View source for Nyayavivaranam/C4/S4

__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Nyayavivaranam|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id  = BSNV
| chapter_num  = 4
| title        = चतुर्थः पादः
}}=== सम्पद्याद्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V01
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V01
| id       = BSNV_C04_S04_V01_B01
| text     =
न च ‘एतं सेतुं तीर्त्वा’() इत्यत्रातिक्रमोक्ते र्मुक्तो ब्रह्म तीत्वा गच्छतीति(गच्छति) । तरतीति सामान्य प्रतीतेः(सामान्यरूपप्रतीतेः) ब्रह्म तीर्त्वेदं गच्छतीति विशेषानुक्तेः । ‘इमां घोरामशिवां नदीं तीर्त्वा ब्रह्म सम्पद्यत’() इति विशेषोक्तेश्चैतं सेतुं प्रत्यन्यत् तीर्त्वेत्यन्यथोपपत्तेः(.....त्यर्थोपपत्तेः) ॥1॥
}}

=== मुक्ताधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V02
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V02
| id       = BSNV_C04_S04_V02_B01
| text     =
न च कृतिमत्त्वादमुक्त एवोच्यते । ‘स तत्र पर्येति’() इत्यादौ ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’() इति मुक्तस्य स्पष्टं प्रतिभातत्वाच्छ्रुतौ । स तत्र पर्येतीति श्रुत्यैक्यप्रतीतेश्च । एवम्भूतस्यापि प्रकरणत्वं परिकल्प्य(प्रकल्प्य) श्रुतिबाधाङ्गीकारे सा श्रुतिरप्येवं विभज्य ‘किं योजयितुं न(न योजयितुं) शक्या’() इति(शक्यते इति) श्रुतेरेवाभावप्रसङ्गः । ‘सत्यं ज्ञानम्’() इत्यादावपि सत्यमित्यस्यान्यमित्यनेननान्वय इत्यादिप्रसङ्गात् ॥2॥
}}

=== आत्माधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V03
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V03
| id       = BSNV_C04_S04_V03_B01
| text     =
न च परञ्ज्योतिःशब्देनादित्यज्योतिरङ्गीकारे ‘स तेजसि सूर्ये सम्पन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हैव स पाप्मना विनिर्मुक्त’() इत्यादिनैकार्थतेति प्रयोजनम् । ‘अथ किमुच्यते परं ज्योतिरित्यात्मैव परञ्ज्योतिः स हि परमो द्योतते जीवाच्चाजीवाच्च तस्मादाहुः परञ्ज्योतिरिति । तमेष(तमेवैष) जीवोऽभिसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इति तस्यैव परञ्ज्योतिष्ट्वोक्तेः । सावकाशलिङ्गान्निरवकाशश्रुतेरेव बलवत्वात्(सावकाशश्रुतेर्निरवकाशश्रुतेरेवातिबलवत्वात्) ॥3॥
}}

=== अविभागाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V04
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V04
| id       = BSNV_C04_S04_V04_B01
| text     =
न च परमगतित्वादीश्वराभुक्ता अपि भोगा मुक्तौ भवन्ति । ईश्वरस्य स्वत एव पूर्णानन्दत्वादभोगस्यापि सम्भवादिति वाच्यम् । पूर्णानन्दः पूर्णभुक् पूर्णकर्ता पूर्णज्ञानः पूर्णभाः पूर्णशक्तिः । ‘आश्चर्यत्वात्(पूर्णैश्वर्याद्) भगवान् वासुदेवो विरुद्धशक्तिर्न च दोषस्पृगीशः’() इत्याश्चर्यतयैव ब्रह्मण उभयोक्तेः । सावकाशोपपत्तिमात्रान्निरवकाशश्रुतियुक्तोपपत्तेरेव बलवत्वात् ॥4॥
}}

=== ब्राह्माधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V05
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V05
| id       = BSNV_C04_S04_V05_B01
| text     =
न च पारगतत्वात्(पारङ्गतत्वात्) मुक्तस्य चिन्मात्रदेहोऽपि नास्तीति वाच्यम् । अकृत्रिमत्वात् तस्य देहस्याप्यनपगमात्(देहस्यानपगमनात्) । ‘अथ विमुक्तस्य चिन्मात्र एव देहो भवति चिन्मात्राणि करणानि तैरीशानुगृहीतैर्भोगान् भुङ्क्ते’ इति श्रुतेः ॥5॥
}}

=== सङ्कल्पाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V06
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V06
| id       = BSNV_C04_S04_V06_B01
| text     =
न च भगवदोकः(भगवदोकसि) स्थितत्वात् मुक्तस्य तस्याप्योकस्त्वसाम्येन तत्तदुपायसाध्यभोगसाधनत्वं वाच्यम् । निर्दोषत्वात् तदोकसो मुक्तस्य च सङ्कल्पादेवेति श्रुत्युक्तानुसारेणोपपत्तेः(श्रुत्यनुसारेणोपपत्तेः) ॥6॥
}}

=== अनन्याधिपत्याधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V07
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V07
| id       = BSNV_C04_S04_V07_B01
| text     =
न च परगृहगतत्वादस्य राजगृहगतस्यैव स्वाधमा अपि कदाचिदीशते । निर्दोषत्वादेव मुक्तस्येश्वरस्य तत्रस्थानां मुक्तान्तराणां च राजदोषवद्दोषासम्भवाद्यथायोग्यमेव स्वीकारोपपत्तेः । ‘मुक्तानां पतयो देवा देवानां च प्रजापतिः ।तस्य विष्णुर्न चैवेदं पारावर्यं विनश्यति ॥’() इति च श्रुतिः ॥7॥
}}

=== अभावाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V08
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V08
| id       = BSNV_C04_S04_V08_B01
| text     =
न च देहभावे तत्कार्यदुःखादिस्तदभावे भोगासम्भव इति दोषः ।‘देहाभावाच्च भावाच्च निर्भोगित्वं च दुःखिताम् ।यान्त्यमुक्ता नोभयं च मुक्तानां वशिता यतः ॥’ इति श्रुत्यैव विशेषक्लृप्तेः ॥8॥
}}

=== जगद्व्यापाराधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V09
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V09
| id       = BSNV_C04_S04_V09_B01
| text     =
न च सङ्कल्पादेव समस्तसम्भवात् सृष्ट्यादिसमस्तकार्यसम्भवः ।‘व्यापारो जगतो शुद्धमपि वह्निकार्यकरं भवेत् ।(अयोग्यशक्तितश्चैव)अयोग्याशक्तितस्त्वेव नाधिकानन्दसम्भवः । न हि कश्चित् सुशक्तोऽपि चकाराचेतनं चितिम् । न च कामस्तथा भूयात् ततः स्यात् सत्यकामता(सत्यकामिता) ॥’ इति श्रुत्या विशेषक्लृप्तेरेव ।‘मुक्तानां न जगद्यत्नस्तथापि विबुधाः सदा ।मुक्तानां तु नियन्तारस्तेषां ब्रह्माऽस्य वै हरिः ॥’ इति च विशेषक्लृप्तिः ॥9॥
}}

=== स्थित्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V10
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V10
| id       = BSNV_C04_S04_V10_B01
| text     =
न च वशित्वान्मुक्तस्यापि वृद्धिः । कृतकृत्यत्वेन निःश्रमत्वादुपासनादावभ्यासपाटवात् निर्दोषत्वात् स्नेहाधिक्याच्च तस्यैव परमसुखरूपत्वेन फलस्वरूपत्वात् ।‘अभ्यासपाटवात् स्नेहादश्रमत्वादुपासना । भक्तिश्च सुखरूपैव मुक्तानां न तु साधनम् ॥’ इति च श्रुतिः ॥10॥
}}

=== अनावृत्त्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id      = BSNV_C04_S04_V11
| document_id   = BSNV
| chapter_id    = BSNV_C04
| verse_type    = mantra
| commentary1   = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04_V11
| id       = BSNV_C04_S04_V11_B01
| text     =
न चानन्तत्वात् कालस्य त्रयोदशीपञ्चदशीवत् कदाचित् समस्तस्यापि सम्भवान्मुक्तस्यापि पुनरावृत्त्याशङ्केति वाच्यम् । सत्यकामत्वादिमाहात्म्यात् ।‘अदोषकामसत्यत्वात् मुक्तानामपुनर्भवः( न पुनर्भवः) । यस्मात् स कामयेदेव नित्यमात्मापुनर्भवम् ॥’ इति(इति च श्रुतिः) ॥ 11 ॥इत्यनन्तमहान्यायमीमांसापारवारिधेः । उत्तारणात्यशक्त्यैव व्याकुलीकृतचेतसाम्(भूतचेतसाम्) ॥ मन्दानामुपकाराय महतां चोच्छ्रितात्मनाम् । तद्विशेषपरिज्ञानप्रदीप्तार्काभचेतसाम् ॥ विशेषगाढे मनसि नितरामुपकारकः(नितरां चोपकारकः) । न्यायप्लवो मयाऽकारि सङ्क्षेपात् प्रमिताक्षरैः ॥ (विस्तारो)विस्तरोऽप्ययमेव स्यात् तद्विशेषातिवेदिनाम् ।व्याख्यानुव्याख्यायोरेव विस्तारो(विस्तरो) यदुदीरितः ॥ अनल्पचेतसां पुंसामलं विज्ञानसिद्धये । तन्न्यायोद्धरणे(ऽ)शक्ता अपि ह्येतेन सुस्थिरम् ॥न्यायानुगं मनः कुर्युरितिसङ्ग्रहलालसाः(कुर्युरतिसङ्ग्रहलालसाः) ।को नामाशेषविद्योरुसागरोन्मथनोद्धृतम्॥ साक्षाद्विद्याधिराजेन न्यायामृतमनुत्तमम् । अशेषतोऽधिगच्छेत वन्द्यो वृन्दारकोऽपि सन् ॥ एवं सुदुर्लभेऽप्यद्धा महान्यायपरामृते । केचनाधिक्रियन्तेऽत्र(च) तत्प्रसादानुरञ्जिताः ॥ ब्रह्माद्या अमृते यद्वत् सागरोन्मथनोद्धृते । अहं तु तत्प्रसादैकमहास्पदबलोद्धतः ॥ न्यायमृतार्णवमिममवगाह्य विभज्य च । सङ्क्षेपविस्तराभ्यां च चकार(चकर) व्याकृतिं कृतिम् ॥ तत्प्रसादमृते कस्य शक्तिः संसारसागरे । मग्नस्य चेतनस्य स्यात् तत्कृतानुकूतौ क्वचित् ॥ नित्यानन्दामृतस्यन्दितत्कटाक्षैधितस्य(कटाक्षेधितस्य) तु । का नु शक्तिर्भवेन्नैव ततः को वाऽतिविस्मयः ॥ विद्याविद्ये सुखं दुःखमशक्तिः शक्तिरेव च । उत्पत्तिस्थितिनाशाश्च विशेषाश्च परेखिलाः(विशेषाश्चापरेऽखिलाः) ॥ चेतनाचेतनस्यास्य समस्तस्य यदिच्छया । स मम स्वकृतेनैव प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । वायो रामवचो नयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥ (नमोऽब्जभव.....)नमोऽजभवभूर्यक्षपुरःसरसुराश्रय । नारायणारणं मह्यं मापते प्रेयसां प्रिय ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C04_S04
| id       = BSNV_C04_S04_author-note
| text     =
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
}}


[[Category:Nyayavivaranam]]