेषा ततः कूटस्थिता मता’ इति हि ऋग्वेदखिलेषु ।  ‘सा सर्वगा निश्चला लोकयोनिः सा चाक्षरा विश्वगा (वी)विरजस्का’इति च सामवेदे (गौतम)गौपवनशाखायाम् ॥ ३-४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V05
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
| verse_line2  = अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥
| commentary1   = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V05
| id       = BGB_C12_V05_B01
| text     =
कथं तर्हि त्वदुपासकानामुत्तमत्वम् ? इत्यत आह - क्लेश इति ॥ अव्यक्ता गतिर्दुःखं ह्यवाप्यते । गतिः  मार्गः । अव्यक्तोपासनद्वारको मत्प्राप्तिमार्गो दुःखमाप्यत इत्यर्थः । अतिशयोपासन-सर्वेन्द्रियातिनियमन-सर्वसमबुद्धि- सर्वभूतहितेरतत्व-अतिसुष्ठ्वाचार-सम्यग्विष्णुभक्त्यादिसाधनसन्दर्भम् ऋते नाव्यक्तापरोक्ष्यम् । तदृते च न विष्णुप्रसादः । सत्यपि तस्मिन् न सम्यग् भगवदुपासनम् ऋते । नर्ते च तं मोक्षः । विनाऽप्यव्यक्तोपासनं भवत्येव भगवदुपासकानां मोक्ष इति क्लेशिष्ठोऽयं मार्ग इति भावः । तथाऽप्यपरोक्षीकृताव्यक्तानां सुकरं भगवदुपासनम् इत्येव(तावत्) प्रयोजनम् । तत्रापि योऽव्यक्तापरोक्ष्ये प्रयाससः तावता प्रयासेन यदि भगवन्तमुपास्ते ऊनेन वा तदा भगवदपरोक्षमेव (भगदापरोक्ष्यमेव) भवतीति द्वितीयमधिकम् । इन्द्रियसंयमनाद्यूनभावेऽत्युपासकस्यापि देवी नातिप्रसादमेति । देवस्तु तानि साधनानि भक्तिमतः स्वयमेवाप्रयत्नेन ददातीति (चाति) सौकर्यमिति भक्तानां भगवदुपासने । इतरत्र च क्लेशोऽधिकतरः । तदेतत् सर्वं ‘पर्युपासते’(१२.३) ‘सन्नियम्य’(१२.४) ‘अधिकतरः’(१२.४) इति परि सन् तरप्शब्दैः प्रतीयते ।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V05
| id       = BGB_C12_V05_B02
| text     =
सामवेदे माधुच्छन्दसशाखायां चोक्तम्- ‘भक्ताश्च येऽतीव विष्णावतीव जितेन्द्रियाः सम्यगाचारयुक्ताः ।  उपासते तां समबुद्धयश्च तेषां देवी दृश्यते नेतरेषाम् । दृष्टा च सा भक्तिमतीव विष्णौ दत्वोपास्तौ सर्वविघ्नान् छिनत्ति । उपास्य तं वासुदेवं विदित्वा ततस्ततः शान्तिमत्यन्तमेति ॥’ इति ।उक्तं च सामवेदे आयास्यशाखायाम्-  ‘प्रसन्नो भविता देवः सोऽव्यक्तेन सहैव तु ।यावता तत्प्रसादो हि तावतैव न संशयः ।न तत्प्रसादमात्रेण प्रीयते स महेश्वरः ।तस्मिन् प्रीते तु सर्वस्य प्रीतिस्तु भवति ध्रुवम् ।यद्यप्युपासनाधिक्यं तथाऽपि गुणदो हि सः ।मुक्तिदश्च स एवैको नाव्यक्तादि(दे)स्तु कश्चन ॥’ इति ।          ‘ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मने(ना) ।’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.२७)इति च मोक्षधर्मे श्रीवचनम् ।‘धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि ।प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.३३) इति च ।महतः परं तु ब्रह्मैव । तथाहि भगवता सयुक्तिकमभिहितम् । ‘वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि’(ब्र.सू.१.४.५) ‘त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च’(ब्र.सू.१.४.७) इत्यादि । ‘तम्’ इति पुल्लिङ्गाच्चैतत्सिद्धिः । महतः(त्) परत्वं त्वव्यक्तपरस्य भवत्येव । तथा चाग्निवेश्यशाखायाम्- ‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवम्’(काठकेऽपि.१.३.१५) इति । ‘परो हि देवः पुरुहूतो महत्तः’ इति ।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V05
| id       = BGB_C12_V05_B03
| text     =
न चाव्यक्त(स्य)रूपं भगवता निषिद्धम् । भारतादौ साधितत्वात् ।  ‘शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः’(ब्र.सू.१.४.१) इत्यादौ तु साङ्ख्यप्रसिद्धं प्रधानं निषिध्य, वैदिकमव्यक्तमेवोक्तम् । तथा च सौकरायणश्रुतिः -‘शरीररूपिका साऽशरीरस्य विष्णोः यतः प्रिया सा जगतः प्रसूतिः’ इति ।सुव्रतानां क्षिप्रं महदैश्वर्यं ददाति देवी; न देव इति (च) विशेषः । ‘सुवर्णवर्णां पद्मकरां च देवीं सर्वेश्वरीं व्याप्तजडां च बुद्‍ध्वा । सैवेति वै सुव्रतानां तु मासान्महाभूतिं श्रीस्तु दद्यान्न देवः॥’ इति ऋग्वेदखिलेषु ।॥५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V06
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।
| verse_line2  = अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V07
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
| verse_line2  = भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V08
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।
| verse_line2  = निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V09
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
| verse_line2  = अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽप्तुं धनञ्जय॥९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V10
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।
| verse_line2  = मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि॥१० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V11
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।
| verse_line2  = सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥
| commentary1   = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V11
| id       = BGB_C12_V11_B01
| text     =
मदुपासकानां भक्तानां न कश्चित् क्लेश इति दर्शयति- ये त्वित्यादिना ॥ उक्तं च सौकरायणश्रुतौ- ‘उपासते ये पुरुषं वासुदेवम् अव्यक्तादेरीप्सितं किं नु तेषाम् ।’ इति ।‘तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठाः ते(ये) चैवानन्यदेवताः ।अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम्’॥(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.३४) इति च मोक्षधर्मे ।॥ ६-११ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V12
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाध्यानं विशिष्यते ।
| verse_line2  = ध्यानात्कर्मफलत्यागः त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥
| commentary1   = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V12
| id       = BGB_C12_V12_B01
| text     =
अज्ञानपूर्वादभ्यासाद् ज्ञान(मात्र)मेव विशिष्यते । ज्ञानमात्रात् सज्ञानं ध्यानम् । तथा च सामवेदेऽनभिम्लान(त)शाखायाम्- ‘अधिकं केवलाभ्यासाद् ज्ञानं तत्सहितं ततः ।ध्यानं ततश्चापरोक्ष्यं(क्षं) ततः शान्तिर्भविष्यति ॥’ इति ।ध्यानात् कर्मफलत्यागः इति तु स्तुतिः । अन्यथा कथम् ‘असमर्थोऽसि’(१२.१०) इत्युच्यते । ‘तयोस्तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते’(५.२) इति चोक्तम् ।          ‘सर्वाधिकं (ज्ञानं)ध्यानमुदाहरन्ति ध्यानाधिके ज्ञानभक्ती परात्मन् । कर्माफलाकाङ्क्षमथो विरागः त्यागश्च न ध्यानकलाफलार्हः ॥’ इति च काषायणशाखायाम् ।वाक्यसाम्येऽप्यसमर्थविषयत्वोक्तेः तात्पर्याभाव इतरत्र प्रतीयते । ध्यानादिप्राप्तिकारणत्वाच्च(कारणेन) त्यागस्तुतिर्युक्ता । (केवलाद्) केवलध्यानात् फलत्यागयुक्तं ध्यानमधिकम् । ध्यानयुक्तत्याग एव चात्रोक्तः । अन्यथा कथम्- ‘त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्’ इत्युच्येत ? कथं च ध्यानादाधिक्यम् ? तथा च गौपवनशाखायाम्- ‘ध्यानात्तु केवलात् त्यागयुक्तं तदधिकं भवेत्॥’ इति । न हि त्यागमात्रानन्तरमेव मुक्तिर्भवति । भवति च ध्यानयुक्तात् । केवलत्यागस्तुतिरेवमपि भवति । यथा ‘अनेन युक्तो जेता, नान्यथा’ इत्युक्ते ॥१२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V13
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
| verse_line2  = निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V14
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
| verse_line2  = मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V15
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
| verse_line2  = हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V16
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
| verse_line2  = सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V17
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।
| verse_line2  = शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यस्स मे प्रियः॥१७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V18
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।
| verse_line2  = शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V19
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।
| verse_line2  = अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥
| commentary1   = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V19
| id       = BGB_C12_V19_B01
| text     =
‘सर्वारम्भपरित्यागी’ (‘शुभाशुभपरित्यागी’) इत्यादेः सामान्यविशेष-व्याख्यानव्याख्येयभावेन अपुनरुक्तिः । ‘हर्षादिभिर्मुक्तः’ इत्युक्ते कादाचित्कमपि भवतीति ‘यो न हृष्यति’इत्युक्तम् (इत्याद्युक्तम्) । उपचारपरिहारार्थं पूर्वम् । आधिक्यज्ञापनाय भक्त्यभ्यासः । ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’(१२.६) इत्यादेः प्रपञ्च एषः ॥ १६-१९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C12_V20
| document_id   = BGB
| chapter_id    = BGB_C12
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
| verse_line2  = श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥२० ॥
| commentary1   = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V20
| id       = BGB_C12_V20_author-note
| text     =
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोऽध्यायः ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12_V20
| id       = BGB_C12_V20_B01
| text     =
पिण्डीकृत्योपसंहरति- ये तु धर्म्यामृतमिति ॥ धर्मः= विष्णुः, तद्विषयं च धर्म्यम् । ‘धर्म्यम् अमृतम्= मृत्यादिसंसारनाशकं च’ इति धर्म्यामृतम् । श्रत्= आस्तिक्यम् । ‘श्रन्नामास्तिक्यमुच्यते’ इति ह्यभिधानम् । तद् दधानाः श्रद्दधानाः ॥२० ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C12
| id       = BGB_C12_author-note
| text     =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये द्वादशोऽध्यायः ॥
}}

[[Category:Bhagavadgitabhashya]]