Grantha - User contributions [en]

Yamakabharatam/Vyakhya/YamakabharataTikaYadupatyam

2026-06-15T18:35:11Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

= यमकभारतटीका — यादुपत्यम् =
<div class="gr-page-nav">[[Yamakabharatam|Yamakabharatam]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Yamakabharatam" data-slug="YamakabharataTikaYadupatyam">

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V01
| id = YB_C01_V01_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— ध्यायेत् । तम् । परमानन्दम् । यत् । माता । पतिम् । अयत् । अपरमा । आनन्दम् । उझ्झितपरमानम् । दम्पत्याद्याध्याश्रमैः । सदा । एव । परमानन्दम् ॥ १ ॥</div>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">श्रीमुखाम्भोजहंसाय संसारभयसेतवे ।</span><span class="shloka-line">सोमवंशावताराय नमः कंसाद्यसद्भिदे ॥ १ ॥</span></div>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">पदच्छेदव्यासं भारतकर्तारं मध्वं मूलकृतं तथा ।</span><span class="shloka-line">पदच्छेदचेतोवाग्देवतां वाणी गुरूंश्च प्रणमाम्यहम् ॥ २ ॥</span></div>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">अथ योगीशवेदेशशिक्षाशाणनिशातधीः ।</span><span class="shloka-line">पदच्छेदं करिष्ये मन्दबोधाय टीकां यमकभारते ॥ ३ ॥</span></div>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">पदच्छेदा यद्यपि श्लोकरूपास्ति टीकाऽस्य सुगमा न सा ।</span><span class="shloka-line">अतस्तामनुसृत्यैव टीकेऽयं क्रियते मया ॥ ४ ॥</span></div>
<div class="gr-avataranika">इह सकलसुजनानां प्रत्यहं पठनेन भातरपठनजनितफलसिद्ध्यर्थं सङ्क्षेपतो भारतार्थप्रतिपादकं काव्यं करिष्यन्भगवानानन्दतीर्तमुनिः स्वस्यातिशयविधुरतया ग्रन्थादौ हरिध्यानरूपं मङ्गलम् अवश्यं कर्तव्यमिति सुजनं शिक्षयति

ध्यायेदिति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र सुधीरिति कर्तृवाचिपदं विष्णुमिति कर्मवाचिविशेष्यपदं चाध्याहार्यम् । तमिति तच्छब्दात् यमिति सिद्ध्यति । ततश्च सुधीः परमः आनन्दो यस्यस तथोक्तः तं विष्णुं ध्यायेदिति क्रियाकारक सम्बन्धः । कुतोऽस्य परमानन्दत्वमित्यत उक्तं यन्मातेति । यत् यस्मात् । माता जगन्माता रमा । पतिं स्वस्वामिनं विष्णुम् । आनन्दम् । उद्दिश्येतिशेषः । अयत् प्राप । तस्मात् परमानन्दत्वमिति सम्बन्धः । ननु आनन्दमुद्दिश्य रमया प्राप्तत्वेऽपि तस्य कुतः परमान्दत्वमित्यतो रमां विशिनष्टि अपरमेति । अः विष्णुः परमः यस्यास्सा अपरमा । ब्रह्माद्युत्तमेत्यर्थः । ततश्च ब्रह्माद्युत्तमापि रमा स्वानन्दमुद्दिश्य यं प्राप्नोति स परमानन्द इति सिद्ध्यत्येवेति भावः । ननु कामादिवैरिकलुषिते मनसि श्रवणादिना ज्ञानमेव न सम्भवति । अतः कथं ध्यायेदिति ध्यानविधिरित्याशङ्कायां स्वस्वाश्रम विहितनिवृत्तकर्मभिः परिहृतकामादिवैरिणां प्रसन्नोविष्णुरेव ध्यानोपयुक्तं ज्ञानं ददातीत्याशेनाह उझ्झितेत्यादिना । दम्पतीशब्देन गृहस्थाश्रमो लक्ष्यते । एवञ्च तस्य आद्यः ब्रह्मचर्याश्रमः दम्पत्याद्य एव आद्यो येषां ते दम्पत्याद्याद्याः ते च ते आश्रमाश्च तैः तत्तदाश्रमविहित-कर्माभिरिति यावत् । उझ्झिताः परिहृताः परे कामादिवैरिणो येषां ते उझ्झितपराः तेषां मानं ज्ञानं यस्मात्स उझ्झितपरमानः तम् । (तेषां प्रतिबन्धकध्वंसपूर्वकं ज्ञानदमित्यर्थः ।) नन्वेवं ध्यातोविष्णुः किं फलं ददातीत्यपेक्षाया नित्यशुद्धानन्दरूपं मोक्षं ददातीत्याशयेनाह सदैवेति । सदैव । परपः नित्यः शुद्धः स्वरूपभूत इति यावत् । आनन्दो यस्मात्स तथोक्तस्तमित्यर्थः । यद्वा ननु विष्णुध्यानेन पूर्वं मुक्तिं प्राप्ताः केचित्सन्ति चेत्तर्हि तस्मिन्ध्यानविधौ विश्वासो भविष्यतीत्यपेक्षायां तादृशाः सन्तीत्याह यन्मातेति । यन्माता यत्प्रमाता यद्व्यानेति यावत् । ब्रह्मा दम्पत्याद्याद्याश्रमैः सम्पूर्णब्रह्मचर्याद्याश्रमसम्पन्नैर्देवादिभिस्सह । पतिं पालकं स्वोपास्यं विष्णुम् । अयत् प्राप । ततश्च पूर्वकल्पे विष्णुध्यानेन तत्प्राप्तिरूप-मुक्तिमन्तो ब्रह्माद्याः सन्तीत्युक्तं भवति । अस्यां योजनायां विष्णो-रेवध्येयत्वमुपपादयितुं अपरमानन्दं उझ्झितपरमानमितिविशेषणद्वयम् । न विद्यते परमोयस्मासोऽपरमः आनन्दयतीत्यानन्दः । (अहिकुण्डला-धिकरणन्यायेन आनन्दविशिष्टः आनन्दरूपश्च) ततः कर्मधारयः । उझ्झितपरमानं ध्वंसितवैरिदर्पम् । ततश्च विष्णोः सर्वोत्तमतया विशिष्टत्वात् आनन्ददातृत्वेन अनिष्टजनकवैरिदर्पहन्तृत्वेनेष्टत्वात् (विष्णुत्वेनाधिकृतकृष्णाभेदलाभेनाधिकृतत्वाच्च) तस्यैव ध्येयत्वमुपपन्नमिति भावः ॥ १ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V02">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V02
| id = YB_C01_V02_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यस्य । करालः । अलम् । चक्रम् । परस्य । हि । करालोलम् । यस्य । गदा । पवमानः । सन् । यः । व्यासः । अभवत् । सत् । आपवमानः ॥ २ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">अथ भारतस्याप्तकृततया प्रामाण्यमस्तीति सूचनाय तत्कर्तुर्व्यासस्य भगवदवतारत्वेनाप्तत्वं भगवतोऽपि सशरीरस्यैव प्रयेऽवस्थित्या जगद्व्यापारोपयुक्त नानावतारकरणं सूचयति

यस्येति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्य परस्य पूर्वकालीनस्य प्रयेऽवस्थितस्येति यावत् नारायणस्य । अलं अत्यन्तम् । करालः क्रूरः । कालः कालाख्यदुर्गात्मकलक्ष्क्षरूप-विशेषः । महत्तश्चतुर्मुखादित्यादाविव अभिमताभिमानिनोरभेदव्यपदेशः । करालोलं करे सम्यक्भ्रमत् । चक्रं । पवमान । सर्वज्ञेवायुः । यस्य । करालोला गदा गदाभिमानी सर्वायुदोपलक्षणमेतत् । प्रय-कारि लीनतयाऽभ्यर्हितत्वाच्चक्रगदयोः स्वाब्देनोपादानम् । सः श्रीनारायणः आपवमानः आपवमानं पवमानमभिव्याप्य । सत् स्वोदरे विद्यमानं जगत् । भवत् भावयन् । स्वतन्त्र्यज्ञापनायव्यपञ्चद्विषट्-दशशताद्यात्मकोऽभवदित्यर्थः । यः सन् सर्वदा । विद्यमानः नाना-रूपः । यच्छब्दबलात् स इति लभ्यते । स व्यासः वेदव्यासोऽ-भवदितियोज्यम् । व्यासः कुत्रा्रवतीर्णइत्यतस्तं विशिनष्टि सदापवमान इति । अप्सुप्रवेशादापवेतिशक्रेणोक्तत्वादापवो वसिष्ठः । तत्सम्बन्धा-दापवो वसिष्ठान्वयः । ततश्च सन् निर्दुष्टश्चासौ आपवश्च सदापवः तस्मिन्मानं निर्माणं अवतरणं यस्यसतथोक्तः ॥ २ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V03">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V03
| id = YB_C01_V03_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः—यस्य । रमा । न । मनोगं । जगृहे । विश्वम्भरा । अपि । नमनः । अगम् । यस्य । पुमान् । आनन्दम्१ (आनन्दमित्यस्यावृत्तिः । भुङ्क्ते । यद्धाम । कपतिमानानन्दम् ॥ ३ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">ननु व्यासस्य भगवदवतारत्वेऽपि इन्द्राद्यवतारेऽर्जुनादाविव ज्ञानादिह्रासेनाप्तत्वं निर्णेतुमशक्यमित्यत आह

यस्येति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वम्भरा । देहेन मनसाचेति शेषः । मनसा विश्वम्पश्यन्त्यपि (देहेनसर्वधारकापि) रमा । यस्य मनोगं येन व्यासेन ज्ञातं विश्वं सर्वं तत्स्वर्यं । न जगृहे नापश्यत् । किञ्च यस्य नमनः नमस्कर्ता स्तोता वा पुमान् । अगं नगच्छतीत्यगं सर्वधाविद्यमानम् । आनन्दं भुङ्क्ते । अपि च आनन्दं आनन्दरूपम् । यद्धाम यस्य व्यासस्य स्वरूपम् । कपतिमानानन्दं कः ब्रह्मा पतिः शिवः (कः ब्रह्मा पतिः येषान्ते कपतयः अशेषदेवाः) मा रमा अनःप्राणः तेषामानन्दोयस्मात्ततथोक्तम् । यदित्यत्रत्य यच्छब्दस्य पूर्वश्लोकस्थेन स इत्यनेनान्वयः । तथा ....सस्य रमाद्य-ज्ञातज्ञातृत्वेनापरिच्छिन्नज्ञानत्वात्सकलसज्जनमेक्षदातृत्वाद्रमा-द्यनन्दोपजीव्यानन्दस्वरूपत्वाच्च मानादिह्रासेनानाप्तत्वशङ्का नेतिभावः ॥ ३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V04">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V04
| id = YB_C01_V04_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— परमेषु । यत् । आ । तेजः । परम् । एषु । चकार । वासुदेवः । जः । मानधि । बिभ्रत्सु । मनः । मा । अनधिमा । आसीत् । न । वासुदेवः । अजः ।</div>
<div class="gr-avataranika">ननु व्यासोऽभवदिति कृष्णावतारोप्यादिका एवोक्तः स नयुक्तः ततात्वे तस्य वसुदेवजातत्वासम्भवेन वासुदेवशब्दवाच्यत्वानुपपत्तिप्रसङ्गात् । देवकीजठरभूरुडुराज इति प्रमाणविरोधाच्चेत्यतो वासुदेव-शब्दवाच्यत्वे उपपत्तिं तावदाह

परमेष्विति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जः यः जययोरभेदात् । वासुदेवः विद्वद्रूढ्या हरिः सः । अजः अजोऽपि । वासुदेवः वासुदेवपदवाच्यः आसीत् । कस्मान्निमित्तात् । यत् यस्मात् । परमेषु इन्द्राद्यपेक्षया उत्तमेषु । मानधि मानानि ज्ञानानि धीयन्तेऽस्मिन्निति मानधि ज्ञानपूर्णम् । मनः चित्तम् । विभ्रत्सु । एषु ब्रह्मादिदेवेषु । परं लोकविलक्षणम् । आतेजः स्वविषयकं ज्ञानम् । चकार तस्मात् अनेन वं ज्ञानं सु समीचीनं पूर्णं यस्यतत्वसु ज्ञानेन पूर्णम्मनः तेन देवः देवनंस्तुत्यादि येषान्ते वसुदेवाः (वसु धनं ज्ञानधनं तेनदेवाः प्रकाशमानाः) पूर्वोक्ताः ब्रह्मादयः तेषामयंसम्बन्धीवासुदेवः । सम्बन्धश्चतद्ज्ञानदातृत्वादिरूप इति वासुदेवशब्दनिर्वचनं दर्शितमिति ज्ञातव्यम् । तथा कृष्णः स्वप्रादुर्भावानन्तरं स्तुत्यर्थमागतानां ज्ञानपूर्ण-मनस्कानामप्युक्तं तद्ज्ञानंस्तुत्युपयुक्तं चकार । तत एवनिमित्ता-द्वासुदेवाशब्दवाच्यः । न न तु वसुदेवजातत्वेग अजत्वविरोधादिति भावः । ननु आतेजश्चकारेत्युक्त्या रमाज्ञानं ब्रह्मादिमानस-ममेवेतिप्राप्तमत आह मानधिमेति । मा रमा । अनधिमा अधि अधिका मा ज्ञानंयस्यसः अधिमः नविद्यते अधिमोयस्याः सकाशात् एतेषूक्तदेवेषु सा अनधिमा आसीदित्यर्थः । यद्वा न वासुदेवः अज इति पदच्छेदः । निर्वचनाद्वाशब्दोनवेत्यर्थकः ततश्च अजजेऽपि पायुगुह्ययोरैक्याभिप्रायेण वानां नवानां असूनां इन्द्रियाभिमानिनां देव इति वा । वानाम् नवानामसूनां देवोऽपि जयोपि योगिनां यस्याद्भवतीतिवा वासुदेवशब्दस्यानिर्वचनान्तरं च प्रदर्शितं भवतीति ज्ञातव्यम् ॥ ४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V05">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V05
| id = YB_C01_V05_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः—सः । अजनि । देवक्यन्ते । यस्मात् । अनुकम्पना । अव । देवक्यन्ते अवदन् । देव । क्यं । ते । भुवनम् । हि । सुराः । सदा । एव । देवक्यन्ते ॥ ५ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">इदानी देवकीजठरजातत्वप्रसिद्धिविरोधं परिहरन् देवैः कृतसमस्तुतिं लेशतो दर्शयति

स इति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सः कृष्णः । देवक्याः अन्ते समीप एव । अजनि प्रादुर्बभूव । अत एव नतन्मलोत्थः । तत्समीप एव प्रादुर्भूतत्वात्तज्जठरजात त्वप्रसिद्धिरितिभावः । किमर्थं प्रादुर्भूत इत्यत उक्तं देवक्यन्त इति । देवानां कः कात्कारः येषामस्तीति ते देवकिनो दैत्याः । तेषामन्ते । तादर्थ्ये सप्तमी । विनाशायेत्यर्थः । कस्मान्नम-लोत्थ इत्यत उक्तं यस्मात् सुराः वेदाभिमानिनो देवाः । देवक्यन्तेऽ-वदन्निति कं सुखं एषामस्तीति किनः तेचते देवाश्च देवकिनः । कडारादित्वात्परनिपातः तेषामन्ते तारतम्यान्तगप्रकृतिपरं परिपूर्ण-सुखमेवावदन् । तस्मान्नमलसम्भावनमस्मिन्नितिभावः । सुराः ब्रह्माद्याः अवतारानन्तरं अनुकम्पना अव देव इति पदच्छेदः । तथात्र सज्जनेषु हरेः अनुकम्पना कृपा यथास्यात्तथा अवदन् अस्तुवन् । किमिति । हे देव । क्यं कोब्रह्मा तन्निर्मितं क्यम्भुवनं अव रक्ष । हि यस्मात् सदैव ते त्वदधीनं क्यं तस्मात् । क्यन्ते इत्यपिच्छेदः । किनां सुखिनां भुयनान्तर्गतानां सज्जनानां अन्ते नाशे नृजन्मभिर्दैत्यैः प्राप्तेसति अव । इति शब्दोध्याहार्यः । तस्य चावदन्नित्यनेनान्वयः । अनुकम्पनावत् एवेति पदच्छेदः । अत्रानुकम्पनायत् अवदन्नितिक्रियाविशेषणं । तथा च सुराणां यत्स्तुतिरूपं वचनं तल्लोकानुकम्पापूर्वकमेवेत्युक्तं भवति । अस्यां योजनायां सदैवदे अवेति च्छेदोविवक्षितः । तथा च सदैवदे नित्यमेवसर्वपुरुषार्थप्रदे त्वयि विद्यमानं भुवनमवेतियोज्यम् ॥ ५ ॥ सर्वपादगतान्तभागयमकरूपोयं श्लोकः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V06">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V06
| id = YB_C01_V06_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— नीतः । वसुदेवेन । स्वतनेन । सः । गोकुलम् । सुखसुदेवेन ॥ तत्र यशोदा । तनयम् । मेने कृष्णम् । स्वकीयम् । अवदातनयं ॥ ६ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">इतःपरं भारतोदितं कृष्णचरित्रं क्रमेणसक्षेपतोदर्शयत्युत्तर श्लोकैः

नीत इति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सः कृष्णः । स्वततेन स्वस्मिन्व्याप्तेन हरिणाप्रेरितेन । यद्वा स्यस्य तातेन पित्रा वसुदेवेन । गोकुलं प्रति । नीतः । तत्र गोकुले । यशोदा नन्दभार्याम् । सुखसुदेवेन सु सुष्ठुवसुद्रव्यं येषां ते सुवसवः वैश्याः तेषां देवेन स्वामिना । यद्वा सु वसुदेवेन द्रोणनामकवसूत्तम-स्वरूपेणनन्देन सह । अवदातनयं अवदाताः शुद्धाः मुक्ताः तान्नयतीति अवदातनयः । नित्यमुक्त इति यावत् । तं कृष्णम् । स्वकीयं तनयम् । सु सम्यक् । मेने अमन्यतेत्यर्थः ॥ ६ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V07">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V07"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V07
| id = YB_C01_V07_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— ववृधे । गोकुलम् । अधि । आद्योदेवः । (आत् । यः । देवाः ।) विश्वम् । अद्...ताकुलम् । अधि । आ । अत् ॥ तत्र । च । पूतनिकायाः वधम् । अकरोत् । यन्निजाः । पूतनिकायाः ॥ ७ ॥ अगोकुलमति वा च्छेदः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ववृध इति ।

द्योदेवः स्वर्गोपलक्षितसर्वलेकस्वामीकृष्णः । आगोकुलं अधि ईषत् (आसम्मतात्) गवां अज्ञदृष्टीनां कुलं समृहं इन्द्रियसम्मूढजनमधिकृत्य अज्ञदृष्ट्येति यावत् । ववृधे । न वस्तुतः । कुतः ? । अद्भुताकुलम् अद्भुतमनिर्वाच्य यथास्यात्तथा आकुलं व्याकूला विश्वम् । अध्यात् अधि आधिक्येन आसमेतात् अत्तीत्यत् संहर्तेति यावत् । तथा च प्रयेप्यवस्थितस्य न वस्तुतो वृद्धिरितिभावः । यद्वा । योदेवः अद्भुताकुलं विश्वं सर्वं अगोकुलं गोगुलविरोधितृणावर्तादिकम् । अध्यात् अधि आधिक्येन आसमन्तात् अत् संहर्ता यः तस्मात् । आत् अकारशब्दवाच्यात् कृष्णात् । गोकुलं अधि आधिक्येन । ववृधे अवर्धत । तृणावर्तादिवैरिपराभूतं नाभूदित्यर्थः । तत्र गोकुले । चशब्दः कर्मान्तरसमुच्चयार्थः । नाम्ना पूतनिकायाः राक्षस्याः वधमकरेत् । स्त्रीहत्यया पापंस्यादित्यत उक्तम् । यन्निजाः यद्भक्ताः । पूतनिकायाः पूतः शुद्धः कर्मवशात् निः नीचः कायो येषान्ते तथोक्ताः कर्मवशात् नीचयोनिं प्राप्ताः यद्भक्ता अपि शुद्धाः भवन्ति इति शेषः तस्यपापमसम्भावितमेवेति भावः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V08">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V08
| id = YB_C01_V08_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— अधुनोत् । शकट । लोली । पादाङ्गुष्ठेन । वातपेश-शकटम् । लोली । अतनोत् । रक्षाम् । अस्य । स्वामानात् । गोपिका । सदा । ईर•मस्या ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अधुनोदिति ।

शकटं शकटगं तन्नामकमसुरम् । लोली देहचलनवान् । शकटस्याधः शायितः देहं चालयित्वा तत्समीपं प्राप्येति यावत् । पादा अङ्गुष्ठेन । अधुनोत् अकम्पयत् जघानेति यावत् । प्रये शेषशायित्वादिगुणकस्य नेदं चित्रमित्याशयेनाह वातपेशेति । वातो वायुः तं पिबन्तीति वातपाः नागाःतेशमीशःशेषः तल्लक्षणं शं सुखकरं कटं आस्तगणं द्वितीया-सप्तम्यर्थे तस्मिन् । लालीशयवनित्यर्थः अथवा वावपेशं शेषाम् । शकयाय सुखास्तरणायालोलयति प्रेरयतीति वातपेशाकटं लोली । तत्र मुमागमः छान्दसाबोद्ध्यः । यद्वा वाति प्रवर्तयति लोकं स्वोदयेनेतिवा सदागमनशील इति वः । सचसौ आतपेशः सूर्यः तस्यशकटं शकटपदोपलक्षितं (रथं) लोलयतीति तथोतः । गोपिका यशोदा । अस्य पूर्वप्रकृतस्य । अकारशब्द-वाच्यस्यवा कृष्णस्य । स्वाज्ञानात् । स्वसम्बन्धादज्ञानात् स्वः स्वतन्त्रोहरिः तदज्ञानाद्धा । रक्षां रक्षणं मन्त्रादिभिः । अतनोत् रक्षणं अज्ञानमूलमेवेत्युक्तमुपपादयति सदेति । सदा निरन्तरं । ई रमां रक्षतीति ईरक्षः । नविद्यते मा मर्यादा यस्येत्यमः परिच्छेद त्रयरहितः ईरक्षश्चासौ अमश्चेति ईरक्षामः तस्येत्यर्थः । यद्वा ईरो वायुः क्षामः कृशः यस्यात्सतथोक्तः तस्येत्यर्थः । तथा च वायोरप्यवमस्य रमारीकस्य कृष्णस्य रक्षाकरणममानमूलकमेवेति भावः ॥ ८ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V09">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V09
| id = YB_C01_V09_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— मुखलालनलोला । तन्मुखङ्ग । जगत् । अचष्ट । सालनलोलातत् ॥ न । अध्यैत् । मायाम् । अस्य । गजत्प्रभोः । स्वाधिकतततमायामस्य ॥ ९ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मुखलालनेति ।

गोपिकेति पदमनुवर्तते । गोपिका यशोदा । अस्य कृष्णस्य । मुखलालनलोला सती मुखस्य लालने चुम्बनादिरूपे लोला आसक्ता सती । तन्मुखगं तस्य कृष्णस्य मुखे विद्यमानम् । जगत् सावरणं ब्रह्माण्डम् । अच्•ष्ट अपश्यत् । कथं भृतं जगत् सालन-लोलातत् । रलयोर्नणयोरभेदात् सालनं सारणं सरक्षकमति यावत् । तच्चतत् लोलं चलं चेष्टमानमिति यावत् तच्चतत् अतच्चतद्व्यतिरिक्तं ततथोक्तम् । अनेन जगतो भगवदात्मकत्वात् तत्रजगद्दर्शनं नचित्रमिति शङ्का निरस्तेति ज्ञातव्यम् । भेदस्यान्यत्रसाधितत्वादिति भावः । इत्थञ्जगदाश्रयमुखवत्वरूपं माहात्म्यं पर्श्यत्यपि सा न साकल्येन तन्महिमानमपायदित्याह नाध्यैदित्यादिना । जगत्प्रभोः जगत् प्रकर्षेण भावयतीतिव्युत्पत्त्या जगदुत्पत्त्यादिकर्तुः । स्वाधिकतततमायामस्य सु सुष्टु आ अधिकः अत्युत्तमः अतिशयेन ततः तततमः व्याप्तः आयामः गुणक्रियारूपविस्तारो यस्य स तथोक्तः तस्य कृष्णस्य । मायां महिमानम् । नाध्यैत् नाध्यगच्छत् । अनयाऽज्ञातं जगदुत्यत्त्यादि-कर्तृत्वरूपं नियामकतयान्तर्बहिर्विस्तृतावयवत्वादिरूपं च माहात्म्या-न्तरमस्तीति भावः ॥ ९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V10">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V10
| id = YB_C01_V10_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— तस्य । सुशर्माण्यकरः । दरिणः । गर्गः । सदुक्ति-कर्माणि । अकरोत् । अवदत् । नामानम् । अयम् । जगदादिम् । वासुदेवनामानम् । अयम् ॥ १० ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्येति ।

सुशर्माण्यकरः सु समीचीनं शर्म सुखं येषान्ते सुशर्माणः मुक्ताः तैरण्यः प्राप्यः विष्णुः करे यस्य स तथोक्तः विष्ण्वर्चक इति यावत् । यद्वा स•र्माभिर्यादवैः अ•यः प्राप्यः करो बलिर्यस्य सतथोक्तः । यादवानां पुरोहित इति यावत् (सुशर्मवरेण्यकर इति वा पाठः । सुशर्मसमीचीनं सुखं तस्मै वरेण्यौ वरणीयौ करौ यस्य सः) गर्गः । दरिणः दरः अस्यास्तीति दरी तस्य शङ्खपाणेः । तस्य कृष्णस्य । सदुक्तिकर्माणि सत्यो निर्दुष्टाः उक्तयः श्रुतयो येषां तानि सदुक्तीनि श्रुतिविहितानीति यावत् । तानि च तानि कर्माणि जात-कर्मादीनि च तानि सदुक्ति कर्माणि । अकरोत् । अयं गर्गः । वासुदेवनामानं उक्तरीत्या वासुदेव नामकं कृष्णम् । अवदत् । नन्दादीन्प्रतीतिशेषः । वासुदेव इति नामास्य चकारेत्यर्थः । कथं भूतमवदत् । नामानं नविद्यते आ समन्तात् साकल्येनेेति यावत् प्रतिपादकं मानं प्रमाणं यस्य सतथोक्तः तम् । पुनःकथं भूतम् । अयं अयति प्रेरयतीत्ययः तं जगत्प्रेरकम् । पुनः कथं भूतम् । जगदादिं जगत्कर्तारम् । गर्गः जातकर्मनामकरणादीन् संस्कारान् कृत्वा उक्तगुरहर्यवताररूपं कृष्णं नन्दादीन् प्रत्युपदिष्टवानित्यर्थः ॥ १० ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V11">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V11"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V11
| id = YB_C01_V11_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— तस्य । सखा । बलनामा । ज्येष्ठः । भ्राता । अथ । यत् । निजा बलना । मा । यस्य । च पर्यङ्कः । अयम् । पूर्वतनः । विष्णुम् । अजसपर्यम् । कः । अयम् ॥ ११ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्येति ।

तस्य कृष्णस्य । भ्राता । बलनामा । गर्गेण कृत इति शेषः । सः बलनामा तस्य सखा इष्टः ज्येष्ठश्च । इदं सखित्वं ज्येष्ठत्वं च स्वरूपतस्समत्वोत्तमत्वाभ्यां न किं त्ववतारेप्रियत्व पूर्वजत्वाभ्या-मेवेत्याशयेन कृष्णबलयोः स्वरूपस्थितिमाह यन्निजेति । मा रमा । यन्निजाबलना यत् यस्यकृष्णस्य निजाबलना स्वाभाविकावरणरूपा ‘लक्ष्मीघराभ्यामाश्लिष्ट इति वचनात्’ अत्र बकारस्यवत्वं लस्यरत्वं च तयोरभेदविवक्षया । (निजा स्वभावसिद्धा बलना बस्यलत्वं ललना भार्येतिवा) यस्य कृष्णस्य । अयं बलः । पूर्वतनः पुरातनः मूलरूपसम्बन्धी । पर्यङ्कः शय्याच । अथ तस्मात् । अजसपर्यं अजस्यब्रह्मणः सपर्या पूजायस्यस तथोक्तः तं ब्रह्मपूजितम् । विष्णुं विष्णुस्वरूपं कृष्णम्प्रति । अयं बलः । कः किंशब्द आक्षेपे नोत्तमो नापि सम इत्यर्थः । तस्मादवतारप्रयुक्तमेव ज्येष्ठत्वादिकमिति लभ्यत इति भावः ॥ ११ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V12">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V12"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V12
| id = YB_C01_V12_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— तेन । हतः । वातरयः । तृणचक्रः । नाम । दितिसुतः । अवातरयः । हरमाणः । बालतमम् । स्वात्मानम् । कण्ठरोधिना । अबालतमम् ॥ १२ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तेनेति ॥

वातरयः वातरो वायुः तद्वत् रयोवेगो यस्य स तथोक्तः । तृणचक्रो नाम तृणावर्तो नाम । दितिसुतो दैत्यः । स्वात्मानं द्वितीया षष्ठ्यर्थे स्वात्मनः । कण्ठरेधिना कण्ठगश्वासरोधिनेत्यर्थः । तेन कृष्णेन । अवातरयः श्वासरूपवातवेगरहितस्सन् । हतः । कुतोहत इत्यतो हेतुगर्भाविशेषणमाह हरमाण इति । अबालमं अबाडतमं नविद्यते वाट्वाहको यस्य स अवाट् अता व्याप्ता मा रमा (मितिः परिमाणम्) यस्य स अतमः अवाट्चासावतमश्च अवाडतमः तं बस्यवत्वं लस्यडत्वं च पूर्ववत् । बालतमं अतिशयेन बालरूपम् । स्वातनमित्यस्य द्वितीयान्तस्यैवात्रसम्बन्धः । अत्र स्वशब्दन हननकर्ता कृष्णः परामृश्यते । स्वत्त्रात्मानमितिवार्थः । तता च यतो हरमाणः (उन्नीतवान्) ततो हत इत्यर्थः ॥ १२ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V13">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V13"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V13
| id = YB_C01_V13_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— सः । अवनिमध्ये । रङ्गन् । अरिदरयुक् । बालरूपम् । अधि । आ । ईरम् । गन् । अमुषत् । नवनीतम् । अदः । अगोकुले । गोपिकासुनवनीतमदः ॥ १३ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स इति ।

सगोकुले गोकुलसहिते । अवनिमध्ये गृहप्रदेशमध्ये । रङ्गन् रिङ्खणङ्कुर्वन् । अरिदरयुक् चक्रशङ्खधरः । सः कृष्णः । बालरूपं अधि आ ईरं गन् इति पदच्छेदः । तथाच बालरूपं ईरम् वायुम् । अधि अधिरुह्य । आ समन्तान् । गन् गच्छन् । अदः दूरस्थितं शिक्योपरिगभाण्डे विद्यमानमिति यावत् । नवनीतम् । अमुषत् । कथम्भूतः । गोपिकासुनवनीतमदः । गोपिकानां सुशोभनो नवः स्तवः तेन नीतः प्राप्तः मदः सुखं यस्य स तथा । (अथवा गोपिकासु नवेन नूतनेन चौर्येण उत्पादितः मदः अनुग्रहसुखं आग्रहो वा यस्मात्स इति वा) ॥ १३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V14">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V14"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V14
| id = YB_C01_V14_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— तन्माता । कोपम् । इता । तम् । अनुससार । आत्मवादवाकोपमिता । जगृहे । सा । अ (आ) नमनम् । तम् । देवम् । तच्चिन्तया । एव । सानम् । अनन्तम् ॥ १४ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तन्मातेति ।

तन्माता तस्य कृष्णस्य माता यशोदा । नवनीतचौर्यादिना कोपम् । इता प्राप्तासती । तं पलायमानं कृष्णम् । अनुससार अन्वगच्छत् । कथम्भूत । आत्मवादवाकोपमिता आत्मवादवाकः परमात्मप्रतिपादकवाक्यं वेदः (आत्मनोवाकः वेदः) तत्सदृशी । यथा वेदवाक्यं आपातप्रतीतं कर्मादिकं परित्यज्य मुख्यतः परमात्प्रानमेवानुगच्छति तथा यशोदापि इतरत् गृहकृत्यं परित्यज्य तमेवान्वगच्छदिति भावः । सा यशोदा । अनमनं न विद्यते नमनं प्रह्वीभवनं यस्य स तथा तमिति । मातृभक्त्या आ ईषत् नमनं यस्यसतथा तमितिवा । देवं क्रीडादिगुर विशिष्टं । तं कृष्णम् । तच्चिन्तयैव ‘इमं मां गृह्णात्विति तदिच्छयैव’ न स्वप्रयत्नेन । जगृहे जग्राह । पुनः कथम्भूतम् । सानं जगद्व्यापारसहितं (स चेष्टं धावन्तम्) पुनःकथम्भूतम् । अनन्तं गच्छन्तम् । अपरिच्छिन्नं वा ॥ १४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V15">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V15"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V15
| id = YB_C01_V15_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— तन्माता । कोषम् । इता । तम् । अनुससार । आत्मवादवाकोपमिता । जगृहे । सा । अ (आ) नमनम् । तम् । देवम् । तच्चिन्तया । एव । सानम् । अनन्तम् ॥ १४ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अथेति ।

अथ अनन्तरम् । सा यशोदा । अन्तरितामानं अन्तः इतं प्राप्तं आसमन्तात् सर्वस्मिन् विषय इति यावत् मानं ज्ञानं यस्य स तथा तं (अन्तः इताः गताः अमानाः अभिमानरहिताः मुक्ताः यस्य स तथा तं) यद्वा अन्तः उदरे इताः प्राप्ताः अः ब्रह्मा च मा रमा च अनःप्राणश्च यस्यसतथोक्तस्तामित्यर्थः । विष्णुं व्यासम् । विश्वोद्भवं विश्वस्य उद्भवो यस्मात्सतथातं । सदा सर्वदा । अन्तरितामानं अन्तः इतं गतं अमानं अपरिमितं जगज्जातं यस्यसतथातम् । यद्वा सदा सर्वदा । अन्तरितामानं अन्तरितं व्यवहितं अमानं अज्ञानं यस्य सतथातम् । तथा च बन्धायोग्यमित्यर्थो लभ्यते । एतदुपपादनायैव प्राचीनविशेषणानि । तं कृष्णम् । दामोदरतां दाम रज्जुः उदरे बन्धकं यस्य स दामोदरः तस्य भावः । दामोदरता ताम् । अनयत् दाम्ना बद्धं चकारेत्यर्थः । । जडाज्ञानं तस्य बन्धकतया नास्तीति पूर्वमुक्तम् । इदानी तदभिमानिनी रमापि तदुपजीविनी न तद्बन्धिकेत्याशये नाह य इति । तमित्यन्वयः । तथा च बन्धायोयस्यापि यद्बन्धनं तत्तदिच्छयैवेति भावः । यः कृष्णः । निजामोदरतां निजः स्वरूपभूतः आमोदःपूर्णं इतरगुणोपलक्षरमेतत् तस्मिन्रतां स्निग्धाम् । सुन्दरी दुर्गी। सदेत्यावर्तते । सदा । अरमयत् नित्यमुक्तामकरोत् ॥ १५ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V16">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V16"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V16
| id = YB_C01_V16_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— चक्रे । सः । अर्जुननाशम् । प्राप्नोति । यत्स्मृतिः । सदा अर्जुनना । शम् । तौ । च । गतौ । निजम् । ओकः । तेन । एव । नुतेन यत् । निजानिजमोकः ॥ १६ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">किञ्च संसारपाशात् मोचयन् कृष्णाः अन्यैर्न बद्धुं शक्य इत्याशये नाह

चक्र इति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सः कृष्णः । अर्जुननाशं अर्जुनयोः तन्नामकवृक्षयोः नाशम् । चक्रम् । यत्स्मृतिः यस्य स्मरणवान् । अर्जुनना अर्जुनः धवलः शुद्ध सचासौ ना पुमांश्च सतथा । शुद्धोभूत्वेति यावत् । सदा । शं नित्यसुखं मोक्षञ्चाप्नोति । तौ वृक्षशरीरौ नकूबरमणिग्रीव-नामानौ सुरौ । नुतेन स्वकर्तृकस्तुतिविषयेण । तेनैव कृष्णेनैव । न स्वप्रयत्नेनेत्यर्थः श्री कृष्णानुग्रहेणैव शापमोक्षं प्राप्तौ । निजम् ओकः स्वकीयं स्थानं स्वर्गस्थानम् । गतौ प्राप्तौ । चशब्दात् तौ तदाविष्टौ धुनिचमुनामानौ दुष्टौ तावपि निजं स्वमोकः स्थानं तमोलक्षणङ्गताविति सूचयति । कुत एतदुभयमित्यतो भगवत्स्वभाव एतादृशा इत्याह यन्निजेति । यत् यस्मात् । निजानिजमोकः निजानिजयोः भक्तद्वेषिणोः मोकः मोचनं स्वस्वयोग्यं भवतीति शेषः । तेनेत्यन्वयः ॥ १६ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V17">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V17"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V17
| id = YB_C01_V17_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— अथ । बृन्दावनवासम् । गोपाः । चक्रुः । जगच्छ्रिता । अवनवासम् । तत्र । बकासुरमारः । शौरिः । अभूत् । नित्यसंश्रिता सुरमारः ॥ १७ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अथेति ।

अथ अनन्तरम् । गोपाः । बृन्दानवनवासम् गेपगोपीगवां बृन्दस्य समूहस्य अवनं रक्षणं यस्मात्तत्तथा तस्मिन् बृन्दावनसज्ज्ञेवने वासम् । जगच्छ्रिता जगन्निवासेन कृष्णेन सह । चक्रुः । कृष्णसाहित्यात् । न स वन वास इत्याह अवनवासमिति । न वनवासः अवनवासः तं स्वर्गतुल्यमिति भावः । तच्चोक्तं ‘बृन्दावनं यदधिवासत आस सद्ध्र्यङ्माहेन्द्रसद्मसदृशं किमुतत्र पुर्यामिति’ । तत्र बृन्दावने । शौरिः शूरस्य गोत्रापत्यं पुमान् कृष्णः । बकासुरमारः बकः तन्नामकश्चासावसुरो दैत्यश्च तं मारयतीति बकासुरमारकः । अभूत् इत्यन्वयः । कथम्भूतःशौरिः । नित्यसंश्रितासुरमारः असुश्च रमाच असुरमे नित्यं संश्रितेचते असुरमे च ते रमयतीति रः लोके मरणं मुख्यप्राणेन तमेमिान्यिादुर्गया च भवति तदुभयाश्च यस्य तदुभयरति-प्रदस्य कृष्णस्यासुरमारकत्वं नाश्चर्यकरमिति भावः ॥ १७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V18">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V18"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V18
| id = YB_C01_V18_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— अहनत् । वत्सतनूकम् । यः । अपात् लोकम् । स्वयत्नवत् । सतनूकम् । सः । अपात् । वत्सान् । अमरः । सहाग्रजः । गोपवत्सवत् । सानमरः ॥ १८ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अहनदिति ।

सतनूकं उः रुद्रः को ब्रह्मा एतौ तनू विष्ण्वपेक्षया अल्पौ नीचाविति यावत् तौ च तौ उक्तौ च तनूकौ ताभ्यां सहितः सतनूकः तं लोकम् । स्वयत्नवत् सुष्ठु न विद्यते यत्नो यस्य सः स्वयत्नः पुमान् त्वतत् । यः । अपात् । यश्च अमरः मरणशून्यः । सानमरः अनः प्राणः मा रमा च अनेमे ताभ्यां सहितं सानमं जगत् तद्रमयतीति सानमरः । सहाग्रजः अग्रजेनसहितः कृष्णः । गोपवत्सवत् गोपालसूनुवत् । वत्सान् । अपात् पालयामास । तत्र प्राप्तं वत्सतनूकं वत्सरूपधरन्दैत्यम् । अहनत् हिंसितवान् जघान ॥ १८ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V19">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V19"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V19
| id = YB_C01_V19_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— सः । विभुः । श्रीमान् । अहिके । ननर्त । यस्य । श्रमानमा । मा । न । हि । के । अकरेत् । नद्युदकान्तम् । कान्तम् । नीत्वा । उरगम् । सः । ना । आद्युदकान्तम् । (नाद्युदकान्तम्) इति वाच्छेदः ॥ १९ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स इति ।

विभुः समर्थः । सः कृष्णः । अहिके सर्पशिरसि । ननर्त नृत्यं कृतवान् । तथापि सः श्रीमान् । सर्पविषेण तस्यशरीर-कान्तिर्नापगतेति भावः । प्रलयकाले सर्पशयनस्य नेदमाश्चर्य-मित्याशयेनाह यस्यश्रमेति । के प्रलयोदके । ‘अहिक’ इत्यस्या-वृत्तिः । अत्र क शब्दः शरीरपरः तस्मिन् शयानस्येति शेषः । तथा च प्रलयोदके अहिशरीरे शयानस्य तस्मिन् शयानस्येति शेषः । तथा च प्रलयोदके अहिशरीरे शयानस्य यस्य श्रीकृष्णस्य । मा श्रीः शरीरकान्तिः । श्रमानमा श्रमेण सर्पविषजन्यश्रमेण आ ईषदपि नमा नम्ना । श्रगकृतैषत्सङ्कोचवतीति । यावत् । न नबभूव । हि इत्यनेन तत्र प्रमाणप्रसिद्धिं दर्शयति । तथा च प्रलयोदके अहिशरीरे शयानस्य यस्य श्रीकृष्णस्य शोभा नसङ्कुचिता भवति तस्याहिमस्तके नर्तनमात्रेण शोभाऽनपगम इति किं वक्तव्यमिति भावः । सः श्रीमान् इति सम्बन्धः । ना परमपुरुषः । नद्युदकान्तं नद्याः यमुनायाः उदकस्य अन्तो नाशो विषेणदूषणं यस्मासतश्रातम् । उरगं कायिम् । आद्युदकान्तं द्वीपम् । आदौ अन्ते च उदकं यस्येति । योगात् द्वीपमेवहितादृशम् । यथा च समुद्रमध्यागतं रमणकाख्यद्वीपं प्रतीत्यर्थः । (नाद्युदकान्तं नादः घोषः अस्यास्तीति नादी समुद्रः तस्य उदकमध्यस्थ द्वीपं प्रतीत्यर्थ इति वा) नीत्वा प्रापयित्वा । तन्नद्युदकमिति शेषः । कान्तं मनोहरं निर्विषमिति यावत् । अकरोत् कृतवानित्यर्थः ॥ १९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V20">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V20"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V20
| id = YB_C01_V20_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— हत्वा धेनुकमूढम् । बलात् । प्रलम्बम् । च । खेट् । सधेनुकम् । ऊढम् । व्रजम् । आवीत् । अमृताशः । पीत्वा । वह्निम् । चरस्थिरादम् । ऋताशः ॥ २० ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हत्वेति ।

ननु विघ्नेश्वरवरेण दीर्घायुष्यवतो धेनुकस्यहननं कथं कृष्णेन कृतमित्यत उक्तं खेडिति । खेट् आकाशाभिमानिनः धेनकवरदातुर्विनायकस्येश्वरः कृष्णः । धेनुकमूढं धेनुकाख्यं मूर्खं खरमिति यावत् । ऊढं बलरामेणरूढम् । प्रलम्बम् च । बलात् बलरामाविष्टरूपेण । हत्वा । सधेनुकं देनुस्सिहितम् । व्रजम् । अमृताशः । (आनन्दामृताशनोऽपि) चरस्थिरादं चराचरभक्षकम् । वह्निम् । पीत्वा । आवीत् रक्षितवात् । ननु वह्निनाशः प्रकारान्तरेणापि कुतो नकृत इत्यस्य उक्तं ऋताशः सत्यसङ्कल्प इत्यर्थः ॥ २० ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V21">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V21"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V21
| id = YB_C01_V21_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः—गिरिणा । रक्षा । अपि । कृता । व्रजस्य । तेन । स्वरक्षरक्षापिकृता । शक्राय । व्यञ्जयता । स्वां । शक्तिं । विश्वम् । आमात्मना । अव्यम् । व्यञ्जयता ॥ २१ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">गिरिणेति ।

तेन कृष्णेन । गिरिणा गोवर्धनपर्वतेन । व्रजस्य इन्द्रप्रमुक्ते मेघपीडितस्य गोकुलस्य । रक्षा । कृता । अपिशब्दः पूर्वोक्तरक्षणसमुच्चायकः । कथम्मूतेन तेन । स्वरक्षरक्षापिकृता स्वरः (स्वरित्यव्ययं स्वश्चासौ अश्च स्वरः स्वतन्त्रः) आनन्दरूपी कृष्णः तस्मै क्षीरं क्षरन्तीति स्वरक्षरा गावः तासां क्षः क्षयो येभ्यस्ते स्वरक्षरक्षाः मेघाः तान् आ समन्तात् पालयतीत्यापिरिन्द्रः तं करोतीति कृत् तेन इन्द्रस्य मेघपालकत्वप्रदेनेति यावत् । नन्विन्द्रेण कथं स्वोपजीव्यभगवद्विरोधः कृत इति चेत् कृष्णे भगवदवतारत्वस्य तेन विस्मृतत्वात् । अत एवाह शक्राय स्वां शक्तिं व्यञ्जयतेति । (स्वां स्वकीयां शक्तिं भगवदवता-रत्वस्मारकशक्तिं प्रकाशयतेत्यर्थः) प्रयोजनान्तरमाह विश्वमित्यादिना । अव्यमित्यस्य देहीदीपन्या-येनोभयत्रसम्बन्धः । तथा च । आत्मना स्वेन । अव्यं रक्ष्यम् । विश्वम् अव्यं (सत्) रक्ष्यम् । व्यञ्जयता । गोपान् प्रति विज्ञापयतेत्यर्थः । व्रजरक्षणेन सर्वजगद्रक्षणमपि मयैवक्रियत इति गोपानां ज्ञापितवानिति भावः ॥ २१ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V22">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V22"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V22
| id = YB_C01_V22_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— रेमे । गोपीषु । अरिहा । सः । मन्मथाक्रान्त-तसुन्दरीपीषु । अरिहा । पूर्णानन्दैकतनुः । सः । विश्वरुक्पावनः । अपि । आनन्दैकतनुः ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">रेमे इति ।

अरिहा शङ्खचूड•ख्यवैरिहन्ता । सः कृष्णः । गोपीषु। रेमे । कथम्भूतासु । मन्यथाक्रान्तसुन्दगीपीषु इः कामः पिः पाता यस्य तदिपि स्त्रीगुह्यं तदेव श्रीः सम्पत् यासां ताः ईप्यः मन्मथाक्रान्ताः कामाविष्टाश्चताः सुन्दर्यश्च ता ईप्यश्चतास्तथा तास्वित्यर्थः । कामिपुरुषेवत् तस्य स्त्रीसेवया रमणं नेत्याह अरिहेति । अत्र रस्य लत्वं विवक्षितम् । यमक संरक्षणार्थं तथोक्तम् । लिट्लोनं सेवनं तदभावो अलिट् तेन अलिहा असेवनेन सेवां विनेति यावत् । कुत इत्यत आह पूर्णोति । यतः इति शेषः । सः कृष्णः । यतः पूर्णानन्दैकतनुः पूर्णः सर्वेभ्योऽधिकः आनन्द एव एका मुख्या तनुः शरीरं यस्य सः अवाप्तसमस्तकाम इति यावत् । अतो असेवयेति गम्यत इति भावः । तर्हि किमर्थं रेम इत्यत आह विश्वरुगित्यादिना । अपि यद्यपि पूर्णानन्दैकतनुः विश्वरूक्पावनः विश्वेषां सर्वेषां भक्तानां कामाद्युपद्रवहन्तो । आनन्दैकतनुः आनन्दयतीत्यानन्दा । तत्प्रदा एका मुख्या तनुरवतारो यस्यस तथा । तथा च गोपिकानां भक्तत्वात् तासां कामाद्युपद्रवनाशायानन्दप्रदानाय च रमणं न स्वप्रयोजनायेति भावः ॥ २२ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V23">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V23"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V23
| id = YB_C01_V23_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— अथ । हतयोः । गकिेश्योः । श्वफल्कजप्रापितः । पुरी गकिेशी । ओः भङ्क्त्वा । धनुः । आजवरम् । जघान । तेन । एव । च । स्वयम् । राजवरम् ॥ २३ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अथेति ।

अथ अनन्तरम् । गकिेश्योः । गसाध्यध्वनिविशेषोऽस्यास्तीति गी वृषभाकारोऽरिष्टनामाऽसुरः । केशा अस्य सन्तीति केशी तुरगरूपो दैत्यः तयोर्गकिेश्योः । गकिेशिनोरिति वक्तव्ये इत्यर्थक इप्रत्ययोप्यस्तीत्याशयात् व्यत्ययः दैत्ययोः कुत्सनार्थ इत्यप्याहुः । हतयोः (सतोः) पुरी मधुरां (प्रति) । श्वफल्कजप्रापितः श्वफल्कजोऽक्रूरः तेन प्रापितः । गकिेशी गनिौ सुगौ (सुस्वरकण्ठै) स्तुवत्कण्ठाविति यावत् । तौ चतौ केशौ च को ब्रह्मा ईशो रुद्रः । तावस्य स्त इति तथोक्तः ब्रह्मरुद्राभ्यां स्तूयमान इति यावत् । स इत्यनुवर्तते । सः कृष्णः । स्वयं स्वयमेव नान्यवरादिनेति भावः । ओः उकारवाच्यस्य रुद्रस्य (अः अकारवाच्यः उक्ष उत्कृष्टः अश्चासौ उश्च ओः । आत् चतुर्मुखात् उः उत्कृष्टः ओः श्रीकृष्णः) धनुः रुद्रधनुरित्यर्थः । कथम्भूतं धनुः । आज वरं अजो ब्रह्मा रुद्रो वा तत्सम्बन्धी आजः वरो यस्य तत्तथोक्तं तत् । भङ्क्त्वा । तेन भग्नेन धनुषा तत्खण्डेनेति यावत् । राजवरं कं सबलम् । जघान । बसय वत्वं लस्य रत्वं च यमकार्थम् । एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् ॥२३॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V24">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V24"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V24
| id = YB_C01_V24_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— मृत्नन् । गजम् । उग्रबलम् । सबलः । रङ्गम् । विवेश । सृति । मुक् । रबलम् । हत्वा । मल्लौ । बलिनौ । कंसम् । च । विमोक्षितौ । ततौ । रौ । बलिनौ ॥ २४ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मृत्नन्निति ।

सबलः बलरामेण सहितः । कृष्ण इत्यध्याहारः । कृष्णः । उग्रबलं उग्रो रुद्रः तद्वरो यस्य स तथोक्तः वबयोरभेदात् रलयेरभेदाच्च । उग्रं बलं यस्येति वा तम् । गजं कुवलयापीडसञ्ज्ज्ञाम्। मृत्नान् मर्दयन् । रबलं वबयो रलयेरभेदः रवेण बाद्यध्वनिविशेषण रं रमणीयम् । अथवा रं रमणीयं वरं वरणीयम् । रङ्गम् युद्धसन्नद्ध-शत्रुस्थानम् । विवेश । (तत्र) बलिनौ बलं बरोवा अनयोरस्तीति तौ । मल्लौ चाणूर मुष्टिकसज्ज्ञौ । कंसं चशब्दात्तत्सैन्यं च हत्वा ब्रह्मादिसंस्तुतोऽूदितिशेषः । ततौ तातौ देवकीवसुदेवौ । विमोक्षितौ । तेन बन्धादिति च शेषः । कथं भूतौ ततौ । रौ रमणीयौ भक्त्यादि-गुणोपेतावित्यर्थः । पुनः कथम्भूतौ । बलिनौ वबयोरलयोश्चाभेदः नस्यणत्वं च ‘अहं युवयोः पुत्रोभविष्यामीति’ पूर्वं स्वदत्तवरवन्तौ । संसारमोचकस्य निगडबन्धमोचकत्वं नाश्चर्यकरमित्याशयेनाह सृतिमुगिति । सृतिमुक् सृतेः संसारात् मेचयतीति तथा यतोऽत इति शेषः । (श्रुतिमुक्) इति पाठे जात इति शेषः । तथा च पश्चादुपनीतः सर्वश्रुत्यध्ययनं सान्दीपनिसकाशात्कृतवानित्यर्थः । श्रुतिं मुञ्जति उच्चारयतीति श्रुतिमुगिति व्याख्यानात् ॥ २४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V25">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V25"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V25
| id = YB_C01_V25_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— प्रादात् । सान्दीपिनये । मृतपुत्रम् । मानदीपसान्दीपनये । गुर्वर्थे । अज्ञानतमःप्रभेदिता । नित्यसम्भृताज्ञानतमः(पूर्वार्धे प्रदात्सान्दीपनये गुर्वर्थ मृतपुत्रं इति, उत्तरार्धे ततमाज्ञान तमः प्रभेदिता इति वा पाठः) ॥ २५ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रादादिति ।

सबल इति कर्तृवाचकपदमनुवर्तते । तथा च सबलः कृष्णः । गुर्वर्थे तादर्थ्ये सप्तमी गुरुदक्षिणार्थम् । ज्ञानदीपसान्दीपनये ज्ञानमेव दीपः ज्ञानदीपः तस्य सम्यक् समन्तात् ये दीपकाः ते ज्ञानदीप सान्दीपाः पण्डिताः तानपि यो नयति शिक्षयतीति सः ज्ञानदीपसान्दीपनिः तस्मै । सान्दीपनये सान्दीपनि नाम्ने गुरवे । मृतपुत्रम् । प्रादात् । ननु गुरुकुलवासेन भगवता विद्याप्राप्ताचेत् तस्य ज्ञानं प्रसक्तम् । अतेऽज्ञानतम इत्यादि विशेषणद्वयेन तं विशिनष्टि अज्ञानेति । अज्ञानतमःप्रभेदिता सर्वसज्जनाज्ञानतमच्छेत्ता । नित्यसम्भृताज्ञानतमः नित्यं सम्यक् भृता धृता आज्ञा ययासा नित्यसम्भृताज्ञा सा चासौ नता नम्ना ब्रह्मादि नतावाच्छेता सकलविद्यादेवता रमा यस्य नमनपूर्वकं आज्ञाधारिणी स कथं अमानेन गुरुकुलवासं कुर्यात् । किन्तु लोकशिक्षार्थमेव कृतवानिति भावः । (ततमाज्ञानतमः प्रभेदिता ततत्वात्तं अतिशयेन तं ततमं तच्च तत् अज्ञानं तदेव तमः तस्य प्रभेदिता छेत्ता) ॥ २५ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V26">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V26"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V26
| id = YB_C01_V26_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— जित्वा । मागधराजम् । तोषितम् । अकरोत् । सदा । आत्मयोगधराजम् । अनुकुर्वत् । निजसदनम् । चक्रे । रम्यम् । पुरम् । सुबोधजिसदनं ॥ २६ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जित्वेति ।

कृष्ण इत्यध्याहारः । मागधराजं मगधदेशाधिपत्तिं जरासन्धम् । जित्वा । सदा निरन्तरम् । आत्मयोगधराजं आत्मनो योगः आत्मयोगः स्वविषयकध्यानादिरूपः तस्य धरः सचासावजो ब्रह्म च स तथोक्तः तम् । तेषितं सन्तुष्टम् । अकरोत् कृतान् । ब्रह्माहि जरासन्धायाजेयत्वं वरं दत्वा कृष्णो यदि मद्वचनगौरवेण जरासन्धं नजयेत्तर्हि महाननर्थो भविष्यतीति भीतो बभूव । अतः कृष्णः तं जरासन्धं जित्वा तदीयभयनिवारणं कृतवानित्याशयः । निजसदनं श्वेतद्वीपाभिधम् । अनुकुर्वत् अनुकरणशील समुद्रमध्यगतत्वात्तत्सदृश-धर्मोपेतमिति यावत् । अत एव रम्यं मनोहरम् । पुरं द्वारवत्याख्यं पुरम् । चक्रे निर्मितवान् । कथम्भूतं निजसदनम् । सुबोधनिजसदनं सुबोधेन समीचीनेन भगवत्साक्षात्कारेण निजाः स्वस्वरूपाविर्भावं प्राप्ताः मुक्ता इति यावत् तेषां सदनं आवासस्थानम् । सुबोधनिज-सदनमित्यावर्तते । समीचीनबोधवद्यादवादिसदनं पुरं चक्रे । भगवतः मुख्यकर्तृत्वाच्चक्र इति प्रयोगः ॥ २६ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V27">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V27"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V27
| id = YB_C01_V27_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— प्रसभम् । सः । गजबलस्य । क्षत्रस्य । उच्चैः । समगधराजबलस्य । मानम् । शिशुपालवरम् । हत्वा । भैष्मीम् । अवाप शिशुपालवरम् ॥ २७ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसभमिति ।

सः कृष्णः । गजबलस्य गजशब्दोऽश्वाद्युपलक्षकः । तथा च गजादिरूपचतुरङ्गं बलं सैन्यं यस्य तद्गजबलं तस्येत्यर्थः । समगधराजबलस्य मगधराजसैन्येन सहितस्य । क्षत्रस्य रुक्म्यादिरूपस्य । उच्चैर्मानं उत्कृष्टमहङ्कारम् । हत्वा । प्रसभं यथास्यात्तथा । भैष्मी रुक्मिणीम् । अवाप । कथम्भूतं मानम् । शिशुपालवरं शिशुपालो वरो यस्मिन्विषयतयाऽस्तीति स तथोक्तः तं शिशुपालः रुक्मिण्यावरोऽस्माभिः कृतोऽस्तीत्येवं शिशुपालवरत्व-विषयकमित्यर्थः । नन्वेवं भूतो अहङ्कारः कतो जात इत्यतस्तं विशिनष्टि । शिशुपालवरं कृष्णस्य (शिरवश्चते पालाः लोकपालाश्च) शिशूभूताः पालाः पालकाः ये ब्रह्माद्याः तेषां वरो यस्मिन् अहङ्कारे कारणतयास्ति स तथोक्तस्तम् । ब्रह्मादिवरजन्यमिति यावत् ॥२७॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V28">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V28"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V28
| id = YB_C01_V28_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— हंसः । डिभिकः । चपलौ । अमुना । संसूदितौ । यवनकः । च । पला । कीर्तिः । विमला । विरता । प्रतता । विश्वाधिपावनी । ईलाविरता ॥ २८ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हंस इति ।

अमुना कृष्णेन । चपलौ चञ्चलौ हंसोडिभिकश्चेत्येतौ। संसूदितौ निहतौ । यवनकश्च कालयवनमामाऽसुरश्रच संसूदितः । पला परा । कीर्तिः । प्रतता प्रकर्षेण व्याप्त । कृतेति शेषः । पुनः कीर्ति विमलेत्यादि विशेषणचतुष्टयेन विशिनष्टि । विमला निर्मला । विरता वि विशिष्टाः रमाब्रह्मादयः सुराः रताः यस्यां सा तथा । विश्वाधिपावनी विश्वेभ्यो भागीरथ्यादितीर्थेभ्येप्याधिक्येन पावयतीति तथोक्ता । विश्वम् आधिक्येन पावयतीति वा । ईलाविरता ईलः रलयोरभेदः ईरः मुख्यवायुः तेन आविः आविर्भूता प्रकटिता अता व्याप्ताचेत्यर्थः । ईलाविश्वसा अताचेति विग्रहः ॥ २८ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V29">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V29"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V29
| id = YB_C01_V29_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— सत्याजाम्बवतीर्याः । भार्याः । विन्दाद्याः । भानु-साम्बवतीः । याः । प्रद्युम्नम् । मोदरतः । प्राप । ज्येष्ठम् । हरिः । सुतम् । मोदरतः ॥ २९ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्येति ।

हरिः कृष्णः । याः सत्याजाम्बवतीर्याः सत्याजाम्बवत्यौ ईर्ये आर्ये यासां ता स्तथाभूताः । तृतीयोऽतिशय सति आकारस्थाने ईकारः । विन्दाद्याः मित्रविन्दाद्याः । भार्याः ताः प्राप । कथम्भूताः । भानुसाम्बवतीः भानुः सत्यभामासूनुः साम्बो जाम्बवतीसुतः एतदादिक पुत्रवतीरित्यर्थः । मोदरतः मा रमारूपा रुक्मिमणी तस्याः उदरतः । प्रद्युम्नं प्रद्युम्नाख्यम् । ज्येष्ठं सुतं (च) प्राप । नन्वेवं विषयसापेक्षं हरेः सुखमित्यायातमत आह । मोदरतः रुक्तिमण्यादि विषयासम्बद्धे सम्भोदरूपं स्वस्मिन्नेवरत इत्यर्थः ॥२९॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V30">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V30"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V30
| id = YB_C01_V30_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यत्परिवारतया । ईशाः । जाताः । देवाः । नृपात्मना । अरतयेशाः । यद्भरितम् । विषसर्पभृति । ध्वान्तम् । न । मारुतिम् । विषसर्प ॥ ३० ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्परिवारतयेति ।

यत्परिवारतया यस्य कृष्णस्य परिवारतया (परि परितः वारयन्तीति व्युत्पत्त्या शत्रुनिवारकतया श्रीकृष्णकार्याङ्ग सेवतानिमित्तेनेति यावत्) ईशाः सर्वलोकानामिति शेषः । देवाः शेषाद्याः । नृपात्मना क्षत्रियत्वेन । जाताः । कथम्भूताः देवाः । अरतयेशाः अः परमात्मा तस्मिन् रतः अरतः याति सदा गच्छतीति यः मरुत् अरतश्चासौ यश्च अरतयः सईशो येषां ते तथोक्ताः । यद्भरितं तेन कृष्णेन भरितं पूर्णम् । मारुतिं भीमम् । विषसर्पप्रभृति विषसर्पजलवह्निपूर्वकम् । ध्वान्तं तमः मारकं वस्त्विति यावत् । न विषसर्प न विससर्प न प्राप । यमकार्थं सस्य षत्वम् । स हरिरिति पूर्वेणान्वयः ॥ ३० ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V31">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V31"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V31
| id = YB_C01_V31_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— येन । हिडिम्बबकाद्याः । रक्षोधीशाः । निपातिताः । बबकाद्याः । भीमे । प्रीतिम् । अमेयाम् । व्यञ्जयता । तेन । शेषपाति । ममे । याम् ॥ ३१ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">येनेति ।

येन कृष्णेन । बबकाद्याः बबकं मांसं अद्यं अदनयेग्यं येषां ते तथोक्ताः । बबकं मांसमज्जयोरित्यभिधानात् । हिडिम्बबकाद्याः हिडिम्बकिर्मीरपूर्वकाः । रक्षोधीशाः राक्षसेश्वराः । तेन भीमेव निमितेन । निपातिताः निषूदिताः । ननु कृष्णेन राक्षसहनने भीमः कस्मान्निमित्तीकृत इत्याशङ्का परिहारायोक्तं भीम इति । अमेयां भीमादन्यत्र निर्मातुमयोग्याम् । प्रीतिम् । व्यञ्जयता अभिव्यक्ती कुर्वता । भीमस्य निमित्ततयाऽनुसरणे हि भीमेनैव रक्षोधीशा निपातिता इति लोके यशोदानेन तस्मिन् प्रीतिः प्रकटिता भवतीति ज्ञातव्यम् । प्रीते रमेयत्वं अज्ञेयत्वं बाधितमतो विवृणोति शेष-पेत्यादिना । शेषपाति शेषोऽनन्तः पो रुद्रः गरुडो वा ताभ्यामतिशयो यथास्यात्तथा । यां प्रीतिम् । ममे निर्ममे । तां प्रीतिमित्यन्वयः । अनेनान्यत्र मातुं (निर्मातुं कर्तुं) योग्या न भवतीत्यमेयेति पूर्वोक्तमेयत्वं प्रीतेर्विवृतमिति ज्ञातव्यम् । यच्छब्दलब्धस्य स कृष्ण इत्यस्य उत्तरश्लोनान्वयः ॥ ३१ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V32">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V32"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V32
| id = YB_C01_V32_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— अथ । कृष्णावरणेतान्। प्राप्तान् । राज्ञः । अश्रुणोत् । सदावरणेतान् । द्रष्टुम् । यातः । सबलः । ताम् । च । अनैषीत् । पृथासुतान् । ततः । सबलः ॥ ३२ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अथेति ।

अथ अनन्तरं । राज्ञः । कृष्णावरणेतान् कृष्णासयाः द्रौपद्याः वरणेन वरत्वेच्छया इतान् युक्तान् । प्राप्तान् द्रौपदीवरणाय प्राप्तान् सतः । अश्रुणोत् । कथम्भूतान् राज्ञः । सदावरणेतान् सत्सुविषये (पाण्डवविषये) आवरणममानं तेन इतान् युक्तान् । सन्तो भीमाद्याबलाधिकास्तेभ्योऽस्माकं मानभङ्गो भविष्टतीति ज्ञानवर्जिता-निति यावत् । सबलः बलरामेण सहितः । सः कृष्णः । पृथासुतान् । तां च । कृष्णां च । द्रष्टुं द्रष्टुमेव । यातः प्राप्तः । तां कृष्णाम् । पृथासुतान् प्रति । अनैषीत् प्रापितवान् । (तां चानैषीत् पृथासुता-नित्यावर्तते) ता पृथासुतांश्च । ततः । पाञ्चालपुरात् । सबलः सवरः आशीर्वादरूपं वरं दत्वेति यावत् । अनैषीत् गजाह्वयं पुरं प्रतीति शेषः (अनेन श्रीकृष्णस्य पाण्डवेषु सार्वकालिकी निरुपाधिकप्रीतिः सूचिता भवति) ॥ ३२ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V33">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V33"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V33
| id = YB_C01_V33_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— तान् । इन्द्रस्थलवासान् । चक्रे । कृष्णः । परः । निजस्थलवासान् । स्वबलोद्रेचितमानैः । जुगोप । धर्मं । च । तैः । पराचितमानैः ॥ ३३ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तानिति ।

कृष्णः । तान् पृथासुतान् । इन्द्रस्थलवासान् इन्द्रस्थले इन्द्रपस्थे वासो येषां ते तथोक्ताः तान् चक्रे । कथम्भूतः कृष्णः । परः सर्वोत्तमः तस्याशक्यं न किमपीति भावः । कथम्भूतान् तान् । निजस्थलवासान् निजेषु भृत्यरूपेषु स्वेषु स्थः संस्थितः यः लवः रवः आज्ञारूपः शब्दः तत्रैव असान् विद्यमानात् स्वविषयकहर्याज्ञानुसारेण प्रवर्तमानानिति यावत् । अथवा निजानां स्वरूपर्वेषां स्थं स्थितं यद्राज्यं तस्य लवे लेशे एकदेशे अर्द इति यावत् तत्र असान् इत्यर्थः । (तत्र वसत इति यावत्) स्वपितृराज्यार्दराज्यास्थितां श्चक्र इति भावः । तैः पार्थैर्निमित्तैः । धर्मं जुगेपच रक्षितवान् (ररक्षापि) । कथम्भूतैः । स्वबलोद्रेचितमानैः स्वः कृष्णः तस्य बलेन उद्रेचितं अभिवृद्धं मानं सन्मानं अखिलराजवन्द्यत्वादिरूपं येषां ते तथोक्ताः तैः । पुनः कथम्भूतैः । पराचितमानैः परैः उक्तमैः शत्रुभिर्वा आचितं सम्यक्कृतं मानं सन्मानं येषां ते तथोक्ताः तः ॥ ३३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V34">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V34"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V34
| id = YB_C01_V34_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— वालिवधानुनयाय । प्रणयी । सख्यम् । सुसन्दधे । नु । नयाय । वासवजेन । विशेषात् । तेन । एव । पुनः । नृजन्मजेन । विशेषात् ॥ ३४ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">ननु कृष्णो विशेषेणार्नुनसखः कस्माज्जात इत्यतस्तत्र कारणमाह

पवालिवधेति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">्रणयी भक्तवत्सलः कृष्णः । वालिवधानुनयाय अपराधाभावेऽपि मया वालिवधः कृत इति यः पश्चात्तापः (चिततोदः) स इह वालिवधशब्देन लक्ष्यते अनुनयः परिहारः तस्मै । (वालिनः वधः यस्मै सः वालिवधः सुग्रीवः तस्य अनु अनन्तरं कर्णजन्मनि नयाय परित्यागायैव) विशेषात् धर्मनकुलसहदेवापेक्षया विशेषेण । वासवजेन अर्जुनेन । सख्यं सखित्वम् । नु इदानी कृष्णावतारे । सुसन्दधे अतिदृढतयाऽनेकप्रकारेण कृतवानित्यर्थः । नन्विदं व्यधिकरणं वालिनोर्जुनस्य भिन्नत्वादित्याशङ्का परिहारायोक्तं पुनर्नृजन्मजेनेति । नृजन्मना अर्जुनतया जेन जातेन । तेनैव वालिनैव । अनेन य इन्द्रांशः पूर्वं वालितया जातः स एवेदानीमर्जुनतयोत्पन्नः । अतो नोक्तशङ्केत्युक्तं भवति । ननु प्रत्यवाय गन्धविधुरस्य भगवतः कथं चित्ततोदः येन तत्परिहारायार्जुनसख्यकरणमुपपन्नं स्यादित्यत उक्तं नयायेति । नयाय लोके नीतिप्रदर्शनायेत्यर्थः । ननु भगवतोऽपि चेतनत्वादितरचेतन-वत्प्राप्तप्रत्यवशङ्काजनितचित्ततोदःसम्भावितः किं नस्यादित्यस्य उक्तं विशेषादिति । विशेषात् विर्गरुडः शेषोऽनन्तः उपलक्षणमेतत् तावत्तीति सः (वि विशेषेण शेषस्य उपसर्जनभूतस्य ब्रह्मादिसमुदायस्य अत् अत्ता) तथा च प्रलयकाले अपराधाभावेऽपि सकल प्राणिहिंसकाय श्रीनृसिंहात्मनः श्रीकृष्णास्य प्रत्यवायजनितचित्ततोदः असम्भावित एवेति भावः ॥ ३४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V35">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V35"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V35
| id = YB_C01_V35_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— मातुः । परिभवहा । अन्यैः । राज्ञा । द्युसदाम् । इतः । च । परिभवहान्यै । अभवत् । नरकमुरारिः । यः । अवात्सीत् । अत्समस्तनरकम् । उरारिः ॥ ३५ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मातुरिति ।

अत्राद्यपादे परिभवहा अन्यैरिति पदच्छेदः । द्युसदां द्यौः स्वर्गः सत् सदनं येषां तेषां देवानाम् । राज्ञा इन्द्रेण । मानुः स्वमातुः अदित्याः । परिभवहान्यै नरकेण हि अदित्याः कुण्डलापहारेण परिभवः कृतः तत्कृतपरिभवनाशाय । अन्यैश्च मुनिभिश्च । इतः शरणं प्राप्तः । परिभवहा परितोभावः परिभवः संसारस्तस्यहन्ता । श्रीकृष्णः । नरकमुरारिः नरकश्च मुरश्च तौ तता तयोररिः विनाशकः । अभवत् । य उरारिः इकारस्थाने उकारः तृतीयोऽतिशय इति वचनादतिशयार्थः (द्वयोरपिरवर्णयोर्लत्वं विवक्षितम्) लयोरभेदश्च । तथा च इा भूमिः आमर्िार्या यस्य स इाःि वराहरूपस्य हरेः भूदेवता धरा भार्या प्रसिद्धा तदभिप्रायेणेदम् । अथवा भूसज्ज्ञकरमावतारभूता सत्यभामा इाशब्देन ग्राह्या । सा इा आभर्िार्या यस्येत्यर्थः । सत्यभामापतिः कृष्णः । अत्समस्तनरकम् अत अतं व्याप्तं समस्तं स्वमाहात्म्यं तेन नराणां ज्ञानिनां कं मनः द्वितीया सप्तम्यर्थे मनसि । अवात्सीत् अवसत् । उक्तमाहात्म्यवत्तया सकलमानिध्येयोऽभवदिति भावः ॥ ३५ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V36">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V36"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V36
| id = YB_C01_V36_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— नीतः । दिवि । देववरैः । रेमे । सत्यासमन्वितः । ओववरैः । सर्वर्तुवने । शशिना । निशि । सत्याम् । वासरे । वने । अशशिना ॥ ३६ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नीत इति ।

देववरैः देवश्रेष्ठैः । इन्द्रादिभिर्दिवम्प्रति । नीतः (सन्)। दिवि स्वर्गे । सत्यासमन्वितः सत्यभामासमन्वितः । रेमे । कथम्भूतैर्देववरैः । ओववरैः ओवा असुराः तेभ्योवरैरुच्चबलैः । यद्वा अश्चासौ देवश्च ओवो हरिः स वरो वरणीयो येषां ते तथोक्तैः । स्वर्गेऽपि रमणस्थविशेषमाह सर्वर्तुवन इति । सर्वर्तुवने अत्र ऋतुशब्देन तत्कार्यं लक्ष्यते । तथा च सर्वर्तुसम्पद्भिर्वने वननीये सेव्ये । वने नन्दनाख्ये वने । निशि । रेम इत्यन्वयः । ननु निशि प्रकाशशभावेन कथं रमणमित्यत उक्तम् । शशिना चन्द्रेण । निशि रात्रौ । वासरे दिवासमायाम् । सत्याम् । ननु शशरूपकलङ्कोपेतेन शशिना कथं निशा दिवासमा जातेत्यत उक्तं अशशिनेति । शशोऽस्यास्तीतिशशी नशशी अशशी तेन निष्कलङ्केणेति यावत् । नन्दनवन-स्यालौकिकत्वाद्यथा तत्र युगपत्सर्वर्तुसम्पविस्तथा चन्द्रोप्यशशीसन् प्राशते । अतस्तत्र निशायामन्धकारलेशाभावाद्दिवा समता युक्तेति भावः । (श्लोकरूप) पूर्वटीकायान्तु अशशिना शशिभिन्नेन भानुना वासरे सत्यामिति व्याख्यातम् ॥ ३६ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V37">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V37"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V37
| id = YB_C01_V37_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— सुरतरुम् । आप । आमितात् । प्रकाशयन् । शक्तिम् । आत्मनः । पामितात् । सुरवरवीरेषु । दरी । प्रधानजीवेश्वरः । परेषुदरी ॥ ३७ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सुरतरुमिति ।

दरी शङ्खान् ध्मातशङ्खः कृष्णः । सुरवरवीरेषु सुवराश्चते वीराश्च तेषु । आत्मनः स्वसय शक्तिम् । प्रकाशयन् । आमितात् आःि सखी भार्या सत्यभामा तस्याः मतात् ल्यब्लोपनिमित्तां पञ्चमी अभिप्रायमुसृत्य । सुरतरुं पारिजातम् । आप प्राप नीतवान् । कथम्भूतः कृष्णः । पामितात् स्य लत्वं विवक्षितम् । पालाः लोक पालाः अस्य सन्तीति पाली इन्द्रः तस्य मतं अभिप्रायं अत्तीति पालिमतात् इन्द्राभिप्रायनाशक इति यावत् । पुनःकथम्भूतः । प्रधानजीवेश्वरः प्रधानपदं जडमात्रपरं तथा च सर्वेषां जडानां जीवानां चेश्वर इत्यर्थः । इदं च स्वकीयमेव स्वेन नीतमिति प्रदर्शनाय । पुनःकथम्भूत । परेषुदरी परे प्रतिभटाः तेषामिषवो बाणाः (इषुपदोपलक्षितनानाविधायुदानि) तेषां दरः दारणमस्यास्तीति तथोक्तः । अनेन सर्वेऽपि देवास्तत्र पराजिता इति सूचयति ॥३७॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V38">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V38"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V38
| id = YB_C01_V38_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— पुरम् । अभियाय । अरिदरी । दत्वा । भद्राम् । पृथासुताय । अरिदरी । शक्रपुरीम् । अभियातः । प्रादात् । वह्नेः । वनम् । सताम् । अभिया । अतः ॥ ३८ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पुरमिति ।

(शक्रपुरीमभियात इत्यस्य, वह्नेस्सतामभियात इत्यस्य चावृत्तिः) । सक•ादिति शेषः । अरिदरी अरिः चक्रं दरः शङ्खः तावस्य स्त इति अरिदरी चक्रशङ्खधरः कृष्णः । पुरं द्वारका । अभियाय पुनरागतः । पृथासुताय पार्थाय । भद्रां सुभद्रां स्वावरजाम् । दत्वा । अरिदरी अत्र अरिशब्देन अरिकामो लक्ष्यते । ओः अरिकामस्य सुभद्राविषयक दुर्योधनकामस्य दरः दारणमस्यास्तीति अरिदरी दुर्योधनकामदारणवानित्यर्थः । दुर्योधनस्य हि सुभद्रायां कामोऽभूत् । शक्रपुरी इन्द्रप्रस्थम् । अभियातः पयातस्सन् । वह्नेः । वनं खाण्डवाख्यम् । प्रादात् । कथम् । सतां जरितार्यादीनाम् । अतः वह्नेः । अभिया भयाभावेन । जरितार्यादीन् वह्निमुखाद्रक्ष-यित्वेत्यर्थः । यद्वा सतां युद्धार्तमागतानां इन्द्रादीनां सकाशशत् । अतः अस्यवह्नेः । अभिया भयाभावेन तान् तुच्छीकृत्येति यावत् । शक्रपुरीमभियात इत्यर्थः ॥ ३८ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V39">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V39"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V39
| id = YB_C01_V39_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— शिवभक्तप्रवराद्यम् । पुमान् । न । सेहे । गिरीश-विप्रवरात् । यम् । तम । स्वात्मेन्द्रवरेण । व्यधुनोत् । भीमेन । धूतरुद्रवरेण ॥ ३९ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">शिवभक्तेति ।

(अरिदरीति कर्तृपदमनुवर्तते । कोऽपीति शेषः ।) शिवभक्तप्रवराद्यं शिवभक्तानां ये प्रवराः तेषामाद्यं आद्यतया गणनीयम् । यं जरासन्धम् । गिरीशविप्रवरात् गिरीशो रुद्रः विप्रः दुर्वासाः तयोर्वरात् । (कोऽपि) पुमान् काऽपि पुरुषः । न सेहे साढुं शक्तोनाऽभूत् । तं तादृशं जरासन्धम् । स्वात्मेन्द्रवरेण स्वात्मा स्वयं इन्द्रः स्वामी येषां ते स्वात्मेन्द्राः स्वभृत्याः । वैष्णवाः तेषां वरेण श्रेष्ठेन भीमेन निमित्तेन । अरिदरी श्री कृष्णः । व्यधुनोत् जधान । ननु रुद्रवररक्षितं भीमः कथं जघानेत्यत उक्तं धूतरुद्रवरेणेति । धूतरुद्रवरेण धूतः तिरस्कृतः रुद्रवरः येनसतथोक्तः तेन । हिडिम्बादिवधे रुद्रवरस्य तिरस्कृतत्वादत्रापि तथेति भावः । ननु भीमस्य रुद्रवरतिरस्कारः कथमित्यत इदमेवोत्तरं धूतः कम्पितः पराजित इति यावत् । स चासौ रुद्रश्च तस्माद्वरेण श्रेष्ठेनेति । भीमेन हि बहुशो रुद्रः पराजितः अतस्तदपेक्षया भीमो वरः अतस्तद्वरहन्तृत्वमस्य युक्तमेवेति भावः ॥ ३९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V40">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V40"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V40
| id = YB_C01_V40_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यस्य । आज्ञाबलासारैः पार्थैः । दिग्भ्यः । हृतम् । धनम् । बलसारैः । जित्वा । क्ष्माम् । अविशेषाम् । प्रसह्य । भूपान् । समस्तकामविशेषाम् ॥ ४० ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्येति ।

यस्य कृष्णस्य । आज्ञाबलसारैः आज्ञया बलेन चतुरङ्गेण च सारैः सारवद्भिः । (आज्ञया बलं आज्ञाल्धस्ववीर्यं तेन सरन्ति निस्सरन्ति सारयन्तिवा शत्रूनिति तथातैः) बलसारैः बलं सारः स्वरूपं येषां तैः । पार्थैः । दिग्भ्यः । धनं वसु । हृतम् । आहृतम्। किं कृत्वा । क्ष्मां भूमिम् । अविशेषां अशेषाम् । जित्वा । सामस्त्येन वशीकृत्य । पुनः कथम्भूताम् । समस्तकामविशेषां सकलेप्सित-विशेषवतीम् । (समस्तकामाः मोक्षेतरसर्वकामाः तेषां विशेषा अतिशयाः यस्यां सा ताम्) ननु भूपालानविजित्य कथं भुवो वशीकरण -मित्यत उक्तम् । भूपान् प्रसह्या जित्वेति । (यस्येति यच्छब्दस्य स अमरेडित्युत्तरश्लोकेनान्वयः) ॥ ४० ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V41">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V41"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V41
| id = YB_C01_V41_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— अथ । पार्थान् । क्रतुराजम् । प्रापयत् । अमरेट् । सरुद्रशक्रतुराजम् । पूजा । तेन । अवापि । छिन्नः । चैद्यः । सृतिम् । गतेन । अवापि ॥ ४१ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अथेति ।

अमरेट् सर्वदेवेशः श्रीकृष्णः । अथ दिग्विजयानन्तरम् । पार्थान् धर्मराजादीन् । क्रतुराजं राजसूयसहितं परमाश्वमेधाख्यं यज्ञश्रेष्ठम् । प्रापयत् प्रापयामास । कथम्भूत क्रतुराजम् । सरुद्र-शक्रतुराजं रुद्रः शिवः शक्रः देवेन्द्रः तुरो वायुः अजो ब्रह्मा तैस्सहित-स्यथोक्तस्तम् । परिवारतया पूज्यब्रह्मादि देवताकमित्यर्थः । तेन कृष्णेन । पूजा अग्रपूजा । अवापि प्राप्ता । चैद्यः शिशुपालः । छिन्नः चक्रेण हतः । अमरेट् तेनेत्यावर्तते । तथा च । अमरेट् श्रीकृष्णः । सृतिङ्गतेन अमुक्तेनापि । तेन चैद्येन तदाविष्टजयेन । अवापि प्राप्तः । सृतिरहितैरेव भगवान् प्राप्यः । अयं तु सृतिस्थोऽपि तं प्रापेत्याश्चर्यमिति भावः । पूर्वटीकायां तु सृतिं गते स्वभृत्ये तत्तारणाय नावा नौस्थानीयेन तेन कृष्णेनेति व्याख्यातम् । तत्र अपिशब्द-स्योत्तरश्लोकेनान्वयः । सौभकरूशावपि तेन निहताविति ॥ ४१ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V42">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V42"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V42
| id = YB_C01_V42_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— निहतौ । सौभकरूशौ । शीतः । भातः । च । येन । तौ भकरूशौ । अजयत् । रुद्रम् । च । रणे । बाणार्थे । अवनतिपतितकचन्द्रं । चरणे ॥ ४२ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">निहताविति ।

येनेति यच्छब्दबलात्तेनेति लभ्यते । सौभकरूशौ सौभः साल्वः करूशः दन्तवक्रः तौ । तेन कृष्णेन । निहतौ । यदासाल्वेन युद्धं कृतं तदा कृष्णस्तन्मायया मोहित इति भारतादौ कथ्यते । तदसुरजनमोहनायैवेत्याशयेन चन्द्रसूर्योपलक्षितसर्वदेव-प्रवर्तकत्वरूपं महत्त्वं तस्याह शीत इत्यादिना । यः शीतः चन्द्रः यः भातश्च कर्तरिक्तः भासकः सूर्यश्च तौ । येन यत्प्रेरणया । भ(भा) करूशौ । जाताविति शेषः । चन्द्रः भकः भासकः जातः । सूर्यः रूशः आधिक्येन कान्तिमान् जात इत्यर्थः । किञ्च यस्य मोहोऽ-सम्भावित एवेत्याशयेनाह अजयदिति । यः रुद्रं च । रणे बाणा-सुरयुद्धे । अजयत् । कथम्भूतं रुद्रम् । बाणार्थे बाणासुररक्षणार्थम् । चरणे चरणयोः । अवनतिपतितकचन्द्रम् अवनतिर्मक्ति-पूर्वकप्रणामः तया पतितः कचन्द्रः शिरोगतचन्द्रो यस्यस तथोक्तः तम् । अनेन रुद्रेण शिरःसंयोगमात्रं नकृतं किन्तु भक्तिदार्ढ्येण चरणे शिरस्सन्घट्टन-मेव कृतमिति सूचयति । न केवलं कृष्णो रुद्रं जितवान् अपितु बाण-रक्षणेच्छया तेन प्रणतश्च अतस्तस्य मोहोऽसम्भावित एवेति भावः ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V43">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V43"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V43
| id = YB_C01_V43_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— असृजत् । ज्वरम् । उग्रतमःक्षयप्रदः । लीलया । अधिवरमुक् । रतमः । क्रीडामात्रम् । विश्वम् । प्रकाशयन् । आत्मनः सविहरकमात्रम् । विश्वम् ॥ ४३ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">असृजदिति ।

(कृष्ण इति शेषः) शिवभृत्योज्वरः बाणासुरपुर-रक्षणाय शिवेन नियोजितः । तज्जयाय ज्वरं वैष्णवं ज्वरम् । लीलया क्रीडयैव । असृजत् । कृष्ण इत्यर्थः । कथम्भूतः कृष्णः । उग्रतमःक्षयप्रदः उग्राः दैत्याः तेषां तमसि क्षयो निवासस्तस्यप्रदः । अनेन बहवो बाणभृत्या हता इति सूचयति । उग्रो रुद्रः तदज्ञाननाशप्रद इति वा । पुनः कथम्भूतः । अधिवरमुक् बाणपुत्र्याः उषायाः अधिकोवरः अनिरुद्धः तं मोचयतीति तथोक्तः । बाणबद्धा-निरुद्धमोचक इत्यर्थः । बाणयुद्धमध्ये भगवता कृष्णेन यदशक्त्यादिकं प्रदर्शितं तन्मोहकमेवेत्याशयेन तस्य माहात्म्यमाह रतम इति । रता मा रमा यस्मिन्निति स रतमः । रमाया अपि रतिप्रद इत्यर्थः । विश्वं सर्वम् । विश्वं जगत् । आत्मनः स्वस्य । क्रीडामात्रं क्रीडया मातं निर्मितं त्रातं रक्षितञ्च । प्रकाशयन् । लीलयाज्वरमसृजदित्यन्वयः । कथम्भूतं विश्वम् । सविहरकमात्रं विः गरुडः हरो रुद्रः कः प्रजापतिः मात्रशब्दः कार्त्स्न्यार्थकः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । कृत्स्नाश्चते विहरकाश्च विहरकमात्राः तैस्सहितं तथाचातीतानागतवर्तमानाः ये गरुड-रुद्रजापतयः तैस्सहितमित्यर्थः । यद्वा स इति भिन्नं पदम् । सः कृष्णः । प्रतिज्वरविसर्जने भगवतोऽभिप्रायमाह क्रीडामात्रमिति । विहरकमात्रं विहरकै। गरुडरुद्रविरिञ्चैः मात्रं निर्मितं रक्षितञ्चेत्यर्थः । विश्वं स्वस्य क्रीडामात्रं क्रीडयैव निर्मितं त्रातञ्चेत्यर्थः । ब्रह्मादिनिर्मित मपीदं विश्वं मदधीनमेवेति दर्शयन्निति भावः ॥४३॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V44">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V44"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V44
| id = YB_C01_V44_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यस्य । आवेशोरूबलात् । न्यहनत् । पार्थः । असुगन् । प्रजेशेरुबलान् । वरदानात् । अस्य । एव । जगत्प्रभोः । ईरणात् । समनुगतनादस्य । एव ॥ ४४ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्येति ।

यस्य कृष्णस्य । आवेशोरुबलात् आवेशनिमित्त-कोत्कृष्टसामर्थ्यात् । पार्थः अर्जुनः । प्रजेशोरुबलान् प्रजेशा रुद्राद्याःतेषां उरुः उत्कृष्टः बलो वरो येषां ते तथा तान् । असुरान् निवातकवाचादीन् । न्यहनत् जघान । केवलमावेशबलात् किन्तु अस्य कृष्णस्य । वरदानादेव ‘यावद्धूमावहं तावन्नामुञ्जेष्यति कश्चनेति’ वरादेवेत्यर्थः । अन्यदपिनिमित्तमाह समनुगतनादस्य । अगत्प्रभोरी-रणादेवेति । सम्मुख्ययावृत्त्याऽनुगतो वाचको नादः शब्दो यस्यस तथा । तस्य पार्थशब्द मुख्यवाच्यस्य जगत्प्रभोरन्तर्यामिणः प्रेरणादेव चेत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । बलभीमादयोऽपि बलभीमादिशब्दमुख्य-वाच्यस्य स्वान्तर्यामिणः कृष्णस्य प्रेरणादेवासुरान् न्यहनन्नित्यपि ग्राह्यम् । उक्तं हि ‘बलभीमपार्थव्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयमिति’ तथा च भीमादिकृतमसुरहननादिकं कर्म कृष्णेनैव तदन्तर्यामिणाकृतम् । ते तु तत्र निमित्तमात्रभूता इति भावः ॥ ४४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V45">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V45"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V45
| id = YB_C01_V45_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः—यस्य । आवेशात् । सः । बलः । प्रचकर्ष । पुरम् । प्रसह्य । च । ईशात् । सबलः । कुरुपतिनाम । नु । यमुना । आकृष्टायेन । आहुः । अर्ध्यम् । अतनु । यं । उना ॥ ४५ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">एतदेव दर्शयति यस्येति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सः प्रसिद्धः । बलः बलभद्रः । यस्य कृष्णस्य । आवेशात् (शुक्लकेशरूपेण प्रवेशात्) कुरुपतिनाम कुरुपतिर्हस्तिना नृपः तस्य नाम यस्य तत्तथा हस्तिनामवत् । अतनु महत् । पुरम् । प्रसह्य हठात् (लाङ्गलाग्रेण) । प्रचकर्ष । नु अनन्तरम् । ईशात् तत्पुरेशात् दुर्योधनात् । सबलः सवरः दुर्योधन-सुतायाः लक्षरायाः यो वरः साम्बः तेन सहितः । चशब्दोऽनुक्त-समुच्चयार्थः । तथा च पूजां प्राप्य ययाविति तदर्थो ज्ञातव्यः । यद्वा पूजां प्राप्य ययावित्यध्याहारः । चशब्दस्योत्तरत्रान्वयः । नु अनन्तरं (गोकुले) । येन बलभद्रेण । यमुना च आकृष्टा । यं बलभद्रम् । उना रुद्रेण । अर्घ्यं पूज्यम् । आहुः । वैदिका इति शेषः । यच्छब्दस्य पूर्वेण स इत्यनेनान्वयः । अनेन बलराम सामर्थ्येनैव नागपुरयमुना-कर्षणादिकं न कृतम् । किन्तु तदन्तर्यामिकृष्णे न कृतं रामस्तु निमित्तभूत इति सूचयति ॥ ४५ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V46">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V46"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V46
| id = YB_C01_V46_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यद्बलवान् । क्रोधवशात् । निनाय । नाशम् । वृकोदरः । क्रोधवशात् । लेभे । अचान्या । गम्यम् । स्थानम् । पुष्पाणि धाम । च । अन्यागम्यम् ॥ ४३ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्बलवानिति ।

(लेभे इत्यावर्तते) यद्बलवान् यस्य कृष्णस्य बलवान् वरवान् अनुग्रहवानित्यर्थः । क्रोधवशात् एते हरिद्रोहिण इति कोपाटोपवशात् । वृकोदरः भीमसेनः । क्रोधवशान् तन्नामकासुरान् । नाशम् । निनाय प्रापितवान् । अचान्या जकारस्थाने चकारः तृतीयोऽतिशयार्थः । अजान्या भाविब्रह्माण्येति यावत् द्रौपद्या । उक्त इति शेषः । गम्यम् । स्वेनैवेति शेषः । स्थानं सौगन्धिकपुष्प-स्थानम् । लेभे प्राप । तत्र पुष्पाणिच लेभे । ततः अन्यागम्यं धाम । कुबेरस्येति शेषः । लेभे ॥ ४६ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V47">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V47"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V47
| id = YB_C01_V47_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यद्बलभारवहत्वात् । न । अचलत् । उरगादिभिः । सुभारवहत्वात् । धर्मात् । अरिहा । अपि । पदम् । भीमः । येन । एव । साहसम् । रिहा । अपि । पदम् ॥ ४७ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्बलेति ।

(नाचलदित्यस्य अपिपदस्यचावृत्तिः) भीमः । यद्वबलभारवहत्वात् यस्य कृष्णस्य बलो वरः आज्ञारूपः अस्मिन् समये भीमेनैवमेव स्थातव्यमितितत्तत्कालीनसङ्कल्प इति यावत् स एव भारः तद्वहत्वात् । उरगादिभिः उरगरुपनहुपधर्मद्रौणिभिः । बद्धोपीति-शेषः । पदं पादमात्रम् । नाचलत् । सुभारवहत्वात् धर्मादपि (नाचलत्) सुभाशोभनाकान्तिः अध्ययनजनितं तेजः तत्रैव रः रतिः अन्योिपयोगरहिताऽसक्तिरिति यावत् । तं वहतीति वहः तस्य-भावस्तत्वं तस्मात् तल्लक्षणधर्मादपीत्यर्थः । नाचलत् । क्षत्रियस्य विद्यासम्पादिततेजसोऽन्यत्र स्वजीवनादौ व्ययाकरणं मुख्यधर्मः अतस्तद्वहत्वान्नहुषधर्मकृतप्रश्नपरिहारेण नारायण•स्त्रनमनेन च स्वात्मविमोक्षणं नैच्छदिति भावः । ननु कुत एवं कल्प्यते । अशक्त एव नाचलदिति किं नस्यादित्यत उक्तं अरिहापीति । वैरिहनने शक्तोपीत्यर्थः । एतच्चोत्तरश्लोके स्पष्टयिप्यति । ननु शक्तोऽपि हरिसङ्कल्पवशात् नाचलदिति नयुक्तम् । तथात्वे ‘नैतादृशं साहसं तेऽनुरूपमिति’ भीमं प्रति मुनिवचनानुपपत्तेः । योहि बलाबलमजानन् किञ्चित्करोति तत्रैव साहसपदं प्रयोक्तव्यमित्याशङ्कायामाह साहस-मिति । सहः वायुः तत्सम्बन्धिसाहसं तदभिम्यमानं नहुषगतधर्म-जातम् । रिहैव लिप्सतैव रस्यलत्वम् । आदातुमिच्छतैव । येन भीमेन । पदं साहसमिति पदं मुन्यादिलोकोक्तम् । आपि प्राप्तम् । नत्वशक्तेनेत्यर्थः । तथा च भीमाभिप्रायमजानद्भिरेव मुनिभिः भ्रमेण तथोक्तमिति भावः ॥ ४७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V48">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V48"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V48
| id = YB_C01_V48_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— न । हि । नहुषः । अलम् । नहितुम् । धर्मः । द्रौणिः । तथा । इतराः । अलम् । नहितुम् । नो । राट् । कर्णः । ब्रह्मवरी । येन । ध्वस्तः अस्त्रम् । अग्रहीत् । सः । ब्रह्म । वरी॥ ४८ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नहुषादीनां भीमोपेक्षयैव बन्धकत्वं न स्वसामर्थ्येनेत्याह

नहीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथेति सिद्ध्यति । भीममिति शेषः । (यथा) इतरः उपेक्षाऽभावकालीनोदुर्योधनादिः । (भीमम्) नहितुं बद्धम् । नोऽलं न समर्थः । तथा उपेक्षाकालीनोऽपि । नहुषो वा । धर्मो वा । द्रौणिर्वा । तं भीमम् । नहितुम् । अलं समर्थः । न हि स्वसामर्थ्येन बद्धं शक्तो नेत्यर्थः । हिशब्देन पूर्वप्रसिद्धयद्बलभारवहत्वादिति हेतुं स्मारयति । नन्वितरो नहितुं नालमित्युक्तं तत्कुतो ज्ञायत इत्यतस्तेन तल्लयस्यैव कृत्वात्तदनुमेयमित्याशयेनाह राडिति । राट् दुर्योधनादिदुष्टराजसमुदायः । (ब्रह्मवरी परशुरामवरवान्) कर्णः । ब्रह्मवरी ब्रह्मवरवान् जरासन्धश्च । येन भीमेन । ध्वस्तः जितः । अर्जुनस्य कर्णवधे भीम एवोपजीव्य इत्याशयेन कर्णोऽपि ध्वस्त इत्युक्तम् । पररुरामवरगौरवस्यापि रक्षणायैव भीमेनोपेक्षितः कर्णः तं बबन्धेति दर्शयितुं कर्णग्रहणम् । ननु द्रौणेर्नहुषादिवत् उपेक्षितस्यैव बन्धकत्वं नस्वत इत्युक्तम् । तदयुक्तम् । युद्धे प्रतिवीरतयास्थितस्योपेक्षायोगात् । राजादिवद-लीनत्वाच्च नतस्य स्वबन्धकत्वं ज्ञात्वोपेक्षितुं शक्यत इत्यत आह । वरी बली । ब्रह्म ब्राह्मणजातिः । सः द्रौणिः । पराजितस्सन् इति शेषः । अस्त्रं ब्रह्मास्त्रम् । अग्रहीत् असृजत् । अयं भावः । युद्धे दुर्योधनादिरिव द्रौणिर्न भीमेन हतः ब्राह्मणवधस्य गर्हितत्वात् किन्तु पराजित एवसन् पाण्डववंशप्रणाशाय ब्रह्मास्त्रमसृजत् तदाभीमस्तेन ब्रह्मास्त्रेण द्रौणिमुपेक्ष्यास्त्रदेवताभूतविष्णुगौरवेणैव बद्धवत्स्थितः अतो युद्धगतोऽपि द्रौणिः विष्णुबलभारवहेन भीमेनोपेक्षितस्सन् तं बबन्ध न स्वसामर्थ्येनेति ज्ञायत इति । (सुब्रह्मवरीतिपाठे सुब्रह्मवरीत्येकं पदम् । सु सर्वोत्तमं ब्रह्म हरिः तस्यवरः उत्तमः सङ्कलपः अस्मिन् समये भीमेनैवमेव स्थातव्यमिति तत्परिज्ञानवान् भीमः अस्त्रं द्रौण्यवस्त्रं अग्रहीदित्यर्थः) ॥ ४८ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V49">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V49"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V49
| id = YB_C01_V49_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— क्षात्रम् । धर्मम् । स्ववता । गुरुवृत्त्यै । केशवाज्ञया। चरमम् । स्ववता । सर्वं । सेहे । (अ)मनसा । भीमेन । ईशैकमानिना । हेमनसा ॥ ४९ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">उक्तेमेव सम्यक् पिण्डीकृत्य दर्शयति

क्षात्रमिति ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्षात्रम् । धर्मम् । स्ववता सम्यक्रक्षता । भीमेन । सर्वं वैरिकतम् ।चरमं दण्डरुपमनिष्टम् । मनसा प्रसक्तानिष्टस्य तुच्छताबुद्ध्या । सेहे क्षान्तम् । अनुभूतमिति यावत् । अत्र निमित्तं गुरुवृत्त्यै गुरवो युधिष्ठिरादयः तनुवृत्त्यै । केशवाज्ञया चेति । अत्र दृष्टान्तमाह स्ववतेति । स्ववता लुप्तोपमा स्वं धनमस्यास्तीति स्ववान् तेन सववता (लीनवित्तवता तद्रक्षणार्थं राजादिकृतं सर्वमनिष्टमनुभूयते । न तु तस्य वित्तस्य व्ययःक्रियते एवमेवेति) स्वसम्पादितवित्तसंरक्षणार्थं राजादिकृतानिष्टानुभववतेवेति यावत् । अशक्तेनैवेदं सर्वमनुभूत-मित्याशङ्क्य तत्परिहाराय अमनसेत्यपि योज्यम् । अमनसा नासिकावानिम् शब्दस्तदभिमानियुवाच्कः तथा च अमो अपरिमितः यो नस् वायुः तद्रूपेणेत्यर्थः । अपरिमितवायुस्वरूपे भीमे शक्तिर-सम्भाविता नेति भावः । उक्तशङ्कापरिहारयैव हेतुद्वयं वक्तुं विशेषणद्वयेन विशिनष्टि ईशैकमानिना । हेयनसेति । ईशेन सहैकस्मिन्विषयेन मानं ज्ञानमस्यास्तीति ईशैकमानी तेनेत्यर्थः । ईशो यन्मन्यते तदेव भीमोऽपि मन्यत इति भावः । हेम शब्देन आकेशा-दाप्रणखाद्धेमरूप ईश्वरो ग्राह्यः तस्य नस् नासिका (आग्राणकर्त्री) यस्य तसथोकतस्तेनेत्यर्थः । तदत्यन्तप्रियेणेति यावत् । तथा च ईश्वर-बुद्ध्यनुसारेण ज्ञात्वा कार्यकर्तरि तदत्यन्तप्रिये च शक्तिस्सम्भावितैवेति भावः ॥ ४९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V50">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V50"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V50
| id = YB_C01_V50_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यद्भक्तप्रवरेण । प्रोतः । स्वस्मिन् । सः । कीचकः । प्रवरेण । पतिताः । तस्य । सहायाः । कृष्णार्थे । मानिनः । सम् । अस्य । सहायाः ॥ ५० ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्भक्तेति ।

यद्भक्तप्रवरेण यस्य श्रीकृष्णस्य भक्तेषु प्रवरेण श्रेष्ठेन । अत एव प्रवरेण प्रबलेन भीमेन । सः प्रसिद्धः । कीचकः । स्वस्मिन् स्वशरीरे । प्रोतः प्रवेशितः । गुदे प्रवेशितशिर आदिर्जातः मृत्युं प्रापित इति यावत् । मानिनः गर्ववतः । तस्य कीचकस्य । सहायाः (पूर्वं) सहायभूताः अन्ये उपकीचकाः । मानिनः गर्ववन्त इति वा । अस्य कीचकस्य । सहायाः सहभूताः कीचकशरीरमादायगताः । कृष्णार्थे द्रौपदीरक्षणार्थे तेनैव सम्पतिताः प्रपातिता इत्यर्थः ॥ ५० ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V51">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V51"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V51
| id = YB_C01_V51_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यद्भक्त्या । अनुगृहीतौ । पार्थः । भीमः । च । गोनृपौ । नु । गृहीतौ । ऋणमुक्त्यै । सुवत्यत्यस्त्यै । क्रमशः । वीरौ । अमुञ्चताम् । सुव्यत्यस्त्यै ॥ ५१ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्भक्त्येति ।

पार्थो भीमश्च (इत्येतावितिशेषः) एतौ वीरौ । यद्भक्त्या यस्य कृष्णस्य भक्त्या । अनुगृहीतौ यद्भक्तिसम्पादिता-नुग्रहवन्तौ सन्तौ । नु निश्चयेन । गृहीतौ । (कौरवैरितिशेषः) गोनृपौ गोशब्दो जात्येकवचनः गौः गोसमुदायः नृपः मत्स्यराजश्च तौ । क्रमशः पूर्वपरदिनयोः । अमुञ्चताम् । अमोचयताम् । पूर्वदिने भीमः गोनृपावमोयत् । परदिने पार्थो गा अमोचयदिति विवेकप्रदर्शनाय क्रमश इत्युक्तम् । किमर्थम् । ऋणमुक्त्यै संवत्सरपर्यन्तं विराटवित्तं पाण्डवैर्भुक्तं तत्प्रत्युपकारायेत्यर्थः । प्रयोजनान्तरमाह सुव्यत्यस्त्यै सु सम्यक् वि विशेषेण अति अज्ञातवासमतिक्रम्य अस्तिः असनं स्थितिरिति यावत् तेन तत्प्राकट्यं लक्ष्यते । तथा चाज्ञातवासं सम्यग्विशेषेणातिक्रम्य स्वस्थितिप्राकट्यायेत्यर्थः । कथम्भूतायै स्वस्थित्यै । सुव्यत्यस्त्यै सु सम्यक् व्यत्यस्तिः व्यत्यासः स्वामिभृत्य-भावव्यत्यसासः यस्यांसा तथोक्ता तस्यै । अमातवासे हि विराटः स्वामी पाण्डवाः भृत्याश्चाभवत् । तदपगमानन्तरं पाण्डवेषु स्वस्व-रूपेणावस्थितेषु तत्स्थितस्य स्वामिभृत्यभावस्य व्यत्यासोऽभूदिति भावः ॥ ५१ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V52">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V52"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V52
| id = YB_C01_V52_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यद्भक्त्या । अमितया । अलम् । कृष्णा । कार्ये । विवेश । कृष्णाकार्ये । याम् । ईरार्धतनुत्वात् । न । आप । आत् । भीमात् । ऋते । अपि । ना । अपात् । भीमात् ॥५२॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्भक्त्येति ।

कृष्णा द्रौपदी । अमितया यद्भक्त्या । अलं उत्तमे । कार्ये कर्तव्यविषये । विवेश आसक्ताऽभूत् । कथम्भूतेकार्ये । कृष्णा-कार्ये कृष्णः आकार्यः आकारणीयः ‘हाकृष्णा द्वारकावास क्वासि यादवनन्दनेऽत्येवंरूपेण व्याहर्तव्यः (आह्वातव्यः) यस्मिन् तत्तथोक्तं तस्मिन् । यां द्रौपदीम् । भीमादृते भीमं विना अन्योऽपि । ना पुमान् । नाप । कुतः ? ईरार्धतनुत्वात् ईरो वायुः तदर्थदेहत्वात् । ननु पार्वत्यादीनां रुदाद्यर्धदेहत्वेऽपि यथाऽन्यपुरुषप्राप्यत्वं तथा द्रौपद्या अपि किं न स्यादित्यत उक्तं अपात् भीमात् आदिति । नविद्यते पः पालकः यस्य सः अपः तस्मात् । भीमात् शत्रुभयङ्करात् । आत् अकारशब्दवाच्यात् हरेस्सकाशात् (सङ्कल्पात्) त्वां नान्योमारुतात् स्पृशेदिति हरिकृतनियमादिति यावत् । हरिकृतनियमोऽन्यैरनुल्लन्ध्य इति दर्शयितु अपाद्भेमादिति तस्य हरेर्विशेेणद्वयमिति ज्ञातव्यम् ॥५२॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V53">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V53"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V53
| id = YB_C01_V53_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— याम् । स्प्रष्टम् । इच्छन्तम् । अजातशत्रुम् । न्यवारयत् । स्वःस्थम् । अजातशत्रुम् । शंरूपाने । नित्यणतेः । इयम् । श्रीः । इति । स्म । देवेट् । यदितेः । इयम् । श्रीः ॥५३॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यामिति ।

देवेट् देवेन्द्रः । स्वःस्थम् स्वर्गस्थम् । अजातशत्रुं न जातःशत्रुर्र्यस्यस तथात् । अजातशत्रुं युधिष्ठिरम् । यां श्यामाद्य-सम्पृष्टां भारतीम् । पूर्वसंस्कारात् स्प्रष्टुं इच्छन्तं न्यवारयत् । कुतो न्यवारयदित्यतस्तत्र हेतुं वक्तुं तस्यां भारत्यां श्रीशब्दं निर्वक्ति शंरूपान इति । शरूपाने शंरूपः सुखरूपश्चासावनः वायुश्च शंरूपानः तस्मिन् । नित्यरतेः नित्यं नियमेन रतेः रमणात् । इयं भारती । श्रीः श्रीशब्दवाच्येतिहेतोरित्यर्थः । अनेन तस्याः अन्यस्पर्शा-योग्यत्वादिति हेतुरुक्त इति ज्ञातव्यम् । ननु तर्हि पूर्वं युधिष्ठिरः कथमिमां स्पृष्टवानित्यत उक्तं यदितेरियं श्रीरिति । यातीति यत् वायुः तेन इतेः सम्बन्धात् । युधिष्ठिरादीनामिति शेषः । इयं द्रौपदी । श्रीः संश्रिता श्यामादिभिरितिशेषः । तथा च पूर्वं युधिष्ठिरादिषु वायुराविष्ट आसीदिति स्वयमपि श्यामाद्यन्वितासती स्पर्शयोग्याऽऽ-सीदित्यर्थः । इदानी तु नतथेत्याशयेनाप्याह इयं श्रीरिति । इयं नीरित्यावर्तते । इशब्दः कामवाची तथा च इना कामेन इच्छया युधिष्ठिरादिकं परित्यज्य यातीति इयः इयमेव वायुमेव श्रीः श्रिता अन्यादेवी परित्यज्येतिशेेषः । अतोन्यवारयदिति भावः । अत्र यामित्यस्य सा कृष्णेति पूर्वश्लोकस्थकृष्णेत्यनेनान्वयः ॥ ५३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V54">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V54"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V54
| id = YB_C01_V54_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— मनसाम् । अनसा । अमनसा । मनसा । यम् । अनन्तम् । अजस्रम् । अवेत् । अनुया । विलम् । विलयम् । विः। अयम् । विलयत् । निखिलम् । तु । अशुभम् । प्रचकार । च । या ॥ ५४ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">किञ्च या नारी स्वभर्त्रसन्निहिता विषयासक्त्या हरिविस्मरणशीला च तस्या एव कथञ्चित्परपुरुषसंयोगादिजनितं पापं सम्भावितं द्रौपदी न तथा किन्तु स्वभर्त्रा वायुनासह सर्वदा हरिस्मरणशीलैव अतो न तस्याः धर्मादिसंयोगजनितं पापं सम्भावितमित्याशयेनाह

मनसेति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">या च द्रौपदी च । यं वायुम् । अनुया अनुसृत्ययातीत्यनुया । यदनुसारिणीति यावत् । यच्छब्दबात्तेनेति सिद्ध्यति । तेन वायुनासह मनसा निष्काममनसै अनन्तं हरिम् । अजस्रं निरन्तरम् । अवत् अस्मरत् । तां स्प्रष्टुमिच्छन्तं न्यवारयदिति पूर्वेणसम्बन्धः । कथम्भूतेन वायुना । मनसां सर्वमनसां अनसा शकटेन तत्स्थानीयेनेत्यर्थः । सर्वमनसामाश्रयेणेति यावत् । पुनः कथम्भूतेन । अमनसा नविद्यते मा मर्यादा त्रिविधपरिच्छितित्तः यस्यसोऽमः अनन्तः तस्य नस् नासिका आघ्राणकर्त्री यस्य स तथा तेन विष्णुना स्नेहवशादवघ्रातेनेति यावत् । या इत्यस्य लिङ्गव्यत्ययेनावृत्तिर्विवक्षिता । विलयमित्यत्ररलयारभेदेन विः अयमिति पदच्छेदो विवक्षितः । तथा च या यः । अयं बुद्धिस्थः । विः विष्णुः । तु विशेषेण । स्मृर्तॄणा-मितिशेषः । अशुभं पापाम् । विलयं विशेषेण लयो यस्य तत्तथा विनष्टमिति यावत् । सत् प्रचकार तमित्यन्वयः । कथम्भूतमशुभम् । विलयं विशिष्टो लयो स्यः दुःखदाने वेगो यस्य तत्तथा । पुनःकथम्भूतम् । निखिलं मानभक्त्यादिकम् । विलयत् विलापयत् नाशयदित्यर्थः ॥ ५४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V55">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V55"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V55
| id = YB_C01_V55_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— सः । अगात् । दूतमुखेन । प्रभुणा । इदम् । वर्तते । यत् । ऊतम । ऊखेन । पार्थार्थे । बहुतनुताम् । यत्र । प्राकाशयत । स्वयम् । सबहुतनुताम् ॥ ५५ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सोऽगादिति ।

सः श्रीकृष्णः । दूतमुखेन दौत्यमुखेन (दूतत्वस्यप्रदर्शनेन) । अगात् । कुरून्हन्तमितिशेषः । अथवा तेषां वध्यत्व (मथयस्थत्व) निश्चयायेतिशेषः । यत् येन् । प्रभुणा । ऊतं रक्षितम् । इदं जगत् (पाण्डवकुलंवा) वर्तते प्रवर्तते । स इत्यन्वयः । अनेन रक्षितजगन्मध्ये कुरूणामप्रविष्टत्वोक्तिबलेन तेषां बध्यत्वनिश्चयो लब्ध इति । ज्ञातव्यम् । कथम्भूतेन प्रभुणा । उखेन (उ उत्कृष्टं खं ज्ञानं यस्य स तेन) उच्चखेन उच्चज्ञानेन । अथवा ऊतं स्वाभिप्रेतं इदं कौरवकुलम् । पार्थार्थे पार्थसन्तानार्थे । ऊतं रक्षितमिति व्याख्येतम् । यत्र कौरवसभायाम् । बहुतनुतां (बह्वी विस्तृता तनुर्यस्यसः तस्यभावस्तत्ता ताम् ।) प्रकाशयत् । स्वस्य बन्धायोग्यत्व प्राकट्यायेतिशेषः । यत्र सैन्यद्वयमध्ये । प्राथार्थे अर्जुनाय । बहुतनुतां स्वस्य विश्वरूपताम् । प्राकाशयत् प्रकटं कृतवान् इति वा । अत्र स्वस्यैवर्ससंहर्तृत्वप्रदर्शनायेति शेषः । स्वयं स्वतन्त्रः । स इत्यस्य-विशेषणमिदम् । कथम्भूतां बहुतनुताम् । सबहुतनुतां बहुभिर्गुणैः तनुः विस्तृतिः तस्याः भावः बहुतनुता तया सहिता तामित्यर्थः । अत्र ऊतं, पार्थार्थे, बहुतनुतां, यत्र, प्रकाशयत्, इत्येतेषामावृत्तिः ॥५५॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V56">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V56"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V56
| id = YB_C01_V56_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— गुरुकर्णनदीजादीन् । अवधीन् । चक्षुर्बलेन । जनदीजादी । ईन् । शक्त्या । निजया । परवान् । स्वजात् । उद्रेचयन् । अनन्तया । अपरवान् ॥ ५६ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">गुरुकर्णेति ।

स इत्यनुवर्तते । सः कृष्णः । गुरुकर्णनदीजादीन् द्रोणकर्णभीष्मादीन् चक्षुर्बलेन दृष्टिसामर्थ्येन । अवधीत् हतवान् । ‘परसैनिकायुरक्षणा हृतवती’ति वचनात् । कथम्भूतः कृष्णः । जनदीजादी अत्र नकारस्थाने दकारस्तृतीयोऽतिशयार्थः । तथा च जननी लोकमाता रमा तस्यां जायत इति जननीजः विरिञ्चः तस्य अदः अदनं अस्यास्तीति जननीजादी । प्रलयकाले विरिञ्चमपि यः संहरति तस्य गुरुकर्णनदीजादिहननं तुच्छमेवेति भावः । अत एवोक्तं चक्षुर्बलेनेति । पुनः कथम्भूतः । ईन् ईकारो लक्ष्मीवाची तथा च स्वजनात् ई लक्ष्मी नयन् प्रापयन् । परवान् शत्रुहन्तृत्वात् शत्रुसहित इत्युच्यमानः । वसतुतस्तु अपरवान् शत्रुरहितः द्वेषादिदोषाभावेन द्वेष्यशत्रूणामप्यभावात् । ततश्च भक्क्तवत्सलतयैव । तस्य दुर्योधनादिवैरिहन्तृत्वं न स्वप्रयोजनायेत्युक्तं भवति । यद्वा परशब्द उत्तमपरः । तथा च निजया शक्त्या तृतीया पञ्चम्यर्थे । निजशक्ते-रपि । स्वजनान् भीष्मादीन् । उद्रेचयन् अधिकशक्तियुक्तान् प्रदर्शयन्सन् । परवानित्यच्यमानः । वस्तुतस्तु अपरवान् स्वतः उत्तमशून्यः । कुतः ? निजयां अनन्तया । शक्त्या युक्तः । अनेन स्वाभाविकानन्तशक्तियुक्तत्वादिति हेतुरुक्त इति ज्ञातव्यम् । अत्र निजया, शक्त्या, परवान्, अपरवान्, इत्येतेषामावृत्तिः ॥ ५६ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V57">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V57"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V57
| id = YB_C01_V57_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यस्य । सुनीतिसहायात् । न । रिपून् । मेने । अर्जुनः । समेतसहायान् । अकरोत् । च आसु । परासुप्रततिम् । सेनासु । धावनासुपरासु ॥ ५७ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्येति ।

यस्य श्रीकृष्णस्य । सुनीति सहायात् (सुसम्यक् तत्तत्समयानुसारेण नीतिः रथनयनं रथसञ्चरणं तदेव सहयः तस्मात्) सारथ्यात् तदीयशोभननीति रूप सहायाच्च । समेतसहायान् समेतान् मितिान् सहत इति समेतसहः सचासौ आसमन्ताद्यातीति समेतसहायान् स तथोक्तः अर्जुनः । रिपून् न मेने एते रिपवो मद्युद्धयोग्या इति न ज्ञातवानित्यर्थः । आसु सेनासु । परासुप्रततिं परासवोन्तर्गतप्राणाः । तेषां प्रततिं प्रकृष्टां विस्तृतिं (मृतानां विततिं) अकरोच्च । कथम्भूतासु । धावनासुपरासु अत्र असुशब्देन तद्रक्षणं लक्ष्यते । तथा च धावनेन पलायनेन असुरक्षणं प्राणरक्षणं परं उद्देश्यं यासां तास्तथोक्ताः तास्वित्यर्थः ॥ ५७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V58">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V58"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V58
| id = YB_C01_V58_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— येन । जयद्रथमारः । पात्रा । शत्रून् । अवापतत् । रथमारः । यद्विरहात् । अपि । देहे । सः । रथः । शश्चत् । स्थितेः। सदात् । अपि । देहे ॥ ५८ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">येनेति ।

अर्जुन सत्यनुवर्तते । येनेति यच्छब्दबलात्तेनेति लभ्यते । पात्रा सारथिभावमाश्रित्य पालकेन । तेन श्रीकृष्णेन सारथिना । जयद्रथमारः सैन्धवमारकस्सन् । शत्रून् । अवापतत् अवधीत् (अगमात्) । कथम्भूतोऽर्जुनः । येन सारथिना । रथमारः रथस्य मा श्रीः तया रमत इति तथोक्तः । रथशोभाजनितसुखविशेषवानिति यावत् । एवं हर्यधीनशोभः सः रथः । यद्विरहात् यस्य श्रीकृष्णसहायेन बाह्यरथे सुखवान् किन्तु देहेऽपि शरीरेऽपि । शश्वत् एक प्रकारेण । स्थितेः सन्निधानात् । कृष्णस्येतिशेषः । सदात् सत् प्रशस्तं कर्म तज्जन्यं सुखविशेषमिति यावत् । आसम्यगत्तीति तथोक्तः ॥ ५८॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V59">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V59"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V59
| id = YB_C01_V59_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यद्भरितः । भरताभः । प्रभुः । अ(अं) भाभावितः । अभिभरताभः । भीमः । रभसा । अभिभवी । प्रसभम् । भाभाभिभूः। भासा । भिभवी ॥ ५९ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">नकेवलमर्जुन एव कृष्णानुग्रहेरैव जयादिकं प्राप्तः किन्तु भीमोऽ-पीत्याह यद्भरित इत्यादिश्लोकचतुष्टयेन ।

यद्भरित इति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदित्यस्यावृत्तिः । यच्छब्दबलावच्छब्दः सिद्ध्यति । आवर्तते च । तथा च भीमः भीमसेनः । यत् यस्मात् । यद्भरितः येन भरतनामकेन हरिणा भरितः पूर्णः । तस्मात् भरताभः हरिसदृशः (१) । अथवा भरतो वायुः तस्याभेदवाभा यस्य सः तदवतारत्वात्तत्सदृश इत्यर्थः (२) । यद्वा भरतो राजा तं आसम्ताद्भासयतीति भरताभः तत्कुलेस्व-यमुत्पन्नस्सन् तत्प्रसिद्धिं करोतीति यावत् (३) । पुनः कथम्भूतः । अम्भाभावितः अं परब्रह्म बिभर्तीति अम्भा रमा तया भावितः पोषितः (४) । पुनः कथम्भूतः । अभिभरताभः अभि अभितो भरताः दुर्योधनादयः पाण्डवाश्च सङ्ग्रामे येषु सैनिकेषु ते अभिभरताः तेषु आसमन्तात् सम्यक् वा भातीति तथोक्तः । (५) पुनः कथम्भूतः । प्रसभं यथास्यात्तथा । भासा स्वतेजा । रभसा वेेगेन (अट्टहासेन)। अभिभवी शत्रुविषयकपराभववान (६) । पुनः कथम्भूतः । भाभाभिभूः दीप्तिरूपत्वात् भाः सचासौ भारूपाणां रुद्रादीनां अभि सम्यम् भूः आश्रयश्च सतथा (६) । पुनः कथम्भूतः। भिभवी भं नक्षत्रं अस्यास्तीति भीचन्द्रः तेन तद्वान् अभिमन्युर्लक्ष्यते । भवो रुद्रः तेन तद्वान् घटोत्कचो लक्ष्यते तावस्य स्त इति भिभवी (८) । अत्र सर्वत्रापि यद्भरित इति हेतुरावर्तनीयः । तथा च कृष्णसन्निधाने-नैवैतादृशं माहात्म्यं (विशेषराष्टकं) भीमेनाप्तमिति भावः ॥ ५९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V60">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V60"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V60
| id = YB_C01_V60_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यदनुग्रहि (ह) पूर्णत्वात् । भीमः । सर्वान् । अरीन्। अनहिपूः । नत्वा । अत् । अदहत् । बाहुबलेन । क्रोधाग्नौ । आहितान् । निजाहुबलेन ॥ ६० ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदनुग्रहीति ।

भीम इत्यावर्तते अरीनित्यपि । यदनुग्रहिपूर्णत्वात् यस्य कृष्णस्यानुग्रहो एषामस्तीति यदनुग्राहिणः तेषु पूर्णः । अधिकानु ग्रहवान् तस्य भावस्तत्वं तस्मात् । बाहुबलेन स्वबाहुबलेनैव । नास्त्र-सम्प्रयोगादिनेति भावः । सर्वान् अरीन् बाह्यानन्तरांश्च । अदहत् भस्मीचकार । कथम्भूतानरीन् । क्रोदाग्नौ क्रोधो मन्युर्नृसिंहः स एवाग्निः तस्मिन् । आहितान् आहुतान् । उकारस्थाने इकार-स्तृतीयोऽतिशयार्थः । ननु केन होममन्त्रेण होम इत्यत आह निजाहुबलेनेति । निजं स्वसम्बन्धि आहुराह्वानं नृसिंहस्य यस्मिन् स निजाहुः सचासौबलश्च (अत्र बस्य रत्वं लस्य वत्वं नस्य णत्वं च विवक्षित्वा रवेणेति सम्पद्यते) बलः रवः मन्त्रः सतथा तेनेत्यर्थः। नृसिंहाह्वानकरण मन्युसूक्तेन नृसिंहरुप एवाग्नौ वैरिबललक्षणं हविर्हुत्वा भस्मीचकारेत्यर्थः । यथोक्तं ‘स्मरन्नृसिंहं भगवन्तमेनं समन्युसूक्तं च ददर्श भक्त्ये’ति । नन्वावान्तराः कामादयोऽपि तेन भस्मीकृता इति कुतो ज्ञायत इत्यतस्तत्र हेतुगर्भविशेषणमाह अनहिपूरिति । नहः नहनं (बन्धनम्) एषामस्तीति नहिनः बद्धाः न नहिनः अनहिनः जीवन्मुक्तास्तान् स्वदर्शनादिना पुनातीति अनहिपूः । तथा च यः स्वदर्शनादिना जीवन्मुक्तान्पवित्रीकरोति (ताृशकृष्णेन शत्रुभयङ्करस्य) तस्य कामाद्यन्तःशत्रुहननं समवितमेवेति ज्ञायत इति भावः । ननु बाह्यशत्रुविनाशे बाहुबलं साधनमुक्तं आन्तरशत्रुनाशे किं साधनमित्या-शङ्कायां तत्साधनसूचकं विशेषणमुक्तं आन्तरशत्रुनाशे किं साधन-मित्याशङ्कायां तत्साधनसूचकं विशेषणमुक्तं नत्वादिति । नत्वा नमस्कृत्य अरीन् अत्ति (संहरतीति) अत् अत्र नमस्कारे नाम ‘नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजाकर्मचाखिलमि’त्यनुसन्धानविशेषः । तथा च विहितानुष्ठान काले (विहितविषयादनकाले) स्वविहितशत्रुसंहारादि-करणकाले उक्तानुसन्धानाविशेषवतः कुतः कामाद्याः शत्रवःस्युरिति भावः । यदनुग्रहपूर्णत्वादिति पाठे यस्यानुग्रहः येषामिति बहुव्रीहिः॥ ६० ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V61">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V61"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V61
| id = YB_C01_V61_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— कृष्णाभीमाप्ततमः । शीर्णम् । येन । स्वकीय-हृदयमाप्ततमः । धृतराष्ट्रसुतान् । अवधीत् । भीमेन । स्थापितः । मनसि । सुसुतान् । अवधीत् ॥ ६१ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कृष्णेनति ।

कृष्णाभीमाप्ततमः द्रौपदीभीमयोरतिशयेनाप्तः । स कृष्ण इति शेषः । धृतराष्ट्रसुतान् दुर्योधनादीन् । भीमेन निमित्तेन(भीमं निमित्तीकृत्येति यावत्) । अवधीत् जघान । कथम्भूतेन भीमेन । येन । स्वकीयहृदयमाप्ततमः स्वभृत्यमनोगतं तमः अज्ञानम् । शीर्णं नाशितम् । येन च श्रीकृष्णः मनसि स्वमनसि स्वकीयानां वा मनसि विहितसमर्पणाय स्थापितः तेनेत्यर्थः । अत्र यद्यपि हृदयाप्ततम इति वक्तव्यं ततापि छान्दसो मुमागमो अलुक्समासो वा विवक्षित इति नकोपिदोषः । (स्वकीयहृदयं आप्ततम इति पदच्छेदे विशेषणयोगो नित्यसाकाङ्क्षत्वात्साधुः) कथम्भूतान्धृतराष्ट्रसुतान् । सुसुतान् सुष्टुनिष्पिष्टान् । लुप्तोपमा वा सुष्टुनिष्पिष्टसोमतुल्यानिति । अनेन युद्धाख्ये यज्ञे दुर्योधनादीन्सोमतया प्रकल्प्य तन्निष्पेषणं कृत्वा हरये तत्समर्पितवानित्युक्तं भवति । अत एव मनसि स्थापित इत्युक्तम् । यथोक्तं ‘युद्धाख्ययज्ञे सोमबुद्ध्यारिवक्ष’ इत्यादि । ननु भीमेन निमित्तेन दुर्योधनादीन् हत्वा भूकण्टकं समुद्धृत्य कृष्णः पुनः किञ्चकारेत्याशङ्कायामुक्तं अवधीदिति । भीमेनेतिवर्तते । अवधिं धर्ममर्यादां ईरयतीति ईत् जात इति शेषः । भीमेनैवनिमित्तेन धर्ममर्यादा -प्रवर्तको जाता इति भावः । एतदर्थमेव भीमस्य स्वकीयाज्ञान-नाशकत्वं तन्मनसि कृष्णस्थापकत्वं चोक्तमिति ज्ञातव्यम् ॥ ६१ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V62">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V62"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V62
| id = YB_C01_V62_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— भीमविपाटितदेहान् । अदर्शत् । स्वान् । अरीन् । विपाटितदेहान् । कृष्णायाः । हितकारी । सम्यक् । ईरप्रियः । सदा । अहितकारी ॥ ६२ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भीमेति ।

श्रीकृष्ण इति शेषः । स्वान् अरीन् दुर्योधनादीन् । कृष्णायाः इति षष्ठी चतुर्थ्यर्थेऽपि योज्या । कृष्णायै । भीमविपाटितदेहान् । भीमेनविपाटिताः छिन्नाः देहाः येषान्ते तथोक्तास्तान् । अदर्शयत् । पुनः कथम्भूतान् । विपाटितदेहान् विपाः पक्षिश्रेष्ठाः तेषां अटितं अटनं भ्रमणं ददतीति विपाटितदाः ईहाः चेष्टाः उत्तरीयहस्तपादादिचेष्टाः । येषां ते तथोक्ताः तान् । विपाटित-वैरिदेहभक्षणार्तमागताः पक्षिश्रेष्ठाः तदीयहस्तपादादिचेष्टाभिर्वारिता-स्सन्तः इतस्ततो भ्रमन्ति । एवं विधचेष्टायुक्तानदर्श यदिति भावः । कथम्भूतः कृष्णः । कृष्णायाः द्रौपद्याः । हितकारी हितं करोतीति सः । कृष्णाहितकरणे कोहेतुरित्यतस्तत्सूचकं विशेषणान्तरमाह सम्य-गीरप्रिय इति । ईरः मुख्यवायुः तस्य सम्यक्प्रियो यतोऽतस्तद्भार्यायाः कृष्णायाः हितकारीति भावः । कृष्णेन कृतं द्रौपदीहितं कीदृशमित्यत-स्तद्दर्शयितुमन्यद्विशेषणमुक्तं सदाहितकारीति । सदा निरन्तरं स्वभक्तानामहितान् वैरिणः कालयति संहरतीति सदाहितकारी । रस्य लत्वं कलसंहरण इति घातोः । यद्वा सतां भक्तानां आ सम्यक् समान्ताद्वा (हितं करोतीतिवा) हिताः सदाहिताः तेषां कालः कलनं करणं अस्यास्तीति तथोक्तः । तथा च द्रौपदीवैरिसंहरणरूपहितं कृष्णेन कृतमितयनेन दर्शितमिति ज्ञातव्यम् ॥ ६२ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V63">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V63"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V63
| id = YB_C01_V63_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— अथ । हरिणा । अपि इतबलम् । द्रौणेः । अस्त्रं महारिणा । पीतबलम् । दधता । वासोऽमरणम् । नीतम् । चक्रे । अभिमन्युजम् । सोमरणम् ॥ ६३ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अथेति ।

अथ वैरिसंहरणानन्तरम् । दधता गर्भपोषकेण । महारिणा महान्तः अराः नेमयो यस्य तत् महारं सुदर्शनं तदस्यास्तीति महारी तेन । हरिणा कृष्णेन । इतबलमपि बलेन इतं युक्तं इतबलं सामर्थ्ययुकतमपि । द्रौणेः अश्वत्थमाम्नः । अस्त्रं ब्रह्मास्त्रम् । पीतबलं पीतं नाशितं बलं यस्य तत्तथोक्तम् । कृतमिति शेषः । ननु हरिणा द्रौण्यस्त्रं नाशितबलं कृतमिति कथं ज्ञायत इत्युक्तं अभिमन्युजं नीतं चक्र इति । य इति शेषः । यः कृष्णः । अभिमन्युजं परीक्षितम् । गर्भाद्बहिरितिशेषः । नीतं निर्गतम् । प्रसूतमिति यावत् । चक्रे कथम्भूतम् । वासोऽमरणं वाससि उत्तरायाः तन्वां उल्बे (वास्सदृशे गर्भवेष्टनचर्मपुटकरूपजरायौ अभरणं न विद्यते मरणं यस्यतम् । स्वरक्षणेनामृतम् । एतदर्थमेव दधतेत्युक्तम् । पुनः कथम्भूतम् । सोमरणं अत्र रणशब्देन तत्सम्बन्ध्यस्त्रं लक्ष्यते । उमया सहितः सोमः रुद्रः तदात्मा द्रौणिः तस्य रणः रणसम्बध्यस्त्रं यस्मिन्सतथा तम् । द्रौण्यस्त्रलक्ष्यमिति यावत् । ‘तत्रैव पातयाम्यस्त्रमुत्तरागर्भकृन्तने’ इति वचनात् । तथा च द्रौण्यस्त्रलक्ष्यभूतः परीक्षित् गर्भेप्रसूत्यनन्तरं बहिरपि हरिणा रक्षितो न मृतः । अतस्तदीयमस्त्रं नाशितबलं हरिणा कृतमिति ज्ञायत इति भावः ॥ ६३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V64">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V64"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V64
| id = YB_C01_V64_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— तस्य । च । रक्षा । सुकृता । जनार्दनेन । ईशशेषकेक्षासुकृता । पार्थेषु । प्रेमवता । नित्यम् । भर्त्रा । असुतासुविप्रेम् । अवता ॥</div>
<div class="gr-avataranika">न केवलं द्रौण्यस्त्रलीयभीतः परीक्षित् गर्भे प्रसूत्यनन्तरं बहिरपि हरिणा रक्षितः (नमृतः), किन्तु यावज्जीवं रक्षितश्चेत्याह

तस्येति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जनार्दनेन (आयुर्घातकजनमर्दकेन कृष्णेन) । तस्य परीक्षितः । नित्यं सर्वदा । रक्षा च । सुकृता सम्यक्कृता । अत एव लोके स विष्णुरात इति प्रसिद्धः । ब्रह्मादिरक्षकस्य परीक्षिद्रक्षणं नाश्चर्यमित्याशयेन कृष्णं विशिनष्टि ईशशेषकेक्षासुकृतेति । ईशः रुद्रः शेषः अनन्तः को ब्रह्मा च ईशशेषकाः तेषां ईक्षया कृपाकटाक्षेणैव असून् प्राणान् करोतीति ईशशेषकेक्षासुकृत् तेनेत्यर्थः । संहारकेषूतमत्वाच्छेषरुद्रयोः स्रष्टृषूत्त-म्वात्कस्य च ग्रहणमिति ज्ञतव्यम् । ननु परीक्षिद्रक्षणे किं निमित्तमित्यत उक्तं पार्थेषु प्रेमवतेति । पाण्डवेषु प्रीतियुक्तेन । भर्त्रा (तेषां) स्वामिनेति च । तथा च पार्थानां स्वभृत्यत्वात्तेषु प्रेमवता कृष्णेन तद्वंशधारकस्य परीक्षितः रक्षणं कृतमिति भावः । नन्वेवं परीक्षिन्नित्यं कृष्णैकरक्षितश्चेत्कथमसम्पूर्णायुः विप्रशापेन मृत इत्यत उक्तं असुतासुविप्रेमवतेति । असुताः अनिष्पिष्टाः अदान्ताः असवः प्राणाः इन्द्रियाणि येषां ते असुतासवः अजितेन्द्रियाः क्रोधवश इति यावत् तेचते विप्राः ब्रह्मणाश्च तेषां ई श्रियं शापरूपां अवता रक्षतेत्यर्थः । तथा च क्रोधाविष्यविप्रशापरक्षणं कर्तुं (विप्रशापं सत्यं कर्तुं) शापपर्यन्तमेव रक्षाकृतेति भावः ॥ ६४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V65">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V65"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V65
| id = YB_C01_V65_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— ज्ञानम् । परम् । प्रादात् । भीष्मगतः । सृतिविमोक्षचरमम् । प्रादात् । पाण्डुस•नाम् । अधिकम् । चके्र । वेदम् । गुणोत्तरम् । स्वनामधिकम् ॥ ६५ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानमिति ।

प्रादात् प्रकृष्टं राज्यं न ददति (पाण्डवानामिति) प्रादाः कौरवाः तानत्तीति प्रादात् श्रीकृष्णाः भीष्मगतः भीष्मसन्निहितस्सन् । सृतिविमोक्षचरमं सृतेः संसारस्य विमोक्षो यस्मात्स सृतिविमोक्षः मोक्षधर्मः स एव चरमः अन्तिमो यस्यतत्तथोक्तं तत् । मोक्षधर्मान्त-विषयकमिति यावत् । अथवा सृतिविमोक्षरूपे साध्ये चरमं चरमकारणरूपम् । परमम् उत्तमम् । ज्ञानम् । पाण्डुसुतानाम् । प्रादात् । प्रददौ । पाण्डुसुतानामित्यावर्तते । किञ्च पाण्डुसुतानाम् । वेदं पाण्डवप्रतिपादकं इति हासरूपं पञ्चमं वेदं (भारतं) । अधिकं ऋगादिवेदापेक्षया उत्तमम् । चक्रे (प्रतिपादितवान्) कुत इत्यतस्तत्रहेतुगर्भं इतिहासविशेषणद्वयं गुणोत्तरं स्वनामधिकमिति च । गुणोत्तरं उत्तराः उत्कृष्टाः गुणाः भगवद्गुणाः प्रतिपाद्याः यस्य सः गुणोत्तरः तं ऋगादिवेदानुक्तस्वगुणप्रतिपादकमिति यावत् । स्वनामधिकं स्वस्यनामानि विश्वंविष्णुरित्यादिसहस्रनामानि धीयन्ते अस्मिन्निति स्वनामधिः स्वनामधिरेव स्वनामधिकः स्वार्थे कप्रत्ययः तं तथा च भारतरूपो वेदः प्रसिद्धवेदानुक्तस्वगुणप्रतिपादकत्वात् प्रत्येकं बह्वर्त सहस्रनामवत्त्वाच्च ऋगाद्यपेक्षयोत्तम इति प्रतिपादित-वानिति भावः ॥ ६५ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V66">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V66"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V66
| id = YB_C01_V66_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— तेन । अवापि । सुजतैः । इयमेधः । तुरगावर्तने । अपि । सुजातैः । पाण्डुसुतैः । सवसूकैः । आप्तैः । व्यासात्मना । सुसवसूकैः ॥ ६६ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तेनेति ।

पाण्डुसुतैः । हयमेधः अश्वमेधः । व्यासात्मना व्यासस्वरूपेण । तेन कृष्णेन । तदुभयप्रसादेनेति यावत् । अवापि प्राप्तः । कथम्भूतैः । सुजातैः सु समीचीनं जातं जन्म जन्म येषां ते तथोक्तास्तैः । अनेन यज्ञाधिकारस्सूचितः । पुनःकथम्भूतैः । तुरगावर्तनेऽपि पृथिव्यामश्वपरिवर्तनेऽपि । सुजातैः जययो-रभेदात्सुयातैः सु सम्यक् यातैः गतैः । पुनः कथम्भूतैः । सवसूकैः वसुना द्रव्येण सहितः सवसुः उकारवाच्ये रुद्रे नियामकतया स्थितः उः कः आनन्दरूपः परशुरामो येषां ते तथोक्ताः तैः । अश्वमेधयज्ञार्थं धनशून्यानामेषां यज्ञोच्छिष्टद्रव्याधिपरुद्रदेहान्तर्गतः परशुरामः धनं ददातीति भावः । यद्वा वसुना सहितः सवसु सचासौ उश्च सवसूः । यज्ञोच्छिष्टधनाधिपरुद्रान्तर्गतपरशुरामः कः कार्यकर्ता येषां ते तथोक्तास्तैरित्यर्थः । पुनः कथम्भूतैः । आप्तैः (धनं प्राप्तैः) तमेव शरणं प्राप्तैः । पुनः कथम्भूतैः । सुसवसूकैः सु समीचीनः सवः यज्ञः तं सन्वन्ति कुर्वन्तीति सुसवसुवः ते च ते उकाः उत्कृष्टप्रकाशरूपाश्च बुधा इति यावत् । अथवा सुसवस्य समीचीनयज्ञस्य सुः सवनं करणं तस्मिन् उः उत्कृष्टः कः प्रकाशः ज्ञानं येषां ते तथोक्तास्तैरित्यर्थः । यज्ञकरणोपयुक्तज्ञानवद्भिरिति भावः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V67">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V67"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V67
| id = YB_C01_V67_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— तदनु । सुपाण्डुतनूजैः । रेमे । क्ष्माम् । पालयन् । सुपाण्डुतनूजैः । अनुपमसुखरूपः । जः । परमः । श्रीवल्लभः । सति । सुखरूपः । अजः ॥ ३७ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदन्विति ।

यच्छब्दबलात्स इति सिद्ध्यति । सः कृष्णः । तदनु तदनन्तरम् । सुपाण्डुतनूजैः समीचीनैः पाण्डुतनयैर्निमित्तैः । क्ष्मां पालयन् रेमे । कथम्भूतैः । सुपाण्डुतनूजैः सु अत्यन्तं पाण्डुः शुद्धाचसा तनूश्च बाह्यदेहः स्वरूपदेहश्च तां यान्तीति सुपाण्डुतनूयाः जययोरभेदः तैः सुपाण्डुतनूयैः बाह्यदे(हे)हैः स्वरूपदेहं प्राप्तवद्भिरिति भावः । इदं नाश्चर्यमित्याशेन तस्य महिमानमाहोत्तरार्धेन । जः जययोरभेदात् यः । अनुपमसुखरूपः असदृशसुखात्मकं रूपं शरीरं यस्य स तथा । परमः सर्वोत्तमः । श्रीवल्लभः श्रीपतिः । सति महदादिकार्ये । सुखरूपः सुनिर्दुष्टं यथाभवति यथा खेन आकाशेन दृष्टान्तेन रूप्यत इति सुखरूपः । आकाशवत्सर्वकार्येषु प्रविष्टतया ज्ञेय इति भावः (अथवा खैः ब्रह्मादीन्दियैः रूप्यते ज्ञायत इति स्वरूपः) । अजः जननरहितः (नित्यमुक्तः) स इति सम्बन्धः । एतादृामाहात्म्यवतः कृष्णस्य पाण्डवैः सह क्ष्मापालनं कियत् । नाश्चर्यकरमित्युक्तं भवति ॥ ६७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V68">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V68"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V68
| id = YB_C01_V68_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— सुगतिम् । चरमाम् । अददात् । निजयोग्याम् । ज्ञानिसुततिम् । परमाम् । अददात् । पार्थानाम् । सयदूनां । सः । पितृप्रेष्यादिनामिनाम् । सयदूनाम् ॥ ६८ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सुगतिमिति ।

सः श्रीकृष्णः । सयदूनां यादवसहितानाम् । पार्थानां पाण्डवानाम् । ज्ञानिसुततिं ज्ञानिनां देवादीनां सु शोभना ततिः समूहो य (स्यां सा) स्यास्सा तथोक्ताताम् । परमां इतरदेवतापेक्षयोत्तमाम् । निजयोग्यां स्वयोग्याज्ञ् । चरमां धर्मादिपुरुषार्थेषु चरमां मोक्षरूपाम् । सालोक्यादिषु चरमां सायुज्यरूपामितिवा । सुगतिं शोभनां गतिम् । अददात् अदादिति वक्तव्ये दकारस्याभ्यासः छान्दसः सचातिशयार्थः अतिशयेनादादिति । कथम्भूतानाम् । पितृप्रेष्यादिनामिनां वसुदेवादयः पितरः उद्धवादयः प्रेष्याः आदिपदात् । प्रद्युम्नादयः पुत्राः पार्थाः पितृष्वसुः पुत्राः बलभद्रादयो भ्रातर इत्यादिग्राह्यम् । तथा च पितृप्रेष्यादिनामानि शब्दाः एषां सन्तीति तथोक्ताः तेषामित्यर्थः । अनेन वसुदेवादिषु पित्रादिशब्द मात्रम् । नत्वर्थः । कृष्णस्य जननाभावादिति सूचयति । तेनचैतेषां कृष्णेन शरीरसम्बन्धप्रयुक्तस्नेहेन मोक्षोदत्त इति शङ्का निराकृतेति ज्ञातव्यम् । शेषमार्गेर गरुडमार्गेण वा विरिञ्च प्रविष्टानां देवानां विरिञ्चस्य च सायुज्यप्रदेकृष्णे नेदमाश्चर्यमित्याह सयदूनामददादिति । सयदूनां यान्तीति यन्तो मरुतः उकारवाच्यो रुद्रः तैस्सहिता गरुडाद्यादेवाः सयदवः तेषाम् । अत्र रुद्रवाचकेन उकारेण रुद्रो नग्राह्याः । किन्तु शेषो ग्राह्यः । रुद्रस्येदानी मुक्क्त्यभावात् । कर्मणि षष्ठी । (यातीति यन् गरुडः द्वीपाम्बुराशिकुलाचलादिचालक-वेगवद्गरुद्भ्यामुड्डीयोड्डीयगन्तुर्गरुडस्य अब्भक्षो वायुभक्ष इति वदसाधारण्येन व्यपदेशमाश्रित्य ग्रहणात् गरुडादिदेवा इति वा) त। तथा च सयदून् मरुच्छेषादिदेवसहितान् गरुडादीन् । अददात् अत्तीत्यदन् अदंश्चासावश्च ब्रह्मा च सोऽददः तं अत्तीति अददात् कृष्ण इत्यर्थः । अत्र ब्रह्मणः शेषाद्यदनं कृष्णस्य ब्रह्मादनं प्रये स्वदेहनाशार्थमागतानां ग्रमनं मुक्तौ सायुज्यं चेत्युभयविधं विवक्षित-मिति ज्ञातव्यम् । पितृप्रेष्यादिनामवतामित्येतत् देवतावाचकसयदूना-मित्येतद्विशेषणतयापि योज्यम् । अत्र पितरः शेषाद्याः पुत्राः इन्द्राद्याः प्रेष्या भृत्याः केचिदित्यवगन्तव्यम् । अत्र चेदं विशेषणं जन्यानां जनकेषु भृत्यानां स्वामिषु देहलयोभवतीति सूचयितुम् ॥ ६८ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V69">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V69"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V69
| id = YB_C01_V69_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— रेमे । तत्र । अपि । सुखी । परमः । अनन्तः । ननन्दः । तत्र । अपि । सुखी । प्राणेन । इन्दिरया । च । प्रयुतः। नित्यम् । महागुणेन्दिरया । च ॥ ६९ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">रेम इति ।

स इत्यनुवर्तते । सः हरिः । तत्र तेषां मध्ये । रेमे । कथम्भूतः । अपिसुखी अत्र तृतीयोऽतिशय इत्यतो बकारस्थाने पकारः वबयोश्चाभेदः । तथा च विसुखं सुखविरुद्धं दुःखं तदस्यास्तीति विसुखी दुःखी स नभवतीत्यविसुखी सर्वथा दुःखास्पृष्ट इत्यर्थः । अत्र हेतुद्वयं परमोऽनन्त इति । परमः सर्वोवमः । अनन्तः देशतः कालतो गुणश्चान्तशून्यः । सुखी सर्वत्रापि सुपूर्णसुखोदेवः (नित्याभिव्यक्त-सुखः) । तत्रापि वैकुण्ठादि स्थानेष्वपि । ननन्द । अतिसमृद्धि-मत्तया व्यक्तोऽभवदिति यावत् । पुनः कथम्भूतः । प्राणेन इन्दिरया च । प्रयुतः प्रकर्षेण साक्षादेव युतः । अनेन शेषादीनां तारतम्येन योगमात्रं श्रीप्राणयोः प्रकृष्टो योग इति सूचितम् । श्रीप्राणयोरपि किं प्रयुक्ततं समानम् । नेत्याह महागुणेन्दिरया च प्रयुत इति । महान्तः प्राणापेक्षयोत्कृष्टाः गुणाः यस्यास्सा तया इन्दिरया प्रकर्षेणार्धदेहात्मना च युत इत्यर्थः । अत्र महागुणत्वं हेतुतयोक्तम् । यद्वा महागुणेन्दिरा स्वरूपभूतलक्ष्मीः तया प्रयुतः तादात्म्येन सङ्गत इत्यर्थः । (प्राणे इन्दिराद्वारा रेमे न तु द्वारपरित्यागेन । इन्दिरायां स्वात्मक-स्त्रीरूपेन्दिरया प्रयुतः रेमे स्वरमणत्वात्) ॥ ६९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V70">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V70"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V70
| id = YB_C01_V70_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— एवम् । सर्वाणि । हरेः । रूपाणि । श्रीपतेः । सुपर्वाणि हरेः । पूर्णसुखानि । सुभान्ति । प्रततानि । निरन्तराणि । सुभान्ति॥ ७० ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमिति ।

श्रीमतेः हरेः । (यानि) रूपाणि मत्स्यादीनि (तानि) सर्वाणि । एवं भारतप्रतिपाद्यमूलरूपवत् तत्प्रतिपाद्यनीकृष्णरूपवद्वा ज्ञेयानि । कथम्भूतस्य हरेः । सुर्पाणि हरेः सुपर्वाणः देवाः तेषां आणिः (चाचलिः ?) मुख्याश्रय इति यावत् । स्वस्थानादेः दैत्यान् हरतीति हरः । सुपर्वाणिश्चासौ हरिश्चेति विग्रहः तस्येत्यर्थः । एवमित्युक्तं विवृणोति पूर्णेत्यादिना । पूर्णसुखानि सम्पूर्र्णसुखस्वरूपाणि । सुभान्ति सुप्रभाणि । प्रततानि प्रकर्षेणे व्याप्तानि । निरन्तराणि परस्परभेदरहितानि । सुभान्ति सुष्टु भा प्रभा येषान्ते सुभाः (लक्ष्म्यादयो देवाः) तेषां अन्ति अन्तिके (हृदये बहिः समीपे वा) स्थितानीति शेषः । (सर्वाणि मत्स्यादिरूपाणि भारत प्रतिपाद्यकृष्ण-रूपवत् ज्ञानिभिर्ज्ञेयानीत्यर्थः) ॥ ७० ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V71">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V71"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V71
| id = YB_C01_V71_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— राम । राम । महाब । अहो । माया । ते । सुदुरासदा । वाद । सादद । कः । लोके । पादौ । एव । तव । आसजेत् ॥ ७१ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">सर्वावताराणां स्वरूपं समान्यत उक्त्वा रामं विशेषतः स्तौति

रामेति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">र अग्ने । रकारस्याग्निबीजत्वात् । दुष्टदाहकेति यावत् । आम अपाक । अत्र पाकशब्देन तापो लक्ष्यते । तथा च अतापेत्यर्थः । तापत्रय परिहर्तरिति (रहितेति) यावत् । रश्चासावमश्च रामः । रः क्रीडारूपः । अमः अप्रमेयः रश्रचासावमश्रच रामः तस्य सम्बुद्धिः । र अमेतिवा । महाव महाबल । मबयोरभेदात् महाम् । महती मा ज्ञानं यस्य स महामः । माहाज्ञानेति वा । वबयोरेदात् महाव महाज्ञानेतिवा । अहो हे इत्यर्थः । महाबाहो इत्येकं पदं वा । ते तव । माया ज्ञानप्रद । स्वगति प्रद गन्धनप्रद । उपलक्षणया घ्राणादिभोगदेति यावत् । वा गतिगन्धन योरिति घातोः । सादद सादः विनाशः तमोभिधः । तथा च अमरशत्रूणां तमः प्रदेत्यर्थः । वादसाददेत्येकं पदं वा । वादस्य वादकथायाः सादः अवसानं (सम्पूर्तिः) तत्प्रद । विष्णुविषये (गुरुशिष्ययोः) वादकथा केनापि साकल्येन कर्तुमशक्येति भावः । लोके जगति सत्यादिलोके । क एव साकल्येन कर्तुमशक्येति भावः । लोके जगति सत्यादिलोके । क एव ब्रह्मैव । तव । पादौ । आसजेत् आश्रयेत् । अच्छिन्नभक्तत्त्वात् । अन्यस्य त्वत्पादाश्रयणं छिन्नभक्तत्वान्नेति भावः ॥७१॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V72">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V72"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V72
| id = YB_C01_V72_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— जेत् । सवातव । वेदाप । आके । लोकोदद । सादव । दासर । आत् । उसुतेयाम । अह । उवाह । आ । भम। राम । राः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जेदिति ।

(त्वमेवेति शेषः) । जेत् सर्वजेतः । सवातव तस्य सम्बुद्धिः हे सवातवेति । वेदाप वेदगम्य । (वेदान् आसमनन्तात् व्यासरूपेण पातीति वेदापः तस्य सम्बोधनमिति वा । प्यतेगम्यत इति पः सनभवतीत्यपः वेदैः अपः वेदापः साकल्येन वेदागोचर इति यावत् तस्य सम्बोधनं वेदागम्येति वा) आके समीपे दूरेच । ‘आकं दूरसमीपयोरित्यभिधानं’ दोषाणां जगतश्च दूरे । गुणानां समीपे च स्थितेति शेषः । (आके सर्वजगदन्य सर्वदोषविरुद्धेति वा । सर्वगुणपूर्ण सर्वदोषाभाववन्निति यावत्) लोकोदद उदेत्यनेन मोक्ष इत्युदं ज्ञानम् । उदेत्यनेन ज्ञानमित्युदं कर्म वा । लोकस्य उदं ददातीति लोकोददः तस्य सम्बुद्धिः । सादव सादस्य भक्तानां भयस्य व वारक निवारक। दासर दासाः दस्यवः तेषां र अग्ने दाहकेति यावत् । यद्वा दासाः भृत्याः तेषां र रतिप्रदेत्यर्थः । आ अत् इति हकेति यावत् । यद्वा दासाः भृत्याः तेषां र रतिप्रदेत्यर्थः । आ अत् इति पदच्छेदः ? तथा च आ आदित्यः तं अत्तीति आत् आदित्यभक्षक । अनेन सौरमतं निराकृतमिति ज्ञातव्यम् । उसुतेयाम उः रुद्रः तस्य सुतौ स्कन्द विघ्नेशौ ईः लक्ष्मीः शक्तिनाम्नी तासां याम नियामक । अनेन शैवस्कान्द गाणपतशाक्तेतमतानि निराकृतानीति ज्ञातव्यम् । अह हीयत इति हः स न भवतीत्यहः ओय । अहीनेति वा । उवाह वबयोरभेदात् उः रुद्रः वाहः वाहको वाहनं यस्य स तथोक्तः तस्य सम्बोधनम् । हरिः कदाचित् मेषरूप शङ्करारूढो जात इति पुराणप्रसिद्धिः । (हे राम त्वमेव मम राः धनमित्यर्थः श्रीरामस्यैवाचार्य -द्रव्यरूपत्वकथनेन आचार्याणामपि ब्रह्मवदच्छिन्नभक्तत्वं सूचितम्) । आ मम राम रेति पाठे आ मम राः अमर इति पदानि । तथा च हे अमर त्वं आ समन्तात् मम राः धनं विष्णो त्वमेव मम धनं नान्यदिति भावः । (रामरामेति श्लोकस्य प्रत्यक्षरप्रातिलोम्येन जेत्सदेति श्लोकोभवतीति प्रत्यक्षरप्रतिलोमयमकोयं श्लोकः ।) ॥ ७२ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V73">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V73"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V73
| id = YB_C01_V73_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— देवानाम् । पतयः । नित्यम् । मतम् । यस्य । न । जानते । तस्मै । देव । नमस्ये । अहम् । भवते । असुरमारये॥ ७३ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">बुद्धं नमति

देवानामिति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देवानां पतयः देवश्रेष्ठा । अपि । यस्य बुद्धरूपस्य हरेः । मतं सिद्धान्तम् । नित्यं नो(न) जानते । किमु देवाः किं पुनर्दानवा इति भावः । हे देव । अहम् । तस्मै भवते (नित्यं) । नमस्ये । कथम्भूताय । असुरमारये असुरघातकाय । असुराणां मायाः ज्ञानस्य शोभाया वा अरय इति वा । असुभिः रमन्त इत्यसुराः देवाः तेषु मा ज्ञानं शोभा वा तस्याः रये दात्रे इति वा । रा दान इति धातोः । अत्र रायेतिभाव्ये अकारस्य इकारस्तृतीयोऽतिशयार्थः । तथा च इकारस्य गुणे अयादेशे च सति रये इति चतुर्थी युक्तेति भावः (अनेन बुद्धावतारस्यापि मुमुक्षुज्ञेयत्वं सूचितं भवति ॥ ७३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V74">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V74"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V74
| id = YB_C01_V74_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— समस्तदेवजन । कवासुदेवपरामृत । वासुदेव । परामृत । (परा । अमृत) । ज्ञानमूर्ते । नमः । अस्तु । ते ॥७४॥</div>
<div class="gr-avataranika">(अत्र द्वितीयतृतीयपादयोरैकरूप्यं)

कल्किनं नमति समस्तेति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">समस्तदेवजन देवाश्च ते जनाश्च देवजनाः नृदेवजनाः दुष्टराजान इति यावत् । सम्यगस्ताः परास्ताः देवजनाः येन सः तस्य सम्बुद्धिः हे समस्तदेवजन । कलेरन्त्त्ते कुनृपान् कल्की जघानेति हि प्रसिद्धिः । कवासुदेवपरामृत कं सुखं वं ज्ञानं असुः प्राणः देवः देवनं क्रीडादि-सप्तकं परामृतं मोक्षश्च यस्मात्स तथोक्तः तस्य सम्बोधनम् । वासुदेव वाज्ञानं सुसुखं ताभ्यां देव । अनेन हे कल्किन्निति सम्बोधनं कृतमिति ज्ञातव्यम् । समानार्थत्वात् । कलं ज्ञानं कं सुखं तद्वान् कल्की इति । परामृत उत्तममुक्त अनन्तसुखेति यावत् । पर उत्तम । अमृत मरणरहितेतिवा । ज्ञानमूर्ते ज्ञानस्वरूप । ते तुभ्यम् । नमोऽस्तु । यद्वा समस्तदेवजनक समस्तदेवोत्पादक । वासुदेव वा ज्ञानस्वरूपः असुः प्राणः तस्य देवपर जगदुत्तमोत्तम । अं दुष्टानामन्तकेतिवा । ऋत शश्वदेकप्रकार । वासुदेव आदियुगादिकृत् वासुदेवनामकः । परामृत परे परान्ते अमृत शश्वदेकप्रकारेतिवा । पराणां उत्तमानां अमृत मोक्षप्रद । ज्ञानमूते त नमोऽस्त्त्वित्यर्थः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V75">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V75"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V75
| id = YB_C01_V75_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— देवादे । देवलोकप । पूर्णानन्दमहोदधे । सर्वज्ञा । ईश । रमानाथ । देव । ओ । ओ । अव । लोकप ॥ ७५ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देवेति ।

देवादे आदिश्चासौ देवश्च तस्य सम्बोधनं आदिदेवेत्यर्थः । देवलोकप महापद्भ्यः सुरगणपालक । पूर्णानन्दमहोदधे पूर्णानन्देन महोदधिरिव तस्य सम्बुद्धिः । सर्वज्ञ स्वपरगताखिलविशेषविषयज्ञान । ईश स्वामिन् प्रेरकेति वा । रमानाथ रमापते । देव क्रीडादिगुण । ओ अत्र अशब्देनाखिलङ्ग्राह्यं नामैकदेशे नामग्रहणस्य विहङ्गो वाहनं येषां ? इत्यादौ दर्शनात् । तथा च अं अखिलं जगदुत्पत्त्यादिकं ददातीत्यादिः तस्य सम्बुद्धिः ओ इति । अदिरित्यत्र अकारस्थाने इकारस्तृतीयोऽतिशयार्थः । ओ नविद्यते दिःक्षयः यस्य सः अदिः अक्षयः तस्य सम्बोधनं ओ अविनाशिन्निति यावत् दीङ् क्षय इति धातोः । लोकप अत्र ला शब्देन संसारलोपवन्तो मुक्ता उच्यन्ते तेषां कं सुखं तत्पातीति लोकपः तस्य सम्बोधनं लोकपेति । (त्वं अस्मान्) अव रक्ष अव रक्षणे इति धातुः । अत्र प्रथमचतुर्थपादयोरैकरूप्यम्) ॥ ७५ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V76">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V76"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V76
| id = YB_C01_V76_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— यः । निर्ममे । अशेषपुराणविद्याम् । योनिः । मम । इशेषपुः । आ । अणवित् । याम् । यः । अनिः । ममे अशेषपुराणवित् । द्याम् । या । उ । निर्ममेशे । षपुराणविदि । आ । अम् ॥ ७६ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">एवं भारतमाश्रित्य सर्वशास्त्रनिर्णयं कृत्वा एतद्विद्यावेद्यं विद्याधीशं स्मरंस्तच्छरणागतिं प्रार्थयते । (अत्र एकपादाभ्यासेन यमकनिर्वाहः) ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अथान्वयपुरस्सरमर्थो वर्ण्यते । यः अयं यकारः इकार अकारप्रकृतिकः । न तु यच्छब्दः । इअ इति स्थिते यणादेशेसति निष्पन्नत्वात् । इकारो लक्ष्मीवाचकः अकारो विष्णुवाचकः तथा च लक्ष्मी सहितः विष्णुरित्यर्थः । द्वितीयस्य यइत्यस्य यच्छब्दरूपत्वम् । एवं च लक्ष्मीसहित ः यः विष्णुः (वेदव्यासः) इति पदद्वयेन लभ्यते । अशेषपुराणविद्याम् अशेषपुराणविद्याभिमानित्वेन तद्रूपां द्यां श्रियं भारती च (वा) । निर्ममे उत्पादित वान् । कथम्भूतां द्याम् । निर्ममेशे ममतारहितानां ईशे । आ सम्यक् । षपुराणविदि षः प्राणः ‘षकारःप्राण आत्मेति’ श्रुतिः तस्य पुरं शरीरं अणयति प्रापयतीति षपुराणो हरिः तं वेत्तीति षपुराणवित् तस्मिन् शुके । या उ उच्चा उत्कृष्टा वर्तत इति शेषः तामिति । पुनः कथम्भूतो विष्णुः । मम मे मदात्मकस्य शुकविष्टस्य सूत्रात्मनो वायोः । योनिः जनकः । आ सम्यक् । इशेषपुः ईलक्ष्मीश्च शेषश्च तौ पुनातीति ईशेषपुः । इकारदीर्घ -लोपश्छान्दसः । यद्वा इः कामः शेषश्च क्रमात् रोमहर्षणपैलगतौ कामशेषौ पुनातीति इर्शषपुरित्यर्थः । अणवित् वेत्तीति वित् नणयोर-भेदेन न वित् अवित् स न भवतीत्यणवित् सर्वज्ञ इति यावत् । यद्वा आणवित् इति पदम् । तथात्वे आसमन्तात् णं बलात्मकं मुख्यप्राणं वेत्तीति वा । णं प्रति अखिलं वेदयतीति वा । अनिः इः कामः यस्मिन्नास्तीत्यनिः अकाम इत्यर्थः । अशेष-पुराणवित् पुराणि शरीराणि अणन्ति प्राप्नुवन्तीति पुराणाः जीवाः अशेषाः अस्य अकारवाच्यस्य विष्णोः शेषाः उपसर्जनीभूताः किङ्करा इति यावत् समस्ता इति वा तेचते पुराणाश्च अशेष पुराणाः तान् वेदयति उत्पादयतीति अशेषपुराणवित् विद्लृ उत्पत्ताविति धातोः । यद्वा अशेषपुराणेषु तिष्ठतीति सः विसत्तायामिति धातोः । अथवा तान् वेत्तीति वित् विदज्ञान इति धातोः । सः विष्णुः एवं ममे वेदैः वैदिकै-राज्ञायि । अहं तदवताररूपं अं वेदव्यासम् । आ सम्यक् मद्योग्यता-नुसारेण । यां अयां शरणमितिशेषः । अलोपश्छान्दसः ॥७६॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V77">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V77"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V77
| id = YB_C01_V77_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">अनन्तपार । अमितविक्रम । ईश । प्रभो । रमाप । अरम् । अनन्तप । अर । महागुणाढ्य । अपरिमेयसत्व । रमालय। अशेष मह । आगुणाढ्य ॥ ७७ ॥</div>
<div class="gr-avataranika">वेदैर्ब्रह्मादिभिरपि साकल्येन भगवान् स्तोतुमशक्य इत्याशयेन सदा तं पश्यन् (श्लोकद्वयेन) सामान्यतः सम्बोधनेन स्तौति

अनन्तेति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनन्तपार अन्तः कालतः परिच्छेदः उत्पत्तिनाशाविति यावत् पारः देशतः परिच्छेदः नविद्येते अन्तपारौ यस्य स तथोक्तः तस्य सम्बोधनं अनन्तपारेति । अमितविक्रम असङ्ख्येयाद्भुतानादिपराक्रम । ईश कर्तु -मकर्तुमन्यथाकर्तुं समर्थ । प्रभो जगत्स्वामिन् । रमाप रमापालक । अरं रलयो रभेदात् अलं सम्यक् । अनन्तप शेषपालक । अथवा अन्तशून्यं यन्नित्यं वस्तु प्रकृत्यादि तत्पालक । अथवा अनन्त अन्तशून्य । प पालक । अर अल अलय अक्षीणेति यावत् । महागुणाढ्य महद्भिः गुणैः परिषूर्ण । गुणानां महत्त्वं नाम बलज्ञानपूर्णत्वं आधिक्यं च । अपरिमेयसत्व अत्र सत्वं नाम बलज्ञानसमुच्चयः अपरिमेयं अनन्तं सत्वं यस्य स तथोक्तः तस्य सम्बोधनम् । रमालय श्रीनिवास । अशेषमह अत्र महशब्दो नैजसर्वगुणोत्कर्षपरः अशेषेभ्यः रमादिभ्यः नैजर्वगुरोत्कर्षवन्नित्यर्थः । अयं महशब्दोऽकारान्तो ज्ञेयः । आगुणाढ्य आढ्यः श्रेष्ठाः ब्रह्मादयः आगुणाः सम्यगुपसर्जनीभूता यस्य स तथोक्तः तस्य सम्बोधनं आगुणाढ्येति विपरीतसमासोऽयं (स्तुतिमात्रपरत्वात् क्रियासम्बन्धा-भावो न दोषापादकः । अनेन फलमनपेक्ष्य स्तोतृत्वमस्मत्स्वभाव इत्याचार्यैस्सूचितं भवति) ॥ ७७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V78">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V78"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V78
| id = YB_C01_V78_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-avataranika">(एकाक्षरयमकरूपोऽयं श्लोकः) एवं सामान्यतो वेदाः भगवतोऽनन्तगुणक्रियारूपाभिधायका इति प्रतिपाद्य इदानी अशेषाणि वैदिक (वर्णानि) पदानि प्रत्येकं योगवृत्त्या प्रवर्तमानानि भगवतोऽनन्तगुरतां विशेषादेव ज्ञापयन्तीत्याशयेनोपलक्षणतया भकारस्य विष्णुवाचित्वं दर्शयति

भेति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">(अत्र सर्वत्र भ आ इति पदं विवक्षितं आसमन्ताद्भेति सर्वत्रान्वयः)

भा दीप्तौ

(पचाद्यच् आतो लोप इटिचेत्याकारलोपे भातीतिभः तस्य सम्बुद्धिः भा एवं सर्वत्र) दीपक ॥ १ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा ज्ञाने

सर्वज्ञ ॥ २ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा आधारे

भूम्याद्यखिला धार ॥ ३ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा औदार्ये

भक्ताभीष्टदाने उदार ॥ ४ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा सन्धाने

अशेषघर्माणां सन्धानकर्तः ॥ ५ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा उपादाने

प्रकृत्याद्युपादानत्व प्रद ॥ ६ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा निकटत्वे

स्वकीयातिनिकट ॥ ७ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा सेव्यत्वे

सुरादिसेव्य ॥ ८ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा ऊरीकरणे

सुरादीष्टाङ्गीकरण ॥ ९ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा नयने

अन्यान् नानाभावेन नेतः ॥ १० ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा नमने

सजजननम्य ॥ ११ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा वैलक्षण्ये

समस्तविलक्षण ॥ १२ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा आधिक्ये

सर्वाधिक ॥ १३ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा स्वातन्त्र्ये

सर्वदा स्वतन्त्र ॥ १४ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा आनन्दे

आनन्दपूर्णा ॥ १५ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा सन्ततवादे

अनवरतवचन ॥ १६ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा पूज्यत्वे

सर्वपूज्य ॥ १७ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा विस्तारे

मुक्तौ विस्तारकर्तः ॥ १८ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">(भा पूजने

स्वयमेव स्वपूजक)</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा विनाशे

कुमति विनाशक ॥ १९ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा स्वामित्वे

उत्तमस्वामिन् उभयस्वामिन् ॥ २० ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा निश्चलत्वे

शत्रुभिरप्रधृष्य</p>
<p class="gr-vyakhya-para">(स्वामित्रे

स्वामित्वे निश्चल) ॥ २१ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा निखिलत्वे

अखिलव्याप्त</p>
<p class="gr-vyakhya-para">(भा उद्गाने

भक्तैरुद्गेय ॥ २२ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा सम्मोहने

कुमातिसम्मोहक ॥ २३ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा सञ्चारे

निखिल हृदयसञ्चारिरूप</p>
<p class="gr-vyakhya-para">(भा सम्पूर्तौ

सम्पूर्ण) ॥ २४ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा विदारणे

भक्तजनहृदयगताज्ञानतमोविदारक (सर्वेशोहं मदन्य ईशोनास्तीति वदतो विदारक) ॥२५ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा आलोचने

ब्रह्मादिभिरपि इत्थमित्यालोच्य ॥ २६ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा दर्शने

अशेषजनकृतकर्मसाक्षिन् ॥ २७ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">(भा कीर्तने

सुजनसङ्कीर्त्य)</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा सौन्दर्ये

देवादिष्वतिसुन्दर ॥ २८ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा कथने

ब्रह्मादिकथक ॥ २९ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा स्मृतौ

भक्तस्मृत ॥ ३० ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा श्रवणे

भक्तश्रुत ॥ ३१ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भा आह्लादने

भक्ताह्लादकारक ॥ ३२ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र सर्वत्र प्लुतः आकारोऽतिशयार्थः ॥ (भा धातोरर्थबाहुल्याद्भकारोपादानम्) ॥ ७८ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V79">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V79"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V79
| id = YB_C01_V79_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— न । एव । परः । केशवतः । परमात् । अस्मात् । समः । च । सुकेशवतः । सः । अयम् । शपथवरः । नः । शश्वत्। सन्धारितः । सुशपथवरः । अनः ॥ ७९ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नैवेति ।

सुकेशवतः अत्र गकारस्थाने ककारः तृतीयोऽतिशयार्थः । तथा च सु शोभनाः गाः खगाः तेषामीशः सुपर्णः सुकेशः सोऽस्यास्तीति सुकेशवान् तस्मादित्यर्थः सुपर्णध्वजादिति यावत् । परमात् सर्वोत्तमात् । अस्मात् पूर्वोक्तात् । केशवतः कः ब्रह्मा ईशो रुद्रः तौ वर्तयतीति केशवः तस्माद्धरेस्सकाशात् । परः उत्तमः । नैव नास्त्यैव । समः तुल्यश्च नैव । सोऽयं श्रुतियुतिभ्यां सिद्धोऽर्थः । नः अस्माभिः । शपथवरः तप्तपरशुधारणादिरूपः शपथः वरः बलं यस्य स्तथोक्तः । शपथेनापि सिद्ध इति यावत् । बबयोः रलयोश्चा-भेदाद्बलमित्युपपन्नम् । शश्वत् सर्वदा (अवतारेपीति यावत्) । सन्धारितः निश्चितः । कुतः यस्मात् । अनः मुख्यप्राणः । सुशपथवरः सशोभनं शं सुखं यस्य स सुशः हरिः तस्य पन्थाः मार्गः तस्मिन् वरः श्रेष्ठः मोक्षदातेति यावत् । अतस्तवतारभतैरस्माभिर्मोक्षप्रदश्रीहरि -मार्गोपदेष्टृभिरेवं निश्चितमिति ज्ञातव्यम् ॥ ७९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V80">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="YB_C01_V80"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V80
| id = YB_C01_V80_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— कृष्णकथा । इयम् । यमिता । सुखतीर्थेन । उदिता। अनेने । यम् । यम् । इता । भक्तिमता । परमेशे । सर्वोद्रेकात् । सदा । नुवता । आप । रमेशे ॥ ८० ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कृष्णकथेति ।

अनेने अनस्य मुख्यप्राणात्मकस्य स्वस्य इने नेतरि । परमेशे उत्तमस्वामिति । रमेशे लक्ष्मीनाथे । सर्वोद्रेकात् सर्वोत्कर्षात् । भक्तिमता । सदा सर्वदा । नुवता नुः स्तात्रं तन्नित्य-मस्तीति नुवन् तेन नुवता स्तोत्रा । सुखतीर्थेन सुखकरं तीर्थं शास्त्रं यस्य तेन सुखकरशास्त्रकृता तन्नामकेन । उदिता कथिता । यमिता यमकमालिका (यमकात्मिका) (यमकलक्षणन्तु दण्डिकृतकाव्या-दर्शोक्तं ‘अव्यपेतव्यपेतात्मा व्यावृत्तिर्वर्णसंहतेः । यमकं’ इति । अस्यार्थः प्रागुक्तानां वर्णानां साहित्येन स्थानभेदेन वा पुनर्वचनं यमकमिति) । इयं कृष्णकथा । यम् । यम् । अत्र एकस्य यच्छब्दस्य द्वितीयान्त-त्वम् । अपरस्तु ईकाराकारप्रकृतिकः । तथा च ईकारवाच्यया श्रियायुक्तो यः यः अकारवाच्यो विष्णुः तमिति तदर्थः । ‘अकयप्रवि-सम्भूतसक (ख) हाविष्णुवाचका’ इत्यभिधानात् । विष्णौ रूढोवा यशब्दः । स इत्यध्याहार्यः । तथा च यं विष्णुं इता प्राप्ता यत्प्रतिपादका सः विष्णुः मया आप प्राप्तः । (अथवा सविष्णुः न कञ्चित्प्राप किन्तु अस्मान् आप प्राप । अस्मास्वेव विशेष-सन्निधानकर्ता) अथवा यं यमिति यच्छब्दद्वयं किं शब्दार्थकम् । तथा च इयं कृष्णकृथा यं यं कञ्चित्कञ्चिदेवनरं इता प्राप्ता न सर्वनर-मित्यर्थः । अतीवदुर्लभेति यावत् । अत्र या कृष्णकथा रमेशे विषये आप सा यं यमिति योज्यम् ॥ ८० ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="YB_C01_V81">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">यमकभारतटीका — यादुपत्यम्</div>
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
| verse_id = YB_C01_V81
| id = YB_C01_V81_YamakabharataTikaYadupatyam
| text = <div class="gr-vyakhya-pada">पदच्छेदः— इति । नारायणनामा । सुखतीर्थसुपूजितः । सु नारायणना । मा । पूर्ण । गुणैः । अधिक । पूर्णज्ञानेच्छाभक्तिभिः । स्वधिकपूर्णः ॥ ८१ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इतीति ।

हे गुणैः पूर्ण आनन्दादिगुणभरित । हे अधिक सर्वोत्तम । नारायणनामा नारायणनाम प्रतिपाद्यः । सु(न)रायणना सु(न)राणां रमाजशङ्करादीनां अयनं आधारः स चासौ ना परमपुरुषश्च सतथोक्तः स्वधिकपूर्णः सुष्टु अधिकाः ब्रह्मादयः तेषु पूर्णः सन्निहितः । (त्वं) इति उक्तप्रकारेण । पूर्णज्ञानेच्छाभक्तिभिः । सुखतीर्थसुपूजितः सुखतीर्थनामकेन मया सुष्टु पूजितस्सन् । मा माम् । अव रक्षेति(श्लो. ७५) पूर्वेणान्वयः । (द्वितीयपादे सुनारायणनामेति पाठे प्रथमपादे नारायण ना मा इति च्छेदः । हे नारायण दोषविरुद्धगुणाश्रय हरे । सुनारायणनामा सुसमीचीनं अर्थाव्यभिचारि नारायणेति नाम यस्य सः । ना परमपुरुषः त्वं मा मवेत्यर्थः ।) (सुखतीर्थपूजित इत्यत्र अवकतीर्थपूजित इति पाठे अव । कतीर्थपूजित इति च्छेदः कं सुखं केन काय वा तीर्थं यस्य स कतीर्थः तेन मया पूजितस्सन् ज्ञानेच्छाभक्तिभिर्विशिष्टं मामवेत्यर्थः) ॥ ८१ ॥</p>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">सुराशिखामणिमध्वविनिर्मितं यमकभारतमेतदशेषतः ।</span><span class="shloka-line">विवरितुं नहि शक्यमथापि तत्करुणया कृतिरीषदियं मया ॥</span></div>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">व्यासं सर्वगुणावासं वासवीनन्दनं प्रभुम् ।</span><span class="shloka-line">श्रीनिवासं सदा वन्दे भासमानं हृदम्बरे ॥</span></div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीवेदेशतीर्थपूज्यपादशिष्ययदुपतिना विरचिता श्रीमद्यमकभारतटीका समाप्ता</div>
}}
</div>
</div>
</div>

</div>

[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Yamakabharatam]]

Vadavali/Moola

2026-06-15T18:35:10Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

<div class="gr-doc-title" data-moola="1">॥ वादावली ॥ — मूलम्</div>
<div class="gr-page-nav">← [[Vadavali|Vadavali]]</div>

<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः भङ्गः"></span>
== प्रथमः भङ्गः ==
<div class="verse-block" id="VA_C01_S01_V01"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नमोऽगणितकल्याणगुणपूर्णाय विष्णवे।</span><span class="shloka-line">सत्याशेषजगज्जन्मपूर्वकर्त्र मुरद्विषे ।। 1 ।।</span></span></div>
<div class="verse-block" id="VA_C01_S01_V02"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मूलम्--ननु कथं सत्यता जगतोऽङ्गीकाराधिकारिणी। विमतं मिथ्या दृश्यत्वाज्जडत्वात् परिच्छिन्नत्वाच्छुक्तिरजतवदित्यनुमानविरोधादिति। मैवम्। मिथ्यात्वानिरुक्तेः।</span></span></div>
<div class="verse-block" id="VA_C01_S01_V03"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मूलम्-तत्किमनिर्वचनीयत्वं वा असत्त्वं वा सद्विविक्तत्वं वा प्रमाणाविषयत्वं वा अप्रमाणविषयत्वं वा अविद्यातत्कार्ययोरन्यरत्वं वा स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वं वा। नाद्यः। विकल्पासहत्वात्।।</span></span></div>
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयभङ्गः"></span>
== द्वितीयभङ्गः ==
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयभङ्गः"></span>
== तृतीयभङ्गः ==
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः भङ्गः"></span>
== चतुर्थः भङ्गः ==
<span id="gr-C5" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चमभङ्गः"></span>
== पञ्चमभङ्गः ==
<span id="gr-C6" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षष्ठः भङ्गः"></span>
== षष्ठः भङ्गः ==
<span id="gr-C7" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तमभङ्गः"></span>
== सप्तमभङ्गः ==
<span id="gr-C8" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टमभङ्गः"></span>
== अष्टमभङ्गः ==
<span id="gr-C9" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="नवमभङ्गः"></span>
== नवमभङ्गः ==
<span id="gr-C10" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="दशमभङ्गः"></span>
== दशमभङ्गः ==
<span id="gr-C11" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="एकादशभङ्गः"></span>
== एकादशभङ्गः ==
<span id="gr-C12" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वादशभङ्गः"></span>
== द्वादशभङ्गः ==
<span id="gr-C13" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="त्रयोदशभङ्गः"></span>
== त्रयोदशभङ्गः ==
<span id="gr-C14" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्दशभङ्गः"></span>
== चतुर्दशभङ्गः ==
<span id="gr-C15" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चदशभङ्गः"></span>
== पञ्चदशभङ्गः ==
<span id="gr-C16" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षोडशभङ्गः"></span>
== षोडशभङ्गः ==
<span id="gr-C17" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तदशभङ्गः"></span>
== सप्तदशभङ्गः ==
<span id="gr-C18" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टादशभङ्गः"></span>
== अष्टादशभङ्गः ==
<span id="gr-C19" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="एकोनविशंतितमभङ्गः"></span>
== एकोनविशंतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C20" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="विंशतिततमभङ्गः"></span>
== विंशतिततमभङ्गः ==
<span id="gr-C21" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="एकविंशतितमभङ्गः"></span>
== एकविंशतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C22" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वाविंशतितमभङ्गः"></span>
== द्वाविंशतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C23" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="त्रयोविंशतितमभङ्गः"></span>
== त्रयोविंशतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C24" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्विंशतितमभङ्गः"></span>
== चतुर्विंशतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C25" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चविंशतितमभङ्गः"></span>
== पञ्चविंशतितमभङ्गः ==

[[Category:Vadavali]]
[[Category:Moola]]

Vadavali/Data

2026-06-15T18:35:09Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

__HIDDENCAT__

{{VerseBlock
| document_id = VA
| chapter_id = VA_C01
| verse_id = VA_C01_S01_V01
| verse_type = mantra
| verse_text = नमोऽगणितकल्याणगुणपूर्णाय विष्णवे। सत्याशेषजगज्जन्मपूर्वकर्त्र मुरद्विषे ।। 1 ।।
| verse_lines = नमोऽगणितकल्याणगुणपूर्णाय विष्णवे।¦सत्याशेषजगज्जन्मपूर्वकर्त्र मुरद्विषे ।। 1 ।।
}}
{{VerseBlock
| document_id = VA
| chapter_id = VA_C01
| verse_id = VA_C01_S01_V02
| verse_type = mantra
| verse_text = मूलम्--ननु कथं सत्यता जगतोऽङ्गीकाराधिकारिणी। विमतं मिथ्या दृश्यत्वाज्जडत्वात् परिच्छिन्नत्वाच्छुक्तिरजतवदित्यनुमानविरोधादिति। मैवम्। मिथ्यात्वानिरुक्तेः।
| verse_lines = मूलम्--ननु कथं सत्यता जगतोऽङ्गीकाराधिकारिणी। विमतं मिथ्या दृश्यत्वाज्जडत्वात् परिच्छिन्नत्वाच्छुक्तिरजतवदित्यनुमानविरोधादिति। मैवम्। मिथ्यात्वानिरुक्तेः।
}}
{{VerseBlock
| document_id = VA
| chapter_id = VA_C01
| verse_id = VA_C01_S01_V03
| verse_type = mantra
| verse_text = मूलम्-तत्किमनिर्वचनीयत्वं वा असत्त्वं वा सद्विविक्तत्वं वा प्रमाणाविषयत्वं वा अप्रमाणविषयत्वं वा अविद्यातत्कार्ययोरन्यरत्वं वा स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वं वा। नाद्यः। विकल्पासहत्वात्।।
| verse_lines = मूलम्-तत्किमनिर्वचनीयत्वं वा असत्त्वं वा सद्विविक्तत्वं वा प्रमाणाविषयत्वं वा अप्रमाणविषयत्वं वा अविद्यातत्कार्ययोरन्यरत्वं वा स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वं वा। नाद्यः। विकल्पासहत्वात्।।
}}

[[Category:Verse data]]

Vadavali

2026-06-15T18:35:07Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

<div class="gr-doc-title" data-has-moola="1">॥ वादावली ॥</div>
__TOC__

<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः भङ्गः"></span>
== प्रथमः भङ्गः ==
<span id="gr-C1-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः भङ्गे"></span>
=== प्रथमः भङ्गे ===
{{VerseBlock
| verse_id = VA_C01_S01_V01
| document_id = VA
| chapter_id = VA_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नमोऽगणितकल्याणगुणपूर्णाय विष्णवे।
| verse_lines = नमोऽगणितकल्याणगुणपूर्णाय विष्णवे।;सत्याशेषजगज्जन्मपूर्वकर्त्र मुरद्विषे ।। 1 ।।
| verse_line2 = सत्याशेषजगज्जन्मपूर्वकर्त्र मुरद्विषे ।। 1 ।।
}}

{{VerseBlock
| verse_id = VA_C01_S01_V02
| document_id = VA
| chapter_id = VA_C01
| verse_type = mantra
| verse_line1 = मूलम्--ननु कथं सत्यता जगतोऽङ्गीकाराधिकारिणी। विमतं मिथ्या दृश्यत्वाज्जडत्वात् परिच्छिन्नत्वाच्छुक्तिरजतवदित्यनुमानविरोधादिति। मैवम्। मिथ्यात्वानिरुक्तेः।
| verse_lines = मूलम्--ननु कथं सत्यता जगतोऽङ्गीकाराधिकारिणी। विमतं मिथ्या दृश्यत्वाज्जडत्वात् परिच्छिन्नत्वाच्छुक्तिरजतवदित्यनुमानविरोधादिति। मैवम्। मिथ्यात्वानिरुक्तेः।
}}

{{VerseBlock
| verse_id = VA_C01_S01_V03
| document_id = VA
| chapter_id = VA_C01
| verse_type = mantra
| verse_line1 = मूलम्-तत्किमनिर्वचनीयत्वं वा असत्त्वं वा सद्विविक्तत्वं वा प्रमाणाविषयत्वं वा अप्रमाणविषयत्वं वा अविद्यातत्कार्ययोरन्यरत्वं वा स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वं वा। नाद्यः। विकल्पासहत्वात्।।
| verse_lines = मूलम्-तत्किमनिर्वचनीयत्वं वा असत्त्वं वा सद्विविक्तत्वं वा प्रमाणाविषयत्वं वा अप्रमाणविषयत्वं वा अविद्यातत्कार्ययोरन्यरत्वं वा स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वं वा। नाद्यः। विकल्पासहत्वात्।।
}}

<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयभङ्गः"></span>
== द्वितीयभङ्गः ==
<span id="gr-C2-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयभङ्गे"></span>
=== द्वितीयभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C02_S01
| id = VA_C02_S01_B01
| text = मूलम्-तथा हि। अनिर्वचनीयत्वं किं निर्वचनविरहो वा निर्वाच्यविरहो वा। नाद्यः। स्वाभ्युपगतव्यवहारविषयत्वविरोधात्। द्वितीये सत्वविरहो वाऽसत्त्वविरहो वा। नाद्यः। असतोऽनिर्वाच्यतापातात्। नोत्तरः। ब्रह्मणोऽनिर्वाच्यतापातात्। अथ सदसद्वैलक्षण्यमनिर्वाच्यत्वमिति मतं तदाऽस्माभिर्जगतः सदसद्रूपताऽनभ्युपगमात्सिद्धसाधनता। अथ प्रत्येकमुभयवैलक्षण्यं विवक्षितं तथाऽप्यसद्ब्रह्मवैलक्षण्याभ्युपगमेन प्रस्तुतदोषानिस्तारः। एतेन सदसत्त्वानधिकरणत्वमनिर्वचनीयत्वमित्यपास्तम्।प्रत्येकं सदसत्त्वाभ्यां विचारपदवीं न यत्। गाहते तदनिर्वाच्यमाहुर्वेदान्त (वादिन) वेदिनः।।इति चेन्न। तादृशवस्तुनोऽ(प्र)सिद्धत्वेनाप्रसिद्धविशेषणत्वात्। असत्त्वविरहे सत्त्वस्य सत्त्वविरहेऽसत्त्वस्य (निपतितत्वे) नियतत्वेनोभयविरहितत्वं व्याहतमेव।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C02_S01
| id = VA_C02_S01_B02
| text = मूलम्-ननु निषेधसमुच्चयस्य तात्त्विकत्वानभ्युपगमान्न व्याघातः। तत्तत्प्रतियोगिदुर्निरूपतामात्रप्रकटनाय तत्तद्विलक्षणताभिलापादिति चेन्न। तथा सति तस्यानिर्वचनीयतापातात्। यथा खलु सत्त्वासत्त्वे भवन्मते दुर्निरूपत्वान्न जगतो विद्येते तथाऽनिर्वचनीयताया अपि दुर्निरूपत्वेन तदभावो ध्रुवः स्यात्। असत्त्वविरहे सत्त्वसमित्यादिव्याप्त्यसिद्धेर्न व्याहतिरिति चेन्न। आत्मादौ व्याप्तिसम्भवात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C02_S01
| id = VA_C02_S01_B03
| text = मूलम्-तत्रात्मत्वप्रयुक्तं सत्त्वमिति चेत्किं तदात्मत्वम्। घटादिव्यावृत्ताऽऽत्मवृत्तिर्जातिर्वा किंवा सत्त्वं उताबाध्यत्वं ज्ञानत्वं वा ज्ञानाधारत्वं वा स्वप्रकाशत्वं वा आत्मपदावाच्यत्वं वा तल्लक्ष्यत्वं वा। नाद्यः। आत्मन एकत्वेन तत्र जातेरयोगात्। कल्पितात्मभेदसद्भावान्नैवमिति चेन्न। कल्पितात्मनां पक्ष(कुक्षि)निक्षिप्ततया तस्यानुपाधित्वात्। न द्वितीयः। साध्यविशिष्टत्वात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C02_S01
| id = VA_C02_S01_B04
| text = मूलम्-न तृतीयः। असति व्यभिचारात्। तस्यापि बाध्यत्वे नासत्त्वस्यास्ति बाधकमित्यात्मवचनविरोधात्। न चतुर्थः। पक्षैकदेशाव्यावृत्तेः न पञ्चमः। आत्मन्यभावात्। तद्वतस्तस्य पक्षनिक्षेपात्। न षष्ठः। स्वप्रकाशताया उपर्यपाकार्यत्वात्। न सप्तमः। आत्मन्यभावात्। नान्त्यः। पक्षाव्यावृत्तेः।।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C02_S01
| id = VA_C02_S01_B05
| text = मूलम्-न च वाच्यमात्मादौ न विकल्पोऽवकल्पने तस्य तवापि सिद्धत्वादिति। अस्माभिरुक्तप्रकारान्यतरस्वीकारेऽपि त्वन्मते दोषग्रासानिस्तारात्। तस्मादसत्त्वविरहे सत्त्वमित्यादिव्याप्तिसिद्धेरुभयविरहित्वं व्याहतमेवेति सिद्धम्।
}}

<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयभङ्गः"></span>
== तृतीयभङ्गः ==
<span id="gr-C3-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयभङ्गे"></span>
=== तृतीयभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C03_S01
| id = VA_C03_S01_B01
| text = मूलम् किञ्च न सदसद्विलक्षणत्वे मानम्। विवादपदं सदसद्विलक्षणमिति प्रतिज्ञायां पक्षस्याप्रसिद्ध विशेषणत्वप्रसङ्गात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C03_S01
| id = VA_C03_S01_B02
| text = मूलम्-सत्त्वासत्त्वे एकवस्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनी धर्मत्वाद्रूपरसवदित्यनुमाने वस्तुशब्दस्य सच्छब्दपर्यायत्वात्सत्त्वं सन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीति व्याघातः। प्रमेयत्वाभिधेयत्वादावनैकान्तिकश्च। अविरुद्धत्वमुपाधिश्च।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C03_S01
| id = VA_C03_S01_B03
| text = मूलम्-किञ्च घटत्वाघटत्वे एकधर्मिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनी धर्मत्वाद्रूपरसवदित्याभाससमानयोगक्षेमश्च। सच्चेन्न बाध्येतासच्चेन्न प्रतीयेतेत्यर्थापत्तिरेवानिर्वचनीये प्रमाणमिति चेन्न।
}}

<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः भङ्गः"></span>
== चतुर्थः भङ्गः ==
<span id="gr-C4-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थभङ्गे"></span>
=== चतुर्थभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B01
| text = मूलम्-सच्चेन्न बाध्येतेत्यत्र किमिदं सद्विक्षितं किं सत्तायुक्तमथाबाध्यमुत ब्रह्मस्वरूपम्। नाद्यः। सत्तायुक्तस्य प्रपञ्चस्य भवन्मते बाध्यतया यत्सत्तदबाध्यमिति व्याप्त्यसिद्धेः। न द्वितीयः। यदबाध्यं तदबाध्यमिति साध्याविशिष्टत्वात्। न तृतीयः। सिद्धसाधनत्वात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B02
| text = मूलम्-असच्चेन्न प्रतीयेतेत्यत्रासतोऽसत्त्वेन प्रतीतिर्निषिध्यते सत्त्वेन वा। आद्येऽसद्व्यवहारलोपप्रसङ्गः द्वितीये भ्रान्तिव्यवहारलोपप्रसङ्गः। प्रकृतादन्यात्मना प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात्। तत्र चान्याकारस्यासतः सत्त्वेन प्रतिभासाङ्गीकारात्। तस्यानिर्वचनीयत्वं ब्रूम इति चेन्न।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B03
| text = मूलम्-तदपि किं प्रकृतेनैव रूपेण प्रतीयते भ्रान्तावन्याकारेण वा। आद्ये भ्रान्तिव्यवहारलोपप्रसङ्गः। द्वितीयेऽसतः सत्त्वेन प्रतीतिरनिवार्या। अथ तस्याप्यनिर्वचनीयत्वं मन्यसे तर्ह्यनवस्था। तथा च निर्णयदर्शनं दुःशकं प्रसज्येत।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B04
| text = मूलम्-न द्वितीयः। अपदर्शनत्वात्। न तृतीयः। विचारागोचरत्वात्। तथा हि। काऽसौ सद्विविक्तता नाम। किं परजातिविरहोऽब्रह्मत्वं वाऽसत्त्वं वाऽबाध्येतरत्वं वा। नाद्यः। तेनापि जगति जातेरनिराकरणात्। न द्वितीयः। सिद्धसाधनत्वात्। न तृतीयः। अपसिद्धान्तात्। चतुर्थेऽपि ब्रह्मेतरत्वाभ्युपगमेन सिद्धसाधनत्वात्। अबाद्येतरत्वं नाम बाध्यत्वमिति चेन्न। बाध्यत्वानिरूपणात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B05
| text = वादावलीतत्किमन्यथाज्ञातस्य सम्यग्ज्ञातत्वं प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वं वा। नाद्यः। सिद्धसाधनत्वात्। अस्माभिरपि सर्वमनिर्वचनीयमित्याद्यन्यथाज्ञातस्य जगतो यथावज्ज्ञातताभ्युपगमात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B06
| text = मूलम्द्वितीये किमेकदेशकालप्रतिपन्नस्य कालान्तरादौ निषेधप्रतियोगित्वमुत त्रिकालाखिलदेशनिषेधप्रतियोगित्वम्। नाद्यः। अंशे सिद्धसाधनत्वात्। रीत्यन्तरेणानित्यत्वादेरेवोक्तत्वात्। न द्वितीयः। नित्यसर्वगतयोः कालाकाशयोस्तादृशबाधप्रतिज्ञाने व्याघातात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B07
| text = मूलम्-काचेयं प्रतिपन्नता नाम। प्रमाणप्रतिपन्नता भ्रान्तिप्रतिपन्नता वा। नाद्यः। प्रमाणप्रतिपन्नस्य त्रिकालाखिलदेशनिषेधप्रतियोगितासाधनेऽतिप्रसङ्गत्। द्वितीये वक्तव्यं कोऽयं निषेधः। अभाववेदनं सद्विविक्तत्ववेदनं वा। नाद्यः। अत्यन्तासत्त्वापातात्। न द्वितीयः। तस्यैवाद्याप्यनिरूपणात्। न चतुर्थः। विचारगोचरत्वात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B08
| text = वादावलीतथा हि। प्रमाणाविषयत्वं नाम यत्किञ्चित्प्रमाणाविषयत्वं वा प्रमाणमात्राविषयत्वं वा। नाद्यः। गन्धादेः श्रोत्राद्यविषयतासिद्ध्या सिद्धसाधनत्वात्। न द्वितीयः। ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वापातात्। प्रमाणाविषयत्वे प्रपञ्चस्य तत्पक्षीकरणायोगाच्च। अतत्त्वावेदकप्रत्यक्षादिसिद्धतया पक्षीकरणमुपपन्नमिति चेन्न। प्रत्यक्षादेरतत्त्वावेदकत्वे मानाभावात्। विषयस्यासत्त्वादेव तत्सिद्धिरिति चेत्तदेव कुतः।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B09
| text = मूलम्-किञ्चात्त्वावेदकं प्रमाणं चेति व्याघातः। अतत्त्वावेदकं प्रमाणं चेच्छुक्तिरजतज्ञानमपि प्रमाणं किन्न स्यात्। अतत्त्वावेदकत्वाविशेषात्। प्रमाणं चेन्नातत्त्वावेदकम्। अद्वैतवाक्यवत्। न पञ्चमः। सर्वमनिर्वचनीयं क्षणिकं ब्रह्माकार्यमित्याद्यप्रमाणविषयताभ्युपगमेन सिद्धसाधनत्वात्। भ्रमप्रतीतत्वं विवक्षिमिति चेत्। तथा सति तस्यासत्त्वेन सिद्धान्तविरोधः। न षष्ठः।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B10
| text = वादावलीकेयमविद्या नाम। अनाद्यनिर्वाच्या वा अनादिभावरूपत्वे सति विज्ञानविलाप्या वा भ्रमोपादानं वा। नाद्यः। अनिर्वाच्यासिद्ध्याऽप्रसिद्धविशेषणत्वात्। आकाशादौ लक्षणस्यातिव्याप्तेश्च। ब्रह्मव्यतिरिक्तस्यानादित्वानभ्युपगमान्नैवमिति चेत्। एवं तर्हि लक्षणस्यासम्भवः।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B11
| text = मूलम्-न द्वितीयः। अनादित्वस्यासम्भवित्वात्। अनादिभावरूपस्य विज्ञानविलापनाऽसम्भवाच्च ब्रह्मवत्। भावाभावविलक्षणाविद्याया अभावविलक्षणतामात्रेण बावत्वोपचारादात्मवदनादिभावत्वेना निवर्त्यत्वानुमानानुपपत्तिरिति चेन्न। अभावविलक्षणतामात्रेणाप्यानादेर निवर्त्यत्वानुमानसम्भवात्। न चात्मत्वादिरुपाधिः। अत्यन्तासति व्यभिचारात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B12
| text = मूलम्-न तृतीयः। भ्रमशब्देनार्थो ज्ञानं वा। नाद्यः। पदार्थस्यासत्त्वेन तदुपादानतया असम्भवात्। न द्वितीयः। अन्तःकरणेऽतिव्याप्तेः। भ्रमस्याविद्योपादानकताऽभावेनासम्भवित्वाच्च। तदनुपादानत्वे सत्यत्वं स्यादिति चेत्। स्यादेव। तथा सति प्रमाणज्ञानवदेव विषयापहारलक्षणबाधस्याप्यप्रसङ्ग इति चेन्न। तव व्याप्त्यसिद्धेः।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C04_S01
| id = VA_C04_S01_B13
| text = मूलम्-तत्त्वावेदकस्यापि त्वयाऽऽविद्यकत्वाभ्युपगमात्। एतावन्तं कालं रजतमभादित्यनुभवविरोधाच्च। अनिर्वचनीयस्यापि भ्रमस्याभावविलक्षणतया तथात्वेनानुसन्धानोपपत्तिरिति चेन्न। स्वरूपसत एवासीदिति प्रतिसन्धानात्। एतावन्तं कालमिहादर्शे मुखमासीत्। स्फटिकश्च लोहित आसीदित्याद्यनुसन्धानान्नैवमिति चेत्। एतावन्तं कालं मुखमद्राक्षमित्येवानुसन्धानेनानुसन्धानान्तरे विवादात्।। छ ।। अविद्यालक्षणनिरासः।।
}}

<span id="gr-C5" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चमभङ्गः"></span>
== पञ्चमभङ्गः ==
<span id="gr-C5-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चमभङ्गे"></span>
=== पञ्चमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C05_S01
| id = VA_C05_S01_B01
| text = मूलम्-अविद्यायां चैवंविधायां किं प्रमाणम्। देवदत्तप्रमा तत्स्थप्रमाप्रागभावातिरेकिणोऽनादेर्ध्वंसिका प्रमात्वादविगीतप्रमा यथेत्यनुमानं मानमिति चेन्न। घटोऽयमेतद्धटप्रागभावव्यतिरिक्तानादेर्निवर्तको घटत्वाद्वटान्तरवदित्याभाससमानयोगक्षेमत्वात्। एतेन विगीतो भ्रम एतज्जनकाबाध्यातिरिक्तोपादाननकः विभ्रमत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति च निरस्तम्। अनादित्वप्रमानिवर्त्यत्वयोर्विरोधाच्च। देवदत्तप्रमा देवदत्तगतैतत्प्रमाप्रागभावातिनिक्तानादेर्निवर्तिका न भवति प्रमात्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति सत्प्रतिपक्षता च।
}}

<span id="gr-C6" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षष्ठः भङ्गः"></span>
== षष्ठः भङ्गः ==
<span id="gr-C6-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षष्टभङ्गे"></span>
=== षष्टभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C06_S01
| id = VA_C06_S01_B01
| text = मूलम्-अथ प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वविषयावरणस्व निवर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकं अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रबावदित्यनुमानं मानमस्तु। अत्र च प्रमाणज्ञानं वस्त्वन्तरपूर्वकमित्युक्ते स्वप्रागभावेन सिद्धसाधनता। तन्निवृत्त्यर्थं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तेति पदम्। तथाऽपि स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वजनकसामग्रया सिद्धसाधनम्। तन्निवृत्त्यर्थं स्वविषयावरणेति पदम्। तथाऽप्यदृष्टेन सिद्धसाधनम्। तन्निवृत्त्यर्थं स्वनिवर्त्येति पदम्। अर्थान्तरनिवृत्तये आत्माश्रितदाज्ञानसिद्धये च स्वदेशेति पदमिति।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C06_S01
| id = VA_C06_S01_B02
| text = मूलम्नानेनानुमानेन त्वदभिमताज्ञानसिद्धिः। जडेऽज्ञानानभ्युपगमेनान्तःकरणवृत्तिलक्षणप्रमाणज्ञानानं तथाविधवस्तुपूर्वकत्वाभावेऽपि हेतोस्तत्र सद्भावादनैकान्तिकत्वात्। व्यर्थं च स्वप्रागभावव्यतिरिक्तेति विशेषणम्। स्वनिवर्त्यविशेषणेनैव तद्व्यावृत्तेः। न हि भावः स्वप्रागभावनिवर्तकः। अपि तु भावोत्पत्तिरेव तत्प्रागभावनिवर्तिका। भावाभावयोः सहावस्थानविरोधात्। अतः स्वनिवर्त्यविशेषणेनैव स्वप्रागभावव्यावृत्तेर्व्यर्थं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तेति विशेषणम्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C06_S01
| id = VA_C06_S01_B03
| text = मूलम्-किञ्च सत्यतथाविधवस्तुपूर्वकत्वे साध्ये सिद्धसाधनम्। अनिर्वचनियतथाविधवस्तुपूर्वकत्वे साध्ये साध्यविकलो दृष्टन्तः। अविशेषिततथाविधवस्तुपूर्वकत्वे साध्येऽप्रसिद्धविशेषणता। प्रामाणिकाप्रामाणिकयोः साधारणधर्मस्याप्यप्रामाणिकत्वात्। अनिर्वचनीयस्य केनापि प्रमाणेनाप्रमितत्वात्। न हि शशविषाणगोविषाण योर्विषाणत्वसामान्यमस्ति। ज्ञानप्रतिबन्धकपापस्यसिद्धतया सिद्धसाधनत्वं च। ज्ञाननिवर्त्यत्वात्तस्यापि।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C06_S01
| id = VA_C06_S01_B04
| text = मूलम्-किञ्च किमिदं प्रकाशकत्वं नाम। ज्ञापकत्वं वा ज्ञापकाप्यायकत्वं वा ज्ञानत्वं वा। नाद्यः। चक्षुरादौ व्यभिचारात्। दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वाच्च। ज्ञाने ज्ञानकारणत्वाभावेनासिद्धेश्च। न द्वितीयः। असिद्धेः। अञ्जनादौ व्यभिचाराच्च। न तृतीयः। साधनविकलत्वात् दृष्टान्तस्य। न किञ्चिदहमवेदिषमिति परामर्शसिद्धः सौषुप्तिकानुभवोऽस्तु प्रमाणमिति चेन्न। तस्य ज्ञानाभावविषयतयोपपत्तेः। नन्वभावप्रतीतेर्धर्मिप्रतियोगिबोधपराधीनतया तदभावे तस्यानुभवितुमयोग्यत्वमिति चेन्न। साक्षिणा धर्मिप्रतियोगिग्रहणोपपत्तेः।
}}

<span id="gr-C7" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तमभङ्गः"></span>
== सप्तमभङ्गः ==
<span id="gr-C7-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तमभङ्गे"></span>
=== सप्तमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C07_S01
| id = VA_C07_S01_B01
| text = मूलम्-यत्तु कश्चिदाह नाज्ञानं ज्ञानाभावः। अभावमानागम्यत्वात्। सम्प्रतिपन्नवत्। अभावो ह्यभावस्य प्रत्यक्षस्य वा विषयः। अज्ञानं च न मानगम्यम्। माननिवर्त्यत्वात्। सम्प्रतिपन्नवदिति। तदसत्। अज्ञानस्य मानागम्यत्वे तत्साधनायानुमानकथनायोगात्। एतन्मानगम्यत्वेन मानागम्यमिति व्याघातः। फलव्याप्यताऽभावेऽपि वृत्तिव्याप्यतामात्रेण तत्रानुमानप्रवृत्तिरिति न युक्तम्। अज्ञानस्य वृत्तिव्याप्यतानङ्गीकारात्। न च प्रमाणनिवर्त्यत्वस्य प्रमाणागम्यत्वेन व्याप्तिरस्ति। प्रत्यभिज्ञाप्रमाणनिवर्त्यस्य संस्कारस्य मानगम्यत्वात्। न च त्वदुक्तमर्थं न जानामीत्यादिव्यवहारोऽत्यन्तसुप्ते ज्ञायमाने चाज्ञायमानेऽसम्भाव्यमानोऽज्ञानं गमयतीति युक्तम्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C07_S01
| id = VA_C07_S01_B02
| text = मूलम्-किमत्र सर्वानुवादेन व्यवहारः किं वा सामान्यतः। नाद्यः तादृशव्यवहरस्यैवाभावात्। भावे वा त्वदुक्तं न प्रमाणतो जानामीत्येवम्परत्वोपपत्तेः। प्रतिवादिवाक्यादधिगतार्थस्यानुवादपुरस्सरं प्रमाणाभावेन निरसनदर्शनात्। न च त्वदुक्ते प्रमाणज्ञानं मम नास्तीत्यस्य विशिष्टविषयज्ञानस्य प्रमाणत्वात्तिद्विशेषणतयाऽर्थस्यापि प्रमाणेनाधिगमात्स्ववचनव्याघात इति युक्तम्। एतत्प्रमाणज्ञानस्य प्रमाणाभावविषयत्वेऽपि तदर्थस्यानेतद्विषयत्वात्। अन्यथा भ्रमो ममासीदित्यादिप्रमाणज्ञानस्यापि विशिष्टभ्रमविषयतया भ्रमविषयस्यापि प्रमाणिकतापातात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C07_S01
| id = VA_C07_S01_B03
| text = मूलम्-न द्वितीयः सामान्यानुवादेन विशेषव्यवहारोपपत्तेः। विशेषस्याप्यधिगमानधिगमयोर्नैवं व्यवहार इति चेन्न। अस्ति कश्चिद्विशेष इति सामान्यतो ज्ञातत्वात्। किञ्च भावरूपाविद्याभ्युपगमेऽपि किं पूर्वमर्थो ज्ञातो न वा। सर्वथाऽपि प्रश्नायोगः। अस्माकं तु सर्वं वस्तु ज्ञाततयाऽज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यविषय एवेति प्रमाणज्ञानोदयात्प्रागज्ञातत्वविशेषितोऽर्थः साक्षिसिद्धोऽनुवादगोचरो भवति च प्रश्नार्ह इति चेन्न। साक्षिसिद्धतयाऽपि सिद्धेऽर्थे व्यवहारायोगात्। साक्षिणा ज्ञातेऽपि प्रमाणबुभुत्सया व्यवहार इति चेन्न। साक्षिसिद्धेत्वे प्रमाणबुभुत्साया निष्फलत्वात्। तथा च त्वयाऽपि सामान्यतः सिद्धोऽर्थो विशेषज्ञानायानूद्यत इति वक्तव्यम्। वयमपि सामान्यतः साक्षिसिद्धस्य विशेषप्रमाणबुभुत्सया व्यवहारं ब्रुमः। तस्मान्नाविद्या निरूपणगोचरतामाचरतीति कुतस्तत्कार्यं कुतस्तरां चाविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वस्य साध्यता सिद्ध्यतीति।। छ ।। अविद्याप्रमाणनिरासः ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C8" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टमभङ्गः"></span>
== अष्टमभङ्गः ==
<span id="gr-C8-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टमभङ्गे"></span>
=== अष्टमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C08_S01
| id = VA_C08_S01_B01
| text = मूलम्-न च भावरूपाज्ञाननिराकरणे सिद्धान्तविरोधः। परन्यायेन परनिराकरणात्। न सप्तमः। अत्यन्ताभावपदेनासत्त्वाभिप्रायेऽपसिद्धान्तः। तदतिरिक्तस्याप्रसिद्धत्वात्। भाववैलक्षण्यमिति चेत्तर्हि तत एवासत्त्वापत्त्या नोक्तदोषनिवृत्तिः। तस्मान्न मिथ्यात्वनिरुिक्तः।। छ ।। मिथ्यात्वनिरुिक्तनिरासोपसंहारः ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C9" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="नवमभङ्गः"></span>
== नवमभङ्गः ==
<span id="gr-C9-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="नवमभङ्गे"></span>
=== नवमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C09_S01
| id = VA_C09_S01_B01
| text = मूलम्-नापि दृश्यत्वस्य। तथा हि। किमिदं दृश्यत्वम्। दृग्विषयत्वमस्वप्रकाशत्वं वा। आद्ये किं दृग्वृत्तिरूपा चिद्रूपा वा। नाद्यः। आत्मन्यनैकान्त्यात्। तस्यापि वेदान्तजनितवृत्तिविषयत्वात्। वृत्तिजनितफलासम्बन्धान्नानैकान्त्यमिति चेत्। फलं ज्ञातता, व्यवहारो वा। आद्ये घटादावपि तदभावादसिद्धिः।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C09_S01
| id = VA_C09_S01_B02
| text = मूलम्-अतीतानागतनित्यानुमेयेषु ज्ञातताभावाद्भागासिद्धिश्च। तथा हि। अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं स्वप्रकाशत्वमिति तल्लक्षणमबिदधता चित्सुखेनापरोक्षव्यवहारयोग्यताविशेषणकृत्याभिधानप्रस्तावेऽभिहितम्। न चावेद्यत्वमित्येतावदेवास्तु तल्लक्षणमिति वाच्यम्। तथा सत्यतीतानागतनित्यानुमेयेषु चातिव्याप्तेः। फलव्याप्यतालक्षणवेद्यत्वस्य तत्राभावादिति। द्वितीये पुनरनैकान्त्यमेव। आत्मनोऽपि वृत्तिजन्यव्यवहारविषयत्वात्। चिद्रूपदृग्विषयत्वन्तु घटादावस्माभिर्नाङ्गीक्रियत इति भागासिद्धिः। स्वप्रकाशत्वं च निर्वक्तव्यं यदभावो दृश्यत्वम्। अवेद्यत्वमिति चेत्तर्हि वेद्यत्वं दृश्यत्वमित्युक्तं स्यात्। तथा च प्रागुक्तविकल्पदोषापातः।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C09_S01
| id = VA_C09_S01_B03
| text = मूलम्-स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदनपेक्षत्वं स्वप्रकाशत्वं तदभावो दृश्यत्वमिति चेत्तर्ह्यात्मनोऽप्यद्वितीयव्यवहारे संविदन्तरापेक्षासद्भावाद्व्यभिचारः। निर्विकल्पकस्वव्यवहारे संविदन्तरानपेक्ष आत्मेति चेत्तर्हि घटोऽपि तथैवेत्यसिद्धिः। घटे निर्विकल्पकव्यवहार एव नास्तीति चेदात्मन्यपि स नास्त्येव। सुषुप्तावस्तीति चेन्न। तस्यापि निर्विकल्पकत्वे विवादात्। अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारविषयत्वं स्वप्रकाशत्वमिति चेन्न। व्याहतत्वेनासम्भवित्वात्। कथञ्चिदव्याहतत्वेऽपि विशेषणाभावेनोत विशेष्याभावेनाथोभयाभावेन दृश्यत्वं निर्वक्तव्यम्। तत्राद्येऽवेद्यत्वाभावो वेद्यत्वमेव हेतुरस्तु किं विशेष्येण। तस्य चोक्तं दूषणम्। द्वितीये स्वरूपासिद्धिः। तृतीये व्यर्थविशेष्यत्वं विशेष्यासिद्धिश्चेति।। छ ।। दृश्यत्वविकल्पनिरासः ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C10" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="दशमभङ्गः"></span>
== दशमभङ्गः ==
<span id="gr-C10-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="नवमभङ्गे"></span>
=== नवमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C10_S01
| id = VA_C10_S01_B01
| text = मूलम्-किञ्च दृश्यत्वं प्रमाणतो वा भ्रान्ता वा। नोभयमपि। अन्यतरासिद्धेः। ननु सामान्यतः प्रयुक्तस्य हेतोर्विशेषविकल्पैर्निराकरणे सर्वानुमानाभावप्रसङ्गः। तथा हि। धूमाद्धूमध्वजसाधने किमेतद्देशकालसंलग्नो धूमो हेतुः किं वाऽनेतद्देशकालसंलग्न इति विकल्प्याद्ये साधनशून्यं निदर्शनम्। द्वितीयेऽसिद्धिरिति दूषणसम्भवादिति। मैवम्। तत्र धूममात्रस्य पर्वतेऽग्निसाधकत्वेनादूषणत्वाभ्युपगमात्। तर्हि किं वक्रो धूमो हेतुरिति विकल्पेन दूषणप्रसङ्ग इति चेन्न। तस्य सामान्यस्यैव हेतुत्वात्। न चास्तु तथा प्रकृतेऽपीति वाच्यम्। प्रमाणभ्रान्तिदृश्ययोर्दृश्यत्वसामान्याभावात्। न हि जलनभोनलिनयोर्नलिनत्वसामान्यमस्ति। तर्हि कथं भ्रान्तिदृश्यत्वमित्यच्यत इति चेन्न। यथा नभो नलिनमित्युच्यते तथैवेत्यवेहि। दृश्यत्वस्य सन्मात्रवृत्तित्वाद्विरुद्धता च। न च शुक्तिरजतं दृश्यमिति वाच्यम्। तत्र शुक्तिकाया एव दृस्यत्वात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C10_S01
| id = VA_C10_S01_B02
| text = मूलम्-ननु रजतसंविदः कथं शुक्तिकाविषयो विरोधादिति चेन्न। रजतसंविद इति कोऽर्थः। किं रजतविषयाया इति रचतत्वोल्लेखिसंविद इति वा। नाद्यः। अनभ्युपगमात्। द्वितीये को विरोधः। स्वविषयशुक्तिकामेवान्याकारेण गृह्णातीत्यस्याविरुद्धत्वात्। ननु तर्ह्यपि रजतेऽस्ति कथञ्चिदृश्यतेति चेन्न। तस्य दृश्यत्वाभासत्वात्। तादृशस्य पक्षेऽनन्वयात्। किञ्च रजतस्य फलव्याप्यतया वृत्तिव्याप्यतया वा दृश्यत्वम्। नोभयमपि। अध्यस्ततयैव तत्सिद्ध्यभ्युपगमात्। न च तत्प्रतीतावुपायान्तरं वाऽस्ति। सन्निकर्षाभावात्। आत्मनोऽपि दृयशत्वादनैकान्तिकता च। नात्मा दृश्यत इति चेन्न। व्याहतेः। न ह्यज्ञाते धर्मिणि धर्मविधानं तन्निषेधो वा युज्यते। आत्मा दृश्यो वस्तुत्वाद्धटवत्। अयं घट एतद्धटात्मान्यान्यदृश्यान्यः प्रमेयत्वाद्धटवदिति च तस्य दृश्यत्वसिद्धेः।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C10_S01
| id = VA_C10_S01_B03
| text = मूलम्किञ्च दृश्यत्वाभावे तदविद्यानिवृत्त्याभावेन मोक्षाभावप्रसङ्गः। न च त्वत्पक्षे ब्रह्मज्ञानं नाम यत्किञ्चित्स्यात्। षष्ठ्यर्थस्य विषयताऽनतिरेकात्। यद्धि श्रुतमयेन ज्ञानेन तत्त्वमभिधाय चिन्तामयीमवस्थामवलम्बमानस्यान्तःकरणपरिणामवृत्तिरूपं ज्ञानमुपजायते तेन भवेदविद्यानिवृत्तिरिति चेन्न। तथाऽभ्युपगमे परमात्त्मनोऽपि दृश्यतया व्यभिचारानिस्तारात्। आत्मनोऽपि वृत्तिव्याप्यत्वेऽपि फलव्याप्यताया अभावान्न दृश्यत्वमिति चेन्न। दत्तोत्तरत्वात्। विषयत्वाभावेऽप्यात्माकारज्ञानमात्मज्ञानं तेन भवेदविद्यानिवृत्तिरिति चेन्न। विचारागोचरत्वात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C10_S01
| id = VA_C10_S01_B04
| text = मूलम्-तथा हि। आत्माकारमिति कोऽर्थः। आत्माकार एवाकारो यस्येति वाऽऽत्माकार इवाकारो यस्येति वाऽऽत्माऽऽकारो यस्येति वा। नाद्यः। ज्ञानज्ञेययोरेकाकारताऽनुपलम्भात्। एकैव सत्ता ज्ञानज्ञेययोराकारोऽस्तीति चेन्न। अनुगतसत्ताया अनङ्गीकारात्। सत्तयैकाकारत्वे च वेदान्तवाक्यजनितज्ञानमात्माकारमेव कुतः। घटाकारमपि किन्न स्यात्। न च परेणात्मनि सत्ता नामाकारोऽङ्गीक्रियो। निराकारताऽङ्गीकारात्। न द्वितीयः। अत्यन्तसादृश्यस्यानुपलम्भात्। किञ्चित्सादृश्यस्य प्रागिवातिप्रसञ्जकत्वात्। तृतीयेऽपि पक्षे नात्मा साक्षाज्ज्ञानस्याकारः सम्भवति। आधाराधेयभावस्यासम्भवात्। अतः परिशेषाद्विषयतया व्यावर्तकत्वेन चात्मा ज्ञानस्याकार इवेति वक्तव्यम्। तदेव च विषयत्वमिति यत्किञ्चिदेतत्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C10_S01
| id = VA_C10_S01_B05
| text = मूलम्-ननु भवेदिदं यदि दृग्विषयत्वं दृश्यत्वम्। स्वप्रतिबद्धव्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदपेक्षानियतिर्दृश्यत्वम्। कथमेतादृशी दृश्यता कथितदूषणगणग्रस्ता स्यात्। मैवम्। अतिरिक्तपदेन पारमार्थिकभेदवत्त्वं वाऽऽविद्यकभेदवत्त्वं वा। नाद्यः। तवासिद्धेः। न द्वितीयः। ममासिद्धेः। सामान्यतः प्रयोग इति च प्रागेव परास्तम्। संविदपेक्षानियतत्वमात्रस्य हेतुत्वोपपत्तेर्व्यर्थविशेषणत्वं च। न चास्ति रजतेऽपि ज्ञानावेक्षा व्यवहाराय तस्याध्यस्ततयैव सिद्ध्यभ्युपगमादित्यवादिष्म। अत्यन्तासत्यनैकान्त्यं च। न च तदपि मिथ्येति वाच्यम्। तथा सति रजतादेरसद्विलक्षणत्वप्रतिपादन प्रयासवैय्यर्थ्यापातात्। न च बाध्यत्वमसतो युज्यते। अप्रतीत्यङ्गीकारात्। नापि तस्यानिर्वचनीयत्वम्। तत्र प्रमाणाभावादिति।। छ ।। दृश्यत्वहेतुनिरासः ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C11" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="एकादशभङ्गः"></span>
== एकादशभङ्गः ==
<span id="gr-C11-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकादशभङ्गे"></span>
=== एकादशभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C11_S01
| id = VA_C11_S01_B01
| text = मूलम्-न च जडत्वहेतुरपि निगदितदूषणगणलङ्घने जङ्घालः। तथा हि। किमिदं जडत्वं नाम। ज्ञानानाधारत्वं वाऽनात्मत्वं वाऽज्ञानरूपत्वं वाऽस्वप्रकाशत्वं वा।नाद्यः। विशिष्टात्मनि पक्षनिक्षिप्तेऽसिद्धत्वात्। असदात्मनोर्विपक्षभूतयोश्च वर्तमानत्वात्। न द्वितीयः। अनात्मत्वपदेनात्मातिरिक्तत्वं वाऽऽत्मत्वानाधारत्वं वा विवक्षितम्। नाद्यः। तवासिद्धेः। न हि त्वत्पक्षे परमात्मनो जगदतिरिक्तमस्ति। परमार्थतस्तदभावेऽप्यनाद्यविद्याविलसितो भेदोऽस्तीति चेत्तर्ह्यस्माकमसिद्धो हेतुः। असति व्यभिचारश्च।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C11_S01
| id = VA_C11_S01_B02
| text = मूलम्न द्वितीयः। आत्मत्वस्य प्रागुक्तप्रकारान्तर्भावे साध्याविशिष्टतासिद्ध्यनैकान्त्यान्यतमापातात्। एतेन यत्त्वयाऽऽत्मत्वमभिप्रेतं तदेवास्त्वस्माकमिति परिहृतम्। अस्माकमुक्तप्रकारान्यतरसङ्ग्रहसम्भवात्। न तृतीयः। वृत्तिज्ञानभागेऽसिद्धत्वात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C11_S01
| id = VA_C11_S01_B03
| text = मूलम्आत्मनो ज्ञानस्वरूपता न निर्वाह्यतामारोहति। तथा हि। तज्ज्ञानं सविषयं निर्विषयं वा। आद्ये स्वविषयं परविषयं वा। नाद्यः। स्ववृत्तिविरोधात्। न द्वितीयः । मोक्षे ज्ञआनाभावप्रसङ्गात्। नोत्तरः। ज्ञानत्वस्यैवाभावप्रसङ्गात्। निर्विषयज्ञानरूपत्वे चास्तु प्रपञ्चेऽपि तादृग्ज्ञानरूपत्वमित्यसिद्धिप्रसङ्गः।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C11_S01
| id = VA_C11_S01_B04
| text = मूलम्न चतुर्थः। स्वकर्मकसंविद्रूपतामन्तरेण स्वप्रकाशान्तरस्योत्तरत्र वारयिष्यमाणत्वात्। स्वकर्मकप्रकाशत्वस्यात्मन्यपि तवाभावादिति। एतेनाचेतनत्वं जडत्वमिति निरस्तम्। उक्तपक्षाबहिर्भावात्। अस्माभिर्ज्ञातृत्वानाधारत्वस्य जडत्वेनाभिलापान्नास्मत्प्रतिबन्धी।। छ ।। जडत्वहेतुनिरासः ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C12" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वादशभङ्गः"></span>
== द्वादशभङ्गः ==
<span id="gr-C12-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वादशभङ्गे"></span>
=== द्वादशभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C12_S01
| id = VA_C12_S01_B01
| text = मूलम्-परिच्छिन्नत्वहेतुरपि न साध्यसाधकतामध्यस्ते। तथा हि। परिच्छिन्नत्वं नाम देशतः परिच्छिन्नत्वं वा कालतो वाऽन्योन्याभावाधिकरणत्वं वा। नाद्यः। कालाकाशादिभागेऽसिद्धेः। अत एव न द्वितीयः। ब्रह्मव्यतिरिक्तं सकलमपि देशकालाभ्यां परिच्छिन्नमिति चेन्न। व्याघातात्। तथा हि। देशतः परिच्छिन्नत्वं नाम क्वचिन्निष्ठाभावप्रतियोगिता। तथा न सर्वस्याभावं प्रतिजानता किञ्चिदधिष्ठानमभ्युपेयम्। अभावस्याधिष्ठानबोधाधीनबोधत्वात्। तथा च कथं न व्याघातः। सकलमपि ब्रह्मण्यध्यस्तमतस्तत्र नास्तीति निषेधान्नाधिष्ठानाभ्युपगत्या व्याघात इति चेन्न। परिच्छिन्नता नाम बाध्यतेत्यर्थः स्यात्तथात्वे साध्याविशिष्टतयैव दुष्टतापत्तिः। कालपरिच्छेदे चानित्यता सादिता त्रिकालासत्यता वाऽभिप्रेता भवेत्तथा च कालस्यैतादृशपरिच्छेदायोगेनागतः स एव दुरात्मा व्याघातः।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C12_S01
| id = VA_C12_S01_B02
| text = मूलम्- कुतश्चाकाशादेः कालपरिच्छेदाध्यवसायः। जडत्वहेतुनेति चेन्न। तस्यापाकृतत्वात्। घटादौ कार्यताप्रयुक्तत्वाच्च परिच्छिन्नत्वस्य। यज्जडं तत्कार्यमिति चेन्न। अविद्यायां व्यभिचारात्। तस्याश्च कार्यत्वेऽनादित्वपरिभाषा परिलुप्येत। तत्कारणस्याभावश्च। पञ्चमप्रकारं मोक्षमाचक्षाणस्य जडत्वहेतोर्मोक्षे नित्यतयाऽभ्युपगते व्यभिचारः। तस्य च कालपरिच्छिन्नत्वे पुनरावृत्तिप्रसङ्गः। न हि सहस्राक्षोऽपि क्षयं क्षेप्तुं क्षम (त) इत्युन्मत्तवादश्च स्यात्। न तृतीयः। नेति नेतीत्यादिना ब्रह्मण्यपि जगदन्योन्याभावाधिकरणतायाः श्रुतत्वात्। सोऽपि भेदोऽविद्याविलसित इति चेन्न। तत्किमिदानीं परमार्थभेदभिन्नत्वं हेतुः। तथा सति पक्षे तदसिद्धिः स्यात्। विरुद्धता च स्यादिति।। छ ।। परिच्छिन्नत्वहेतुनिरासः।। छ ।।
}}

<span id="gr-C13" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="त्रयोदशभङ्गः"></span>
== त्रयोदशभङ्गः ==
<span id="gr-C13-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोदशभङ्गे"></span>
=== त्रयोदशभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C13_S01
| id = VA_C13_S01_B01
| text = मूलम् - सन्घट इत्यादिप्रत्यक्षेण बाधितविषयत्वात्कालात्ययापदिष्टच्च। ननु केयं सत्यता या प्रत्यक्षगोचरा। किं सत्त्वं वा विधिगम्यत्वं वाऽर्थक्रियाकारित्वं वा प्रातिभासिकेतरत्वं वाऽसत्त्वातिरिक्तत्वं वाऽबाध्यत्वं वा। आद्यपञ्चकान्यतमाभ्युपगमे नास्माकं प्रत्यक्षविरोधः। तस्यास्माभिरिनिराकरणात्। न षष्ठः। प्रत्यक्षस्योत्तरकालीनबाधाभावग्राहितायोगात्। तस्मात्सद्गन्धर्वनगरमित्यादिवदयं प्रत्यक्षेण सत्त्वग्रहणप्रवाद इति।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C13_S01
| id = VA_C13_S01_B02
| text = मूलम्-मैवम्। अबाध्यतायाः प्रत्यक्षग्राह्यत्वात्। न च तस्योत्तरकालीनबाधाभावाग्राहकत्वमिति वाच्यम्। तदानीमबाध्यताग्रहणेनैव तत्सिद्धेः। तत्कालीनाबाध्यता गन्धर्वनगरेऽपि गृह्यत इति चेत्। सत्यम्। तथाऽप्यस्ति विशेषः। प्रामाण्यं हि ज्ञानस्योत्सर्गतोऽपवादादप्रामाण्यमिति विद्वत्सम्मतिः। तथा च तत्र बाधकादप्रामाण्यमुपस्थाप्यते प्रकृते तु तादृशबाधकादर्शनात्त्रिकालाबाध्यतैव निरपवादात्सिध्यतीति।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C13_S01
| id = VA_C13_S01_B03
| text = मूलम्-अस्त्वनुमानमेव बाधकं प्रत्यक्षस्येति चेन्न। प्रत्यक्षविरोधेन प्राप्तमरणावस्थस्य प्रत्यक्षविरोधाक्षमत्वात्। अन्यथा दहनशैत्यानुमानमपि तदुष्णतावगाहिप्रत्यक्षबाधकत्वेन प्रमाणं प्रसज्येत। यदा च प्रत्यक्षं समबलप्रत्यक्षान्तरेण न बाध्यते हन्त तदा का वार्ता तत्पादोपजीविनो वराकस्य तर्कस्य तद्बाधकत्वे। नभोमलिनतामाकलयत्प्रत्यक्षममूर्तानुमानेन बाधितं दृष्टमिति चेन्न। तत्राप्याप्तवाक्यादिनैव बाधाभ्युपगमेनासम्प्रतिपत्तेः। यदा च पुनः स्वयमेवानुमिमीते तदाऽपि बलवत्प्रत्यक्षग-हीतव्याप्तिकादेव तस्मादध्यवसायः।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C13_S01
| id = VA_C13_S01_B04
| text = मूलम्-प्रत्यक्षत्वाद्गन्धर्वनगरप्रत्यक्षवद्विप्रतिपन्नमपि प्रत्यक्षं भ्रान्तं किन्न स्यादिति चेत्तर्हि वाक्यत्वाज्जरद्गवादिवाक्यवत्सत्यज्ञानादिवाक्यमप्रमाणं किन्न स्यात्। किञ्च प्रत्यक्षशब्देन प्रत्यक्षाभासविवक्षायां पक्षे तदभावः। प्रमाणाभिप्राये दृष्टान्तेऽनन्वयः। ज्ञानत्वमात्रस्य हेतुत्वे सत्यज्ञानादिवचनजन्यज्ञाने व्यभिचारः।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य प्रत्यक्षबाधः ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C14" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्दशभङ्गः"></span>
== चतुर्दशभङ्गः ==
<span id="gr-C14-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्दशभङ्गे"></span>
=== चतुर्दशभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C14_S01
| id = VA_C14_S01_B01
| text = मूलम्-विश्वं सत्यमित्याद्यागमविरोधश्च व्यावहारिकं सत्त्वमत्रोच्यत इति चेन्न। निर्बीजत्वात्कल्पनायाः। व्यर्थं च प्रपञ्चे व्यावहारिकसत्यत्वप्रतिपादनम्। न हि कश्चिल्लोकिको वैदिको वा व्यावहारिकसत्यतां प्रपञ्चे नाभ्यपैति। तस्माद्वादिप्रसिद्धमिथ्यात्वनिषेधेन पारमार्थिकसत्त्वमेव प्रतिपाद्यते। अप्राप्ते शास्त्रमर्थवदिति न्यायात्। नेह नानेत्यादिश्रुतिनिषेध्यसमर्पकतयाऽनुवदति विश्वसत्यतावाक्यमिति चेन्न। तथा सति विश्वं सत्यमित्यादिवचनविधानसिद्ध्यर्थं नेह नानेत्यनुवाद इति प्रसङ्गात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C14_S01
| id = VA_C14_S01_B02
| text = मूलम्किञ्चसदेवेदमग्र आसीदित्यादिवाक्यनिषेध्यसमर्पकतया सत्यज्ञानादिवाक्यं ब्रह्मणः सत्यतामनुवदतीति चातिप्रसङ्गः। विश्वमिथ्यात्वब्रह्मसत्यत्वे श्रुतिमन्तरा न सिद्ध्यत इति कथमनुवाद इति चेन्न। दृश्यत्वादिहेतुना मिथ्यात्वसाधनात्। भ्रमानुपपत्त्याऽधिष्ठानतया ब्रह्मणोऽपि सत्यत्वकल्पनात्। किञ्च विश्वसत्यत्वानुवाद इति वदता विश्वस्य प्रामाणिकताऽभ्युपेयते न वा। नाद्यः। तत्प्रमाणविरोधात्। निषेध्यस्य स्वेन प्रमाणविषयताऽनभ्युपगमाच्च। न द्वितीयः। असिद्धस्यानुवादायोगात्। लोकसिद्धानुवाद इति चेन्न। लोके च प्रमाणसिद्धमनूद्यते भ्रान्त्या वा। नाद्यः दत्तोरत्वात्। नोत्तरः। तथैव लोकस्य भ्रान्तिसिद्धब्रह्मसद्भावो निषिध्यत इति प्रसङ्गात्। तस्माद्यद्वदन्तीत्यादिवचनं परिहारे विशेषयुक्तिं च विनाऽनुवादायोगात्। व्यावहारिकसत्यत्वस्य च वक्तुमप्रयोजकत्वात्। पारमार्थिकमेव सत्यत्वं जगत्युदितमित्यस्ति श्रुतिविरोधः।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य श्रुतिविरोधः।। छ ।।
}}

<span id="gr-C15" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चदशभङ्गः"></span>
== पञ्चदशभङ्गः ==
<span id="gr-C15-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्जदशभङ्गे"></span>
=== पञ्जदशभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C15_S01
| id = VA_C15_S01_B01
| text = वादावली"असत्यमप्रतिष्ठं ये जगदाहुरनीश्वर" मित्यादिनिरवकाशस्मृतिविरोधश्च। न चात्रासत्यशब्दोऽत्यन्तासत्परोऽत्यन्तासत्त्वाभ्युपगन्तुर्वादिन एवाभावादाहुरित्यस्यायोगादिति ।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य स्मृतिविरोधः ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C16" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षोडशभङ्गः"></span>
== षोडशभङ्गः ==
<span id="gr-C16-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षोडशभङ्गे"></span>
=== षोडशभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C16_S01
| id = VA_C16_S01_B01
| text = मूलम्विप्रतिपन्नं सत्यं प्रमाणदृष्टत्वाद्ब्रह्मवदित्यनुमानविरोधश्च। न च साध्यानिरुक्तिः। अबाध्यतायाः साध्यत्वात्। तस्याश्च ब्रह्मणि सिद्धत्वान्नाप्रसिद्धविशेषणता। ननु किमिदं प्रमाणदृष्टत्वम्। तात्त्विकप्रमाणदृष्टत्वमतात्त्विकप्रमाणदृष्टत्वं वा। नाद्यः। अस्माकमसिद्धेः। प्रत्यक्षादिप्रमाणानां तत्त्वावेदकताऽनभ्युपगमात्। नोत्तरः। तवासिद्धेः। साधनविकलत्वं च दृष्टान्तस्येति।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C16_S01
| id = VA_C16_S01_B02
| text = मूलम्-मैवम्। प्रत्यक्षादिप्रमाणानामतत्त्वावेदकत्वे मानाभावात्। प्रत्यक्षादिकं तत्त्वावेदकं प्रमाणत्वात्सत्यज्ञानादिवाक्यवत्। अन्यथा प्रामाण्यमेव न स्यात्। प्रपञ्चस्तत्त्वावेदकप्रमाणदृष्टः। सम्प्रतिपन्नभ्रान्तपदार्थेतरत्वाद्ब्रह्मवत्। आत्मत्वमुपाधिरिति चेन्न। अबाध्यत्वादेरात्मत्वस्य पक्षे सम्भवात्। अन्यथाऽऽत्मत्वस्याप्यभावः स्याद्ब्रह्मणि।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C16_S01
| id = VA_C16_S01_B03
| text = मूलम्-किञ्च तत्त्वावेदकत्वादिविशेषानवधूय प्रमाणमात्रदृष्टत्वं हेतुः किन्न स्यात्। न ह्यस्य विपक्षे वृत्तिः। वृत्तिव्याप्यताया आत्मन्यभ्युपगमान्न तत्र साधानावृत्तिः। तथाऽपि प्रामाणिकत्वातिरिक्तं सत्यत्वं नास्तीति साध्याविशिष्टतेति चेन्न। स्वपरासम्मतेः। न तावत्स्वरीत्येदमुक्तम्। प्रमाणाविषयस्यापि ब्रह्मणः सत्यत्वाभ्युपगमात्। नाप्यस्मद्रीत्या। ब्रह्मण इव प्रपञ्चस्यास्माभिः प्रामाणिकत्वातिरिक्तस्य सत्यत्वस्याभ्युपगमात्। अन्यथा शशविषामवत्प्रमाणवृत्त्ययोगात्। तथा।पि ब्रह्मणः प्रामाणिकत्वाभावात्साधनविकलो दृष्टान्त इति चेन्न। असाधारणस्य दूषणत्वाभावपक्षे केवलव्यतिरेकित्वोपपत्तेः। ब्रह्मणश्चाप्रामाणिकत्वे शशविषाणवदसत्त्वप्रसङ्गः। स्तवतःसिद्धत्वान्नेति चेन्न। स्वत इति स्वेनेति वा प्रमाणेन विनेति वा। नाद्यः। अनभ्युपगमात्। न हि स्वस्मिन्स्वस्य कारकताऽभ्युपगम्यते। अन्यथा शशविषाणस्याप्येवं सिद्धिः स्यात्। न द्वितीयः। प्रमाणाभावे सत्त्वं न स्यादित्यस्य प्रमाणेन विना सिद्ध्यतीत्यस्यानुत्तरत्वात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C16_S01
| id = VA_C16_S01_B04
| text = मूलम्-सिद्ध्युपायान्तरस्यानुपन्यस्तत्वात्। स्वतःसिद्धत्वं नाम स्वप्रकाशत्वमिति चेन्न। दत्तोत्तरत्वात्। अर्थक्रियाकारित्वाच्च सत्यत्वसाधनं सम्भवति। स्वाप्नरम्भासम्भोगादौ व्यभिचारइति चेन्न। पक्षसमत्वात्। न हि पक्षे पक्षसदृशे वाव्यभिचारः। रज्जुभुजङ्गादौ व्यभिचार इति चेन्न। तज्ज्ञानस्यैव भयकम्पादिजनकत्वात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C16_S01
| id = VA_C16_S01_B05
| text = मूलम्-ननु ज्ञानमात्रमेव भयकम्पादिजनकमर्थविशेषितं वा। आद्ये सकलज्ञानानां भयकम्पादिजनकत्वाप्रसङ्गः। द्वितीये सर्पस्यापि तज्जनकत्वमायातमिति चेन्न। सर्पतया ज्ञातरज्जोरेव विशेषणत्वेन व्यभिचाराभावात्। सर्पाजन्यत्वाच्च। आत्मन्यर्थक्रियाकारित्वं नास्तीति चेन्न। तस्य निखिलप्रपञ्चकारणत्वेन श्रुतिशतसमधिगतत्वात्। सोऽपि पक्षनिक्षिप्तश्चेन्महायानिकपक्षपातः स्यात्। तदतिरिक्तात्माभ्युपगमान्नैवमिति चेन्न। तदतिरिक्तस्याप्येतद्विशेषणवत्तया पक्षनिक्षेपात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C16_S01
| id = VA_C16_S01_B06
| text = मूलम्-किञ्च विशिष्टस्याप्यात्मनोऽर्थक्रियाभ्युपगमादात्मांशस्य सा कथं न स्यात्। व्यावहारिकत्वं च विश्वसत्यतायां प्रमाणम्। अभिज्ञाऽभिवदनादीनामपि शुक्तिमात्रविषयत्वात् ।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्यानुमानविरोधः।। छ ।।
}}

<span id="gr-C17" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तदशभङ्गः"></span>
== सप्तदशभङ्गः ==
<span id="gr-C17-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तदशभङ्गे"></span>
=== सप्तदशभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C17_S01
| id = VA_C17_S01_B01
| text = मूलम्-दोषगम्यत्वमुपाधिश्च। न च दृश्यत्वादिना प्रपञ्चेऽपि तत्साध्यम्। मिथ्यात्वसाधन इवात्रापि दोषप्रसक्तेः।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य सोपाधिकत्वसमर्थनम् ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C18" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टादशभङ्गः"></span>
== अष्टादशभङ्गः ==
<span id="gr-C18-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टादशभङ्गे"></span>
=== अष्टादशभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C18_S01
| id = VA_C18_S01_B01
| text = मूलम्-अनिर्वचनीयत्वाविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वस्य मिथ्यात्वाभिप्राये निदर्शनस्य साध्यविकल्त्वं च। ननु कादाचित्कत्वहेतुना सकारणकत्वानुमाने कारणस्य सदसद्रूपत्वासम्भवादविद्याकार्यत्वमेव पर्यवस्यतीति चेन्न। केयं कादाचित्कता नाम। कदाचित्प्रतीतता वा कदाचिदुत्पन्नता वा। नाद्यः। व्याप्त्यभावात्। नोत्तरः। हेतोरसिद्धत्वात्। तस्मान्न त्रिविधोऽप्ययं प्रयोगो युक्तिपथमवतरतीति।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य दृष्टन्ते साध्यवैकल्यम् ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C19" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="एकोनविशंतितमभङ्गः"></span>
== एकोनविशंतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C19-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकोनविशंतितमभङ्गे"></span>
=== एकोनविशंतितमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C19_S01
| id = VA_C19_S01_B01
| text = मूलम्-किञ्च यदि जगत् भ्रान्तिकल्पितं स्यात्तर्हि कल्प्यमानजगत्सदृशसत्याधिष्ठानप्रधानपूर्वकमङ्गीकार्यं प्रसज्येत। न च सत्यजगद्‌द्वयाङ्गीकारो युक्तः। पिण्याकयाचनार्थं गतस्य खारीतैलप्रदानप्रतिज्ञावदधिकापातात्। ततो नेदं जगद्भ्रान्तिकल्पितमिति तर्कपराहतं दृश्यत्वाद्यनुमानम्। किञ्च कल्पनाया आरोप्यसदृशाधिष्ठानप्रधानपूर्वकत्वं व्यापकम्। तच्चात्र नास्ति। सत्यजगद्द्वयाङ्गीकारादस्यैव जगतः सत्यत्वाह्गीकारस्य लघुत्त्वात्। अतो व्याप्यकल्पनापि नास्तीति प्रमाणविरोधः। तथा च प्रयोगः प्रपञ्चो न भ्रान्तिकल्पितः। निरधिष्ठानत्वान्निष्प्रधानत्वादात्मवद्व्यतिरेकेण वा रजतवत्। विपक्षे त्वारोप्यसदृशाधिष्ठानप्रधानभूतसत्यजगद्‌द्व्यङ्गीकारप्रसङ्गो बाधकः
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C19_S01
| id = VA_C19_S01_B02
| text = मूलम्-ननु यदुक्तं यद्भ्रन्तिकल्पितं तत्साधिष्ठानमिति तन्न। स्वाप्नपदार्थे व्यभिचारात्। तथा हि स्वाप्नास्तावत्पदार्थाः भ्रान्तिकल्पिताः। सत्यत्वे हि तेऽनादिनित्या उतोत्पत्तिविनाशवन्तः। आद्ये प्रागूर्ध्वञ्चोपलभ्येरन्। द्वितीये किन्न बोधानन्तरमुपलभ्यन्ते। तदैवोत्पद्यविनष्टा इति चेन्न। असम्भाववितत्वात्। किञ्चैवमुपादानानि निमित्तानि चोपलब्धव्यानि। अपि चैतानन्तः पश्यति बहिर्वा। नाद्यः। अल्पप्रदेशे महतां दर्शनासम्भवात्। नोत्तरः। पार्श्वस्थानामप्युपलम्भप्रसङ्गात्। केन चैते करणेनोपलभ्यन्ते। न तावद्बाह्येन्द्रियैः तेषां तदोपरतत्वात्। नापि मनसा। तस्य बहिरस्वातन्त्र्यात्।। किञ्च काश्यां सुप्तो मधुरां पश्यति तथा हेमन्ते सुप्तो वसन्तम्। न च तत्र तयोः सम्भवः। तस्माद्भ्रान्तिकल्पिताः। न चात्र किञ्चिदधिष्ठानमस्ति। आत्मनो भेदेनोपलम्भात्। न ह्यहं गज इति तदा प्रतीतिरस्तीति। एतदप्यविमर्शसुन्दरम्। तेषां सत्यत्वात्। तेन निरधिष्ठानत्वेऽपि न विरोधः
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C19_S01
| id = VA_C19_S01_B03
| text = मूलम्-ननु सत्यत्वे बाधकमुक्तम्। मैवम्। उत्पत्तिविनाशाङ्गीकारात्। न चप्रागूर्ध्वमुपलम्भप्रसङ्गः विद्युदादिवत्तात्कालिकत्वसम्भवात्। तर्ह्युपादानाद्युपलब्धिः स्यादिति चेन्न। वासनोपादानकत्वात्। वासनानां चातीन्द्रियत्वादनुपलब्धिर्युज्यते। निमित्तादिकं त्वदृष्टेश्वरादिकमिति। अतीन्द्रियकार्यस्यापि त्र्यणुकवदुपलम्भः सम्भवति। अत एवान्तर्मनस उपलब्धिर्युज्यते।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C19_S01
| id = VA_C19_S01_B04
| text = मूलम्-निरधिष्ठानत्वमसिद्धम्। आत्मनोऽधिष्ठानत्वादिति चेन्न। आत्मनोऽधिष्ठानत्वासम्भवात्। नात्मा जगदारोपाधिष्ठानम्। अविषयत्वात्। तद्विरुद्धतया प्रतीयमानत्वात्। यथा पर्वतो न सर्षपारोपाधिष्ठानम्। प्रपञ्चो वा नात्मन्यध्यस्तः। तद्विरुद्धतया प्रतीयमानत्वात्। यथा सर्षपो न पर्वतेऽध्यस्तः। विरुद्धाकारप्रतीतावध्यासाङ्गीकारे तस्य कदाऽप्यनिवृत्तिप्रसङ्गः। -किञ्च यदि जगदात्मन्यारोपितं स्यात्तदाऽऽत्मनो भिन्नत्वेन न दृश्यते। यद्यत्रारोपितं तत्ततो भिन्नत्वेन न प्रतीयते। यथा शुक्तिकायामारोपितं रजतं न शुक्तिकाया भिन्नत्वेन प्रतीयते भ्रान्तौ। दृश्यते चेदमिदानीं जगदात्मनो भिन्नत्वेन। तस्मान्न तत्रारोपितमिति।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C19_S01
| id = VA_C19_S01_B05
| text = मूलम्-किञ्च ब्रह्मणि प्रपञ्चस्यारोपितत्वं वदन्नत्यत्र प्रपञ्चस्य सत्तामङ्गीकरोति न वा। आद्ये परस्य मिथ्यात्वप्रतिज्ञाहानिः। न चेत्कस्य कुत्रारोपः न हि शशविषाणं क्वचिदारोप्यते। नास्माभिरन्यत्र सतः प्रपञ्चस्य ब्रह्मण्यारोपोऽभिधीयते। येन सर्वमिथ्यात्वप्रतिज्ञाहानिरापद्येत। किन्त्वनिर्वचनीयरूपः कश्चिदनात्माकारोऽयं प्रपञ्चे ब्रह्मण्यारोपित इत्यङ्गीक्रियत इत् चेन्न। अनात्माकारः प्रपञ्च इति कोऽर्थः। किमात्मनोऽन्य उतात्मविरुद्ध उतात्माभावो वा। नाद्यद्वितीयौ। क्वचित्प्रपञ्चस्य सत्यतापातात्। न तृतीयः। आत्मन्यात्माभावारोपस्य क्वाप्यदृष्टत्वात्। न हि कश्चिदहमहं न भवामीति भ्रान्तो दृश्यते।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C19_S01
| id = VA_C19_S01_B06
| text = मूलम्-विमत आत्माऽऽत्माभावारोपाधिष्ठानं न भवति। आत्मत्वाद्देवदत्त्वत्। ननु निष्प्रधानत्वमसिद्धम्। पूर्वपूर्वप्रपञ्चस्योत्तरोत्तरप्रपञ्चारोपे प्रधानत्वादिति चेन्न। असत्त्वात्।। छ ।। मिथ्यात्वहेतुनां प्रतिकूलतर्कपराहतिः।। छ ।।
}}

<span id="gr-C20" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="विंशतिततमभङ्गः"></span>
== विंशतिततमभङ्गः ==
<span id="gr-C20-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="विंशतिततमभभङ्गे"></span>
=== विंशतिततमभभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C20_S01
| id = VA_C20_S01_B01
| text = मूलम्-एवमनेकानुमानप्रतिहतत्वान्न दृश्यत्वानुमानं समञ्जसमिति सिद्धम्।। छ ।। दृश्यत्वादिहेतुत्रयभङ्गः ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C21" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="एकविंशतितमभङ्गः"></span>
== एकविंशतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C21-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकविंशतितमभङ्गे"></span>
=== एकविंशतितमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C21_S01
| id = VA_C21_S01_B01
| text = मूलम्-किञ्च जगतो मिथ्यात्वाभावे न बाधकं पश्यामः। सत्यत्वे कथं प्रकाशेत। न तावत्स्वातः। जडत्वात्। नापि परतः। प्रकाशान्तरेण सम्बन्धाभावात्। असम्बद्धस्य प्रकाशनेऽतिप्रसङ्गात्। असत्त्वे तु चित्प्रकाशारोपितस्याधिष्ठानाध्यस्तत्वसम्बन्धेन प्रकाशोपपत्तिरिति चेन्न। विचारागोचरत्वात्। तथा हि। कथं प्रकाशेतेति कोऽर्थः। कथं प्रकाशः स्यादिति वा कथं प्रकाशाश्रय इति वा कथं प्रकाशविषय इति वा। न प्रथमद्वितीयौ। अनभ्युपगमात्। तृतीयेऽपि किं प्रकाशशब्देन चैतन्यं विवक्षितं वृत्तिर्वा। नाद्यः। चैतन्याविषयत्वेऽपि बाधकाभावात्। वृत्तिविषयत्वेनैव व्यवहारोपपत्तेः। चैतन्यस्यापि स्वाभाविकं भविष्यतिति व्यवहारोपपत्तेः। चैतन्यस्यापि स्वाभाविकं भविष्यतीति को दोषः। असङ्गश्रुतिस्तु परमेश्वरस्य पापादिसम्बन्धाभाववादिनी।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C21_S01
| id = VA_C21_S01_B02
| text = मूलम्-न द्वितीयः करणसामर्थ्येन विषयविषयिभावोपपत्तेः। किञ्चाध्यस्तत्वेन प्रकाशने जीवेऽध्यासपक्षे सर्वदा प्रकाशः स्यात्। ब्रह्मण्यध्यासे न कदाचित्। बहुजीवपक्षेऽपि जीवेऽध्यासे सर्वदा सर्वेषां प्रपञ्चः प्रकाशेत। ब्रह्माधिष्ठानत्वे तु न कस्यापि कदाऽपि तथापि सत्यत्वे दृश्यत्वं न युज्यते। दृग्दृश्ययोः संसर्गानिरूपणादिति चेन्न। संयोगासम्भवे समवायवदन्यस्यापि तयोरसम्भवे कल्प्यत्वात्। विषयविषयिभावस्य सम्भवात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C21_S01
| id = VA_C21_S01_B03
| text = मूलम्-न च तदनिरूपणम्। ज्ञानजन्यफलाधारत्वलक्षणं तत्तत्प्रतीतियोग्यत्वं विषयत्वमस्त्विति चेत्तत्फलं ज्ञातता व्यवहारो वा। नाद्यः। अतीतादौ तदसम्भवेनाविषयत्वापत्तेः। न द्वितीयः। गगनादावभावादिति। मैवम्। अतीतादौ ज्ञातताऽभ्युपगमे विरोधाभावात्। अन्यथा तद्व्यवहारायोगात्। अतीतादावनुगतविषयत्वं नास्तीति चेत्प्रतिनियतमेवास्तु। व्यवहारोऽपि तत्तद्योग्यमेव ज्ञानजन्यफलं किन्न स्यात्। तस्मान्नानुमानं विश्वमिथ्यात्वे मानम्।। छ ।। मिथ्यात्वहेतूनामप्रयोजकत्वम्।। छ ।।
}}

<span id="gr-C22" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वाविंशतितमभङ्गः"></span>
== द्वाविंशतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C22-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वाविंशतितमभङ्गे"></span>
=== द्वाविंशतितमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C22_S01
| id = VA_C22_S01_B01
| text = मूलम्-किञ्च यदि जगत् भ्रान्तिकल्पितं स्यात्तर्हि कल्प्यमानजगत्सदृशसत्याधिष्ठानप्रधानपूर्वकमङ्गीकार्यं प्रसज्येत। न च सत्यजगद्‌द्वयाङ्गीकारो युक्तः। पिण्याकयाचनार्थं गतस्य खारीतैलप्रदानप्रतिज्ञावदधिकापातात्। ततो नेदं जगद्भ्रान्तिकल्पितमिति तर्कपराहतं दृश्यत्वाद्यनुमानम्। किञ्च कल्पनाया आरोप्यसदृशाधिष्ठानप्रधानपूर्वकत्वं व्यापकम्। तच्चात्र नास्ति। सत्यजगद्द्वयाङ्गीकारादस्यैव जगतः सत्यत्वाह्गीकारस्य लघुत्त्वात्। अतो व्याप्यकल्पनापि नास्तीति प्रमाणविरोधः। तथा च प्रयोगः प्रपञ्चो न भ्रान्तिकल्पितः। निरधिष्ठानत्वान्निष्प्रधानत्वादात्मवद्व्यतिरेकेण वा रजतवत्। विपक्षे त्वारोप्यसदृशाधिष्ठानप्रधानभूतसत्यजगद्‌द्व्यङ्गीकारप्रसङ्गो बाधकः
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C22_S01
| id = VA_C22_S01_B02
| text = मूलम्-ननु यदुक्तं यद्भ्रन्तिकल्पितं तत्साधिष्ठानमिति तन्न। स्वाप्नपदार्थे व्यभिचारात्। तथा हि स्वाप्नास्तावत्पदार्थाः भ्रान्तिकल्पिताः। सत्यत्वे हि तेऽनादिनित्या उतोत्पत्तिविनाशवन्तः। आद्ये प्रागूर्ध्वञ्चोपलभ्येरन्। द्वितीये किन्न बोधानन्तरमुपलभ्यन्ते। तदैवोत्पद्यविनष्टा इति चेन्न। असम्भाववितत्वात्। किञ्चैवमुपादानानि निमित्तानि चोपलब्धव्यानि। अपि चैतानन्तः पश्यति बहिर्वा। नाद्यः। अल्पप्रदेशे महतां दर्शनासम्भवात्। नोत्तरः। पार्श्वस्थानामप्युपलम्भप्रसङ्गात्। केन चैते करणेनोपलभ्यन्ते। न तावद्बाह्येन्द्रियैः तेषां तदोपरतत्वात्। नापि मनसा। तस्य बहिरस्वातन्त्र्यात्।। किञ्च काश्यां सुप्तो मधुरां पश्यति तथा हेमन्ते सुप्तो वसन्तम्। न च तत्र तयोः सम्भवः। तस्माद्भ्रान्तिकल्पिताः। न चात्र किञ्चिदधिष्ठानमस्ति। आत्मनो भेदेनोपलम्भात्। न ह्यहं गज इति तदा प्रतीतिरस्तीति। एतदप्यविमर्शसुन्दरम्। तेषां सत्यत्वात्। तेन निरधिष्ठानत्वेऽपि न विरोधः
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C22_S01
| id = VA_C22_S01_B03
| text = मूलम्-ननु सत्यत्वे बाधकमुक्तम्। मैवम्। उत्पत्तिविनाशाङ्गीकारात्। न चप्रागूर्ध्वमुपलम्भप्रसङ्गः विद्युदादिवत्तात्कालिकत्वसम्भवात्। तर्ह्युपादानाद्युपलब्धिः स्यादिति चेन्न। वासनोपादानकत्वात्। वासनानां चातीन्द्रियत्वादनुपलब्धिर्युज्यते। निमित्तादिकं त्वदृष्टेश्वरादिकमिति। अतीन्द्रियकार्यस्यापि त्र्यणुकवदुपलम्भः सम्भवति। अत एवान्तर्मनस उपलब्धिर्युज्यते।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C22_S01
| id = VA_C22_S01_B04
| text = मूलम्-निरधिष्ठानत्वमसिद्धम्। आत्मनोऽधिष्ठानत्वादिति चेन्न। आत्मनोऽधिष्ठानत्वासम्भवात्। नात्मा जगदारोपाधिष्ठानम्। अविषयत्वात्। तद्विरुद्धतया प्रतीयमानत्वात्। यथा पर्वतो न सर्षपारोपाधिष्ठानम्। प्रपञ्चो वा नात्मन्यध्यस्तः। तद्विरुद्धतया प्रतीयमानत्वात्। यथा सर्षपो न पर्वतेऽध्यस्तः। विरुद्धाकारप्रतीतावध्यासाङ्गीकारे तस्य कदाऽप्यनिवृत्तिप्रसङ्गः। किञ्च यदि जगदात्मन्यारोपितं स्यात्तदाऽऽत्मनो भिन्नत्वेन न दृश्यते। यद्यत्रारोपितं तत्ततो भिन्नत्वेन न प्रतीयते। यथा शुक्तिकायामारोपितं रजतं न शुक्तिकाया भिन्नत्वेन प्रतीयते भ्रान्तौ। दृश्यते चेदमिदानीं जगदात्मनो भिन्नत्वेन। तस्मान्न तत्रारोपितमिति।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C22_S01
| id = VA_C22_S01_B05
| text = मूलम्-किञ्च ब्रह्मणि प्रपञ्चस्यारोपितत्वं वदन्नत्यत्र प्रपञ्चस्य सत्तामङ्गीकरोति न वा। आद्ये परस्य मिथ्यात्वप्रतिज्ञाहानिः। न चेत्कस्य कुत्रारोपः न हि शशविषाणं क्वचिदारोप्यते। नास्माभिरन्यत्र सतः प्रपञ्चस्य ब्रह्मण्यारोपोऽभिधीयते। येन सर्वमिथ्यात्वप्रतिज्ञाहानिरापद्येत। किन्त्वनिर्वचनीयरूपः कश्चिदनात्माकारोऽयं प्रपञ्चे ब्रह्मण्यारोपित इत्यङ्गीक्रियत इत् चेन्न। अनात्माकारः प्रपञ्च इति कोऽर्थः। किमात्मनोऽन्य उतात्मविरुद्ध उतात्माभावो वा। नाद्यद्वितीयौ। क्वचित्प्रपञ्चस्य सत्यतापातात्। न तृतीयः। आत्मन्यात्माभावारोपस्य क्वाप्यदृष्टत्वात्। न हि कश्चिदहमहं न भवामीति भ्रान्तो दृश्यते।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C22_S01
| id = VA_C22_S01_B06
| text = मूलम्-विमत आत्माऽऽत्माभावारोपाधिष्ठानं न भवति। आत्मत्वाद्देवदत्त्वत्। ननु निष्प्रधानत्वमसिद्धम्। पूर्वपूर्वप्रपञ्चस्योत्तरोत्तरप्रपञ्चारोपे प्रधानत्वादिति चेन्न। असत्त्वात्।। छ ।। मिथ्यात्वहेतुनां प्रतिकूलतर्कपराहतिः।। छ ।।
}}

<span id="gr-C23" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="त्रयोविंशतितमभङ्गः"></span>
== त्रयोविंशतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C23-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोविंशतितमभङ्गे"></span>
=== त्रयोविंशतितमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C23_S01
| id = VA_C23_S01_B01
| text = मूलम्-एवमनेकानुमानप्रतिहतत्वान्न दृश्यत्वानुमानं समञ्जसमिति सिद्धम्।। छ ।। दृश्यत्वादिहेतुत्रयभङ्गः ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C24" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्विंशतितमभङ्गः"></span>
== चतुर्विंशतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C24-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्विंशतितमभङ्गे"></span>
=== चतुर्विंशतितमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C24_S01
| id = VA_C24_S01_B01
| text = मूलम्-अस्य पटस्यावयवित्वादिनैतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वसाधनमप्यत्यन्ताभावस्य निष्प्रतियोगिकत्वेन बाधितम्। एतत्तन्तुषु नास्तीति साधने सिद्धसाधनम्। कार्यकारणयोरभेदेनाधाराधेयभावाभावात्। एतत्तन्तुकार्यं न भवतीति साधनेऽकार्यत्वस्यान्यकार्यत्वस्य वा सिद्ध्याऽर्थान्तरत्वम्। आकाशादिषु चैवं प्रयोगाभावेन सर्वजगन्मिथ्यात्वासिद्धिश्च।। छ ।। अंशित्वानुमानस्य बाधः ।। छ ।।
}}

<span id="gr-C25" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चविंशतितमभङ्गः"></span>
== पञ्चविंशतितमभङ्गः ==
<span id="gr-C25-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चविंशतितमभङ्गे"></span>
=== पञ्चविंशतितमभङ्गे ===
{{Bhashyam
| verse_id = VA_C25_S01
| id = VA_C25_S01_B01
| text = मूलम्-किञ्च किमत्र पटस्यासत्त्वमापाद्यते संसर्गनिषेधो वा क्रियते। नाद्यः त्वद्दर्शनविरोधात्। सत्त्वमात्रं निषिध्यते नासत्त्वमापाद्यत इति चेन्न। तन्निषेधे तद्‌ध्रौव्यात्। सत्त्वनिषेधे चैतन्तुनिष्ठपदवैय्यर्थ्यम्। न च सिद्धसाधनतापरिहारार्थं विशेषणमिति वक्तव्यम्। एतत्पटात्यन्ताभावस्यास्माकमसिद्धेः। एतेन दृष्टान्तोऽपि साध्यविकलतया प्रत्युक्तो वेदितव्यः। ननु पटान्तरस्यात्यन्ताभावो न चेत्पटः किन्न स्यात्। किमत्र पटसंसर्गः स्यात्पटो वा। आद्ये न व्याप्तिसिद्धिः। द्वितीये सिद्धसाधनम्। नाप्युत्तरः। तन्तुपटसंसर्गाभावस्य सिद्धत्वात्। अथायं पट एतत्तन्तुजन्यो न भवतीति प्रतिज्ञावाक्यार्थः स्यात्तर्हि तस्यांशित्वमपि न स्यादिति हेतोरसिद्धिः स्यात्। न तत्त्वतस्यदप्यस्तीति चेन्न। अतात्त्विकावयवित्वस्यास्माकमसिद्धेः। इह तन्तुषु पट इत्यादिप्रत्यक्षविरुद्धं चैतत्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C25_S01
| id = VA_C25_S01_B02
| text = मूलम्-नन्विह नभसि नीलिमेति प्रत्यक्षाभिमतप्रत्ययबाधेनारूपित्वानुमानप्रवृत्तिवदत्राप्यनुमान प्रवृत्त्युपपत्तिः किन्न स्यादिति चेन्न। तथा सति दहनशैत्यानुमानादेरप्यप्रतिबद्धप्रसरेण बाधपरिभाषापरिमोषापातात्। उभयवादिसम्प्रतिपन्नप्रामाण्ये प्रत्यक्षादौ जाग्रति बाधः सुखं प्रसरेदिति चेत्तत्किं प्रकृते प्रत्यक्षप्रामाण्यानभ्युपगमे कारणम्। अनुमानविरोध इति चेत्समं दहनशैत्यानुमानेऽपि। न च प्रत्यक्षस्यानुमानबाधितत्वे दृष्टान्तं पश्यामः। नभोनीलिमाप्रतितिभ्रमताऽप्यागमाद्यवगम्यैव। अनुमानस्याप्रसरात्। तथा हि। महत्त्वान्नभसो रूपं निषिध्यतेऽगन्धवत्त्वाद्वा स्पर्शरहितत्वाद्वा। न त्रयमपि। तत एवाशब्दत्वप्रसङ्गात्।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = VA_C25_S01
| id = VA_C25_S01_B03
| text = मूलम्-अथ तत्रागमविरोधस्तर्ह्यरूपित्वमपि तस्यागमसिद्धमेव। नानुमानादिति। तस्मात्कालातीतादोषं क्वचित्स्वीकुर्वताऽत्रापि समानन्यायतया सा चाभ्युपेयैव।। छ ।। अंशित्वानुमाननिरासः।। छ ।।
}}

[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Vadavali]]

Tattvaviveka/Vyakhya/Tatvaviveka-tika

2026-06-15T18:35:06Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

= तत्वविवेकविवरणम् =
<div class="gr-page-nav">[[Tattvaviveka|Tattvaviveka]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvaviveka" data-slug="Tatvaviveka-tika">

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B01
| id = TV_C01_B01_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-vyakhya-gadya">मङ्गलाचरणम्</div>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणम्य रमणं लक्ष्म्याः पूर्णबोधान्गुरूनपि।</span><span class="shloka-line">व्याख्यां तत्वविवेकस्य करिष्यामो यथामति ॥ 1 ॥</span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु परमपुरुषादितत्वानां विवेकः शास्त्र एव कृतः। तत्किमनेन प्रकरणेन। विक्षिप्तसङ्ग्रहार्थमिति चेन्न॥ सङ्ग्रहस्यापि तत्वसङ्ख्याने कृतत्वात्। सत्यं। तथापि तत्वसङ्ख्यानोक्तार्थे साक्षित्वेन भगवत्प्रणीततत्वविवेकगतवाक्यान्येवाचार्यैरुदाहृतानीत्यदोषः।</p>
<div class="gr-avataranika">तत्रादौ तावत्सामान्येन तत्वस्य विभागोद्देशं करोति।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्वतन्त्रं परतन्त्रं च प्रमेयं द्विविधं मतम्।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रमेयमित्यनुवादेनैव तत्वसामान्यलक्षणं चोक्तम्।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनारोपितं हि तत्वं। यदि नाम कूर्मरोमादिकमनारोपितं किं तावता तत्वं स्यादित्यतः प्रतीतौ सत्यामिति वाच्यम्। तच्च प्रमेयमिति चैकोऽर्थः।</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">तत्वसामान्यलक्षणपरीक्षा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथार्थज्ञानं प्रमा। तद्विषयः

प्रमेयंम्

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वीश्वरज्ञानं तावत्प्रमा। तत्र शुक्तिरजतादिकं तद्विषयो न वा। न चेत्तस्यासार्वज्ञ्यप्रसङ्गः। तद्विषयत्वे तदपि तत्वं स्यादिति। मैवं।PRपरमार्थाशेषार्थज्ञत्वमेव सार्वज्ञ्यमित्यङ्गीकारात्। तथाप्यस्मदादीनां शुक्तिरजतादिविभ्रममीश्वरो वेत्ति न वा। वेत्तीति ब्रूमः। विषयविशेषितज्ञानस्यावगमे विषयस्यापि प्रमेयत्वं स्यादिति चेन्न। यत् प्रमया अस्तीति विधीयते तत् प्रमेयमित्यङ्गीकारात्।PRन चेश्वरादिप्रमा शुक्तिरजतादिविधिरूपा। किं तु भ्रान्तोऽयं शुक्तिकाशकलं कलधौततया कल्पयतीत्यनुवादरूपैव। ननु भ्रमेऽपि इदमिति ज्ञानं तावत्प्रमा। किं तावताऽपि न हि तद्विषयः शुक्तिकायां रजतत्वं येन तत् प्रमेयं स्यात्।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु इदं रजतमित्येकमेव ज्ञानं। सत्यं। अत एव विशिष्टोल्लेखीदमप्रमैवेति उल्लिखितं विशिष्टमतत्वमेवेति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रमेयं

द्विविधम्

॥ स्वतन्त्रं परतन्त्रं चेतीतिशब्दोऽध्याहार्यः।</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">स्वतन्त्रतत्व-अस्वतन्त्रतत्वलक्षणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत् स्वसत्तादौ स्वाधीनं न तु परापेक्षं तत्

स्वतन्त्रम्

॥ यत् पुनस्तत्र परायत्तं तत्

परतन्त्रम्

इति सञ्ज्ञानिरुक्तिरेवानयोर्लक्षणम् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मतं प्रमितमित्युक्तार्थे प्रमाणसद्भावसूचनेन प्रकारान्तरं निरस्तं भवति। तथा हि। यदि प्रमेयमेव न स्यात् तदा प्रत्यक्षादिविरोधः। तस्य च भ्रान्तित्वे बाधकं वाच्यं। न च भ्रान्तिबाधावधिष्ठानावधिविधुरौ विद्येते इति तदेव प्रमेयमस्तु। ननु केशोण्ड्रकादिभ्रमो निरधिष्ठान इति चेन्न। तस्यापि तेजोधिष्ठानत्वाभ्युपगमात्। नास्त्येव प्रमेयमिति ज्ञानस्य प्रमात्वाप्रमात्वयोर्व्याहतिश्च।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एके तु एकमेव तत्वमिति मन्यते। तदसत्। प्रत्यक्षादिविरोधात्। भ्रान्तिरियमिति चेन्न। इयमेव प्रतीतिः प्रमा न वा। आद्ये तद्विषयेण तत्बान्तरेण भाव्यं। द्वितीये प्रत्यक्षादेः प्रमात्वेनोक्त एव दोषः। सर्वस्य स्वतन्त्रत्वे नित्यसुखादिप्रसङ्गः। अस्वातन्त्र्ये न कस्यापि प्रवृत्तिः। अन्धपङ्गुवत्स्यादिति चेन्न। प्रत्यासत्तेरेवानुपपत्तेः।अपरे तु भावाभावतया चेतनाचेतनत्वेन वा नित्यानित्यतया वा नामरूपभेदेन वा द्वे तत्वे ब्रुवते। अन्ये तु नामरूपकर्मभेदेन त्रयं। केचिद्‌द्रव्यगुणकर्मसामान्यात्मना चत्वारि। एके समवायेन सहोक्तानि पञ्च। अपरे रूपविज्ञानवेदनासञ्ज्ञासंस्कारान् पञ्चेत्यादि। तत्सर्वमनुपपन्नं। अत्र केषाञ्चित्स्वरूपेणैवाभावात्। परमप्रमेयस्यच अवान्तरत्वापत्त्या परिगणनस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गाच्चेति।</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">स्वतन्त्रतत्वनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">किं तत्स्वतन्त्रप्रमेयमित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुर्निर्दोषाखिलसद्गुणः ॥ 1 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवान्

इति पूजार्थं।

निर्दोष

इति स्वातन्त्र्योपपादनाय। यस्य तु द्वयमप्यसिद्धं तं प्रत्यागमो दर्शनीयः। अनेन स्वतन्त्रपरतन्त्रभेदमङ्गीकृत्यापि स्वातन्त्र्यं शिवशक्त्यादीनामङ्गीकुर्वाणा निरस्ता भवन्ति। विष्णोरन्यत्परतन्त्रमिति वाक्यशेषः। द्विविधमित्युक्त्या स्वतन्त्रपरतन्त्रप्रमेययोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितं। अन्यथा द्वे प्रमेये इत्येव ब्रूयात् ॥ तत्र स्वतन्त्रप्रमेयमेकमेवेत्युक्तं।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B02">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B02
| id = TV_C01_B02_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-avataranika">परतन्त्रस्य भेदमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">द्विविधं परतन्त्रञ्च भावोऽभाव इतीरितः।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भाव

इतीरित एका विधा।

अभाव

इतीरितश्चापरा। एवं परतन्त्रं च द्विविधमिति योज्यं॥

ईरित

ग्रहणाद्ये भावभावविभागं नेच्छन्ति तेषामागमविरोध उक्तो भवति। किं च भावानभ्युपगमे अभाव एव न स्यात्। प्रतियोगिनोऽभावात्। अभावानभ्युपगतौ प्रतीतिविरोधः। विभागानभ्युपगमे तु प्रतीतिविरोध इति। अत्रापि भावाभावपदाभ्यामेव विधिनिषेधात्मकत्वं द्वयोर्लक्षणं सूचितं भवति ॥पूर्ववद्विधाग्रहणेनावान्तरभेदश्च॥</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">अभावविभागनिरूपणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र भावनिरूपणस्य बहुत्वात्पश्चादुद्दिष्टस्याप्यभावस्य प्रभेदमादावाह।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">पूर्वापरसदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ॥ 2 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वत्वेनापरत्वेन सदात्वेन व्यावर्तकेन त्रिविध इत्यनेनैषां लक्षणान्यप्युक्तानि। योऽभावो वस्तूत्पत्तेः प्रागेवास्ति स पूर्वाभावः। यस्तु वस्तुप्रध्वंसात्परत एवास्ति सोऽपराभावः। यस्तु सदाऽस्ति स सदाभाव इति।</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">अभावपरीक्षानिरूपणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यदपेक्षया पूर्वमपरं चेत्युच्यते स एव प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगी। अत्यन्ताभावस्य तु कः प्रतियोगीति। मैवं। तथा सति प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगिनियमो न स्यात् ॥ तस्माद्यस्यासौ स एव प्रतियोगीति वाच्यं। शशविषाणादीनां चाभावोऽत्यन्ताभाव इति स एव प्रतियोगी। अप्रामाणिकस्य कथं प्रतियोगित्वमिति चेत् किमिह तस्य सत्तया कृत्यमस्ति। न हि प्रतियोगित्वं रूपादिवद्धर्मिसत्तासापेक्षं। प्रतीतिमात्रं तूपयुक्तं। तदसतोऽप्यस्तीति। इष्यते प्रामाणिकैरिति शेषः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन ये सर्वोप्ययं संसर्गाभाव एव एवेति मन्यन्ते तन्मतमपास्तं भवति। यथा न च कार्यकारणयोः संसर्गस्तथा वक्ष्यते। अत्यन्तासत्प्रतियोगिकस्य तथात्वानुपपत्तेरिति।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B03">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B03
| id = TV_C01_B03_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-vyakhya-gadya">अन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपत्वनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">तथापि नाभावस्त्रिविधः अन्योन्याभावस्य चतुर्थस्य विद्यमानत्वादित्यत आह।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">भावाभावस्वरूपत्वान्नान्योन्याभावता पृथक्।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तादात्म्यप्रतियोगिकोऽभावोऽन्योन्याभावः। भेद इति यावत्। स च यदधिकरणस्तत्स्वरूपमेव ॥ न तु प्रागभावादिवत्पृथक्प्रमेयमिति नाभावत्रित्वभङ्गः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">धर्मिस्वरूपत्वादिति वक्तव्ये यद्भावाभावस्वरूपत्वादित्युक्तं तत्प्रपञ्चनार्थं।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ वा यद्यन्योन्याभावो न घटादिभ्यः पृथक् तर्हि तेषामभावत्वं स्यात्। स्यादेवैतत्। सर्वभावानां स्वेन रूपेण भावत्वं रूपान्तरेणाभावत्वमिति भावाभावस्वरूपत्वादित्युक्तं। नन्वन्योन्याभाव इति वक्तव्ये किं भावप्रत्ययेन। मैवं। नायं भावशब्दो भावसाधनः किं तु कर्तृसाधनः। भावश्चात्र प्रकृत इति तल्प्रत्ययोपपत्तिः।</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">भावविभागनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">भावं विभज्य दर्शयति।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">चेतनोऽचेतनश्चेति भावश्च द्विविधः स्मृतः ॥ 3 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चेतयतीति चेतनः। अनेवंविधोऽचेतनः। स्मृत इति सर्वं चैतन्यमेवेति मतमपवदति।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B04">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B04
| id = TV_C01_B04_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-vyakhya-gadya">चेतनविभागनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">चेतनविभागमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">नित्यमुक्तश्च सृतियुक् परतन्त्रोऽपि चेतनः।द्विधैव..</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यमुक्त इति कदापि संसारसम्बन्धो यस्य नास्त्यसावुच्यते। कदाचित्संसारसम्बन्धवान्सृतियुक्।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु नित्यमुक्तो विष्णुरेव स्वातन्त्र्यात्। अयं तु परतन्त्रविभागोऽभिधीयते। तत्कथं तदन्तर्गतोऽपि चेतनो नित्यमुक्त इति। अत उक्तं

परतन्त्रोऽपीति।

तथा प्रमाणादिति भावः। अथ वा नित्यमुक्तश्चेत्परतन्त्रो न स्यादित्यत इदमुक्तं।

एव

कारेण संसारस्य मिथ्यात्वान्नित्यमुक्त एव चेतन इति मतमपाकरोति ॥</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">नित्यमुक्तपरतन्त्रचेतननिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">परतन्त्रोऽपि नित्यमुक्तः क इत्यत आह॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.... श्रीर्नित्यमुक्ता ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्ये तु सृतियुज इति प्रसिद्धमेव॥</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">सृतियुक्‌चेतनविभागनिरूपणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रभेदमाह।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सृतियुक् च द्विधा मतः ॥ 4 ॥मुक्तोऽमुक्त इति....</div>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B05">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B05
| id = TV_C01_B05_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-vyakhya-gadya">मुक्तविभागः</div>
<div class="gr-avataranika">मुक्तेष्वपि प्रभेदमाह।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">....ह्यत्र ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम्। मुक्ताः शतगुणाः प्रोक्ताः ....॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

मुक्तामुक्तयोर्मध्ये।

हि

शब्देन युवा स्यादित्यादिश्रुतिप्रसिद्धिं सूचयति।</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">रमाया ब्रह्मादिमुक्तसाम्याभावनिरूपणम्</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">...रमा तेभ्योऽखिलैर्गुणैः ॥ 5 ॥ नित्यं बहुगुणोद्रिक्ता ...।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बहुगुणेति

गुणशब्दो गणनार्थः।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B06">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B06
| id = TV_C01_B06_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-avataranika">स्वातन्त्र्यं मुक्तिरिति केषांचिन्मतम्। अतो मुक्तेभ्यो विष्णोर्न व्यावृत्तिरित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">....ततोऽनन्तगुणो हरिः।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वरूपाविर्भाव एव मुक्तिरिति भावः।</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">अमुक्तविभगनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">अमुक्तानां विभागमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अमुक्तास्त्रिविधास्तत्र नीचमध्योच्चभेदतः ॥ 6 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र

मुक्तामुक्तयोः।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B07">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B07"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B07
| id = TV_C01_B07_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-avataranika">तान् विविच्य दर्शयति॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">मुक्तियोग्यास्तत्र चोच्चा नित्यावर्तास्तु मध्यमाः।नीचा नित्यतमोयोग्याः ....॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तु

शब्दोऽवधारणे। तेन यः साधनमनुतिष्ठति स सर्वोऽपि मुच्यत इति मतमपाकृतं भवति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दुःखसंस्था मुक्तियोग्या इत्यादिविभागोऽप्यनेन सङ्गृहीतो भवति। यतः स्वरूपाविर्भावमात्रं मुक्तिर्नागन्तुको लाभोऽतो मुक्तानां भेदवत्त्वे मुक्तियोग्या अपि भेदवन्त इति स्फुटमेवेति नोक्तं। नित्यतमोयोग्या अपि द्वेधा। प्राप्ततमसः सृतिसंस्थाश्चेति। ते च प्रत्येकं दैत्यादिभेदेन चतुर्धा इत्यपि द्रष्टव्यं॥</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">अचेतनविभागनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">एवं चेतनविभागमभिधायाचेतनविभागमाह।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">..द्विधैवाचेतनं मतम्॥ 7 ॥नित्यानित्यत्वभेदेन.............।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एव

कारेण सर्वनित्यत्वं सर्वानित्यत्वं च व्यावर्तयति। सर्वनित्यत्वे कारकवैयर्थ्यं। अभिव्यक्त्यर्थमिति चेत्। तदाऽभिव्यक्तेरप्यसत्या एवोत्पत्तिः। न चेदुक्तवैयर्थ्यानिस्तारः। व्यक्तेरपि व्यक्त्यङ्गीकृतावनवस्था।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वानित्यत्वे चोपादानाद्यभावेन सृष्ट्यनुपपत्तिः। क्षणभंगस्तु प्रत्यभिज्ञादिना परास्त इति। नित्यत्वानित्यत्वाभ्यां भेदो नित्यानित्यत्वभेदः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यानित्यत्वं नाम विधान्तरं तत्वसङ्ख्याने कथितं॥ तत्कथं द्विविधमेवाचेतनमुच्यत इति। नैष दोषः। पुराणादि येनांशेन नित्यं तमशं नित्यवर्गे निधाय येनांशेनानित्यं तमंशमनित्यवर्गे निधायायं विभाग इत्यङ्गीकारात्। तर्हि नित्यानित्यं क्वास्तीति चेन्न। अंशांश्यादेरत्यन्तभेदाभावेन तृतीयराशिसम्भवात्। अत्र तु बुद्ध्यैव विवेक इत्यविरोधः। अत एव संसृष्टासंसृष्टविभागोऽत्र नोक्तः। सूक्ष्मभागस्य नित्येषूपचयभागस्यानित्येष्वन्तर्भावादिति।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B08">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B08
| id = TV_C01_B08_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-vyakhya-gadya">नित्यपदार्थनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">अत्र नित्यं निर्दिशति।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">देशः कालः श्रुतिस्तथा। भूतेन्द्रियप्राणगुणसूक्ष्मरूपं च नित्यकं ॥ 8 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देश

शब्देनाव्याकृताकाश उच्यते।

काल

इति तत्प्रवाहः।

श्रुतिः

वेदः।

भूतानि

आकाशादीनि।

इन्द्रियाणि

एकादश।

प्राणः

अहंकारकार्यविशेषः।

गुणाः

सत्वादयो मात्राश्च। उपलक्षणं चैतत्। महदहङ्काराद्यपि ग्राह्यम्।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B09">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B09
| id = TV_C01_B09_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-vyakhya-gadya">अनित्यपदार्थनिर्देशः</div>
<div class="gr-avataranika">अनित्यं निर्दिशति।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">एषां विकारोऽनित्यः स्यात्..</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एषां

यथासम्भवं कालादीनां

विकारः

उपचितादिभागः। तत्र कालस्य क्षणाद्यवयवाः। महदादीनामुपचयांशः। एवमेषां महदादीनां विकारं कार्यं ब्रह्मांडं तदन्तर्गतं सर्वमनित्यमिति।</p>
<div class="gr-avataranika">ननु चेतना नित्या अनित्या बहिर्भूता वा। नाद्यद्वितीयौ। नित्यत्वानित्यत्वयोरचेतनप्रभेदत्वेनोकत्त्वात्। न तृतीयः। नित्यानित्यत्वयोः परस्परविरुद्धत्वेन तृतीयप्रकारासम्भवादित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">नित्या एव हि चेतनाः।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हि

शब्दस्तत्र प्रमाणं सूचयति। यथोक्तं जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः। इति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चैवं नित्यत्वानित्यत्वयोरचेतनविभागत्वोक्तिविरोधः। अचेतनं नित्यानित्यभेदाद्‌द्विधैव। न तु नित्यमेव नाप्यनित्यमेवेत्येवंपरा सा। न त्वचेतनमेवैवंविधमिति व्याख्येयत्वात्। उपलक्षणं चैतत्। अन्यदप्येवं प्रामाणिकं ग्राह्यं। यथा स्वतन्त्रतत्वस्य भावत्वं चेतनत्वं नित्यमुक्तत्वं नित्यत्वं वा अभावस्याचेतनत्वं तत्रापि प्रागभावस्यानादित्वे सत्यनित्यत्वं प्रध्वंसाभावस्य सादित्वे सति नित्यत्वं अत्यन्ताभावस्यानादिनित्यत्वमिति। विभागस्यान्यनिषेधार्थत्वाभावात्।</p>
<div class="gr-vyakhya-gadya">गुणादीनामविवेचने कारणाभावनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">स्यादेतत्, सर्वेणाप्यनेन प्रबन्धेन द्रव्याणामभावानां च विवेकः सिद्धः। नैतावता सर्व तत्वं विविक्तं भवति। गुणादीनामविचारितत्वात्। न च तेन सन्त्येव। प्रत्यक्षादिसिद्धत्वादित्यत आह।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">गुणक्रियाजातिपूर्वा धर्माः सर्वेऽपि वस्तुनः ॥ 9 ॥ रूपमेव ...</div>
<p class="gr-vyakhya-para">गुणाः

रूपाद्याः।

क्रिया

उत्क्षेपणाद्याः ॥

जातिः

सत्ताद्या॥ पूर्वपदेन शक्तिसादृश्यविशिष्टादिग्रहणम्।

वस्तुनः

द्रव्यस्य। सत्यं, सन्ति गुणादयः। किं नाम। यथा भावादयोऽत्यन्तभिन्नाः न तथा गुणादयः। अपि तु स्वाश्रयद्रव्यस्वरूपभूता एव। अतो न ते पृथक्कथ्यन्ते। यदा तु बुद्ध्या विविच्यन्ते तदा विवेकोऽपि कर्तव्य इति।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B10">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B10
| id = TV_C01_B10_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-vyakhya-gadya">गुणादीनां स्वाश्रयद्रव्येण भेदाभेदादिनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">किं गुणादयो द्रव्येणात्यन्ताभिन्ना एव। अवान्तरभेदं च वक्ष्यामीति भावेनाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">द्विधं तच्च ....।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तच्च

गुणादिकं द्रव्यरूपं

द्विधं

द्विविधम्।</p>
<div class="gr-avataranika">तत्कथमिति। तत्राह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">यावद्वस्तु च खण्डितम्।</div>
<div class="gr-avataranika">किञ्चिद्गुणादिकं

यावद्वस्तु

यावत्कालं द्रव्यं भवति तावत्तिष्ठति।

किञ्चित्खण्डितं

सत्यपि द्रव्ये स्वयं नश्यतीत्येवं द्विविधं। किं ततः प्रकृते। तत्राह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">खण्डिते भेद ऐक्यं च यावद्वस्तु न भेदवत् ॥ 10 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र यत्खण्डितं गुणादिकं तत्र भेदाभेदौ प्रतिपत्तव्यौ। यत्पुनर्यावद्‌द्रव्यभावि तत्र भेदो नास्ति। किं तु अत्यन्ताभेद एवेति।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B11">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B11"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B11
| id = TV_C01_B11_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-avataranika">गुणादिभेदाभेदचिन्ताप्रसङ्गादुपादानोपादेययोरपि दर्शयति।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">खण्डितं रूपमेवात्र विकारोऽपि विकारिणः।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

तत्वे।

विकारः

कार्यद्रव्यं।

विकारिणः

स्वोपादानद्रव्यस्य।

खण्डितमेव रूपं

। ततो भिन्नाभिन्नमेवेति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं चात्यन्ताभेदस्य भेदाभेदयोश्च कानि स्थलानीत्याकाङ्क्षायां सङ्कलय्याह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">कार्यकारणयोश्चैव तथैव गुणतद्वतोः ॥ 11 ॥ क्रियाक्रियावतोस्तद्वत्तथा जातिविशेषयोः। विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥ 12 ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B12">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B12"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B12
| id = TV_C01_B12_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-mulaprateeka-block">क्रियाक्रियावतोस्तद्वत्तथा जातिविशेषयोः।विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥ 12 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कार्यमुपादेयं पटादि। कारणमुपादानं नन्त्वादि। तयोर्भेद ऐक्यं चेति योज्यम्॥

च

शब्दो वक्ष्यमाणैः सह समुच्चयार्थः। केचित्परमाणव एव तथा तथा सन्निविष्टाः पटादिबुद्धिविषयाः। न तु पटो नामास्तीति ब्रुवते। अन्ये तु कार्यकारणयोरत्यन्तभेदं ब्रुवते ॥ तदुभयनिरासाय एवकारः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">खण्डितमेवेत्युक्तत्वान्नात्रात्यन्ताभेदोऽस्ति। प्रागूर्ध्वं सत्स्वापि तन्तुषु पटाभावात् खण्डितत्वं। तथाशब्द उपमायां समुच्चये वा। गुणगुणिनोरपि कार्यकारणवद्भेदाभेदौ प्रतिपत्तव्यौ। यदि गुणोऽयावद्द्रव्यभावी स्यात् यथा चूतफलस्यश्यामत्वादयः॥ यावद्द्रव्यभावी त्वत्यन्ताभिन्न एवेति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परमाणवो रूपादिस्वभावाः। न तु गुणगुणिभावोस्तीत्येके। गुणगुणिनोरत्यन्तभेद इत्यपरे॥ तदेवकारेणापाकरोति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्रियाक्रियावतोरपि गुणगुणिवद्भेदाभेदौ अत्यन्ताभेदश्च ज्ञातव्यः। तत्र पटचलनयोर्भेदाभेदौ। सत्यपि पटे चलनाभावात्। चेतनक्रिययोरत्यन्ताभेदः। क्रियाया अपि नित्यत्वात्। जातिविशेषयोर्जातिव्यक्त्योरपि भेदाभेदावभेदश्च यथासम्भवं ज्ञातव्यः। तत्र ब्राह्मणत्वपिण्डयोर्भेदाभेदौ। महापातकेन जातेरपायात्। घटत्वघटयोरत्यन्ताभेद एव। विशिष्टशुद्धयोर्विशिष्टस्य विशेष्यस्वरूपस्य च भेदाभेदावभेदश्चेति ज्ञातव्यं। तत्र पर्वतस्याग्निमतश्च भेदाभेदौ। पर्वतसद्भावेप्यग्नमतोऽभावात्। विष्णोः सर्वज्ञस्य चात्यन्ताभेद एव। एवकारेण विशिष्टस्यैवानभ्युपगमं सर्वत्र भेदाभेदाभ्युपगमं च व्यावर्तयति॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा

शब्द उपमायां।

अपि

शब्दः समुच्चये ॥ अंशांशिनोरत्यन्ताभेदो भेदाभेदौ च ज्ञातव्यौ। तत्रैकांशेन भेदाभेदौ। तस्मिन्नपगतेऽप्यंशिनोऽवस्थानात्। सर्वैस्त्वत्यन्ताभेद एवेति। एवकारः कारणातिरिक्तांशाभावात्किमस्य पृथग्ग्रहणेनेत्यस्यापाकरणार्थः। प्रत्यक्षत एव पटाद्यंशिनां तन्त्वाद्यतिरिक्तांशप्रतीतेः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चाकाशस्य तावदंशाः सन्तीत्यङ्गीकार्यं। अन्यथा आकाशे विहगशरीरभावाभावौ न स्यातां। संयोगः स्वात्यन्ताभावसमानाश्रय इति चेन्न। विरोधात्। अन्यथा सर्वत्र भावाभावविरोधाभावप्रसङ्गात्। न चोपाधिकृतांशसद्भावादविरोधः। उपाधेरपि विहगशरीरसमानयोगक्षेमत्वात्। न चाकाशस्योपादानकारणमस्ति। तस्मात्कार्यकारणातिरिक्तांशांशिनौ अङ्गीकार्यौ। अत्र सर्वत्रोपपत्तिः शास्त्रोक्ताऽनुसन्धेया।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन कार्यकारणादीनां समवायो नास्तीत्युक्तं भवति। तथा गुणादीनामवेकाश्रितत्वं जातेर्नित्यत्वं च निरस्तं भवति। अन्यथा सर्वाभेदादिप्रसङ्गात्॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B13">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B13
| id = TV_C01_B13_Tatvaviveka-tika
| text = <div class="gr-avataranika">नन्वेतत्सर्वं परतन्त्रमित्युक्तं। कोऽसौ परो यत्तन्त्रमेतत्। किं च विष्णुज्ञानमेव मोक्षसाधनमवगतं। तत्किमनेन ज्ञातेनेत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">य एतत्परतन्त्रं तु सर्वमेव हरेः सदा। वशमित्येव जानाति संसारान्मुच्यते हि सः ॥ 13 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि केवलस्यास्य ज्ञानं न पुरुषार्थोपयोगि तथापि परमपुरुषाधीनतयाऽवगतं भवत्येव मोक्षसाधनमिति द्वे विद्ये वेदितव्ये' इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति हिशब्देन सूचयति।</p>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">करतलमिलितामलकप्रख्यं यस्याखिलं विश्वं।</span><span class="shloka-line">कमलापरिवृढममलं वन्दे तं वन्द्यपादाब्जम् ॥ 1 ॥</span></div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वविवेकप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>

</div>

[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Tattvaviveka]]

Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika

2026-06-15T18:35:04Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

= तत्वसङ्ख्यानविवरणम् =
<div class="gr-page-nav">[[Tattvasankhyanam|Tattvasankhyanam]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvasankhyanam" data-slug="Tattvasankhyanam-tika">

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V01
| id = TSK_C01_V01_Tattvasankhyanam-tika
| text = <p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।

करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥</p>
<div class="gr-avataranika">मुमुक्षुणा खलु परमात्मा जगदुदयादिनिमित्तत्वेन अवश्यमवगन्तव्यः इति सकलसच्छास्त्राणामविप्रतिपन्नोऽर्थः। इदं च अवान्तरभेदभिन्नस्य जगतो विज्ञानमपेक्षते, इति जगदपि तथाऽवगन्तव्यम् । तदिदं प्रधानाङ्गभूतं, शास्त्रे विक्षिप्य प्रतिपादितम्, शिष्यहिततया संगृह्य प्रतिपादयितुं प्रकरणमिदमारभते भगवानाचार्यः ।</div>
<div class="gr-avataranika">ननु प्रकरणादौ किमपि मङ्गलं कस्मान्नानुष्ठितम्? न तावत्तदफलमेव, प्रेक्षावद्भिरनुष्ठितत्वात् । नापि प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तफलम् । नियमेन प्रारंभे तदनुष्ठानात् ।</div>
<div class="gr-avataranika">उच्यते अनुष्ठितमेव भगवता मङ्गलम्, मानसादेरपि तस्य सम्भवात् । तच्च परमास्तिकत्वादनुमीयते ॥ यच्चायं स्वातन्त्र्यादिविशिष्टस्य विष्णोः आदितः एव सङ्कीर्तनं करोति । किं ततोऽन्यन्मङ्गलं नाम ? अन्यपरमपि तत् भक्त्या अनुष्ठितं स्वभावात् सम्पादयत्येव अखिलमङ्गलानीति ॥ इति ॥</div>
<div class="gr-avataranika">तत्र तावत् तत्त्वं सामान्यतो विभागेन उद्दिशति

स्वतन्त्रमिति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्वमिष्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्वम् अनारोपितिम् । प्रमितिविषयः इति यावत् । तेन ‘तस्य भावः तत्वम्’ इत्यादिखण्डनानवकाशः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु शुक्तरजतादिकं कथं न तत्त्वम् ? न हि धर्मी वा रजतत्त्वं वा न प्रमेयम्, नापि तयोः सम्बन्धः । शुक्तिव्यक्तौ रजतत्त्वस्य स नास्ति इति चेत्, मा भूत् । न हि गृहे देवदत्तो नास्ति इत्येतावता न प्रमेय इति । स्यादिदम् आरोपितस्य अन्यत्र सत्तामभ्युपगच्छतां दूषणम्। अत्यन्तासदेव रजतं दोषवशात् शुक्तिकायाम् आरोप्यत इति वादे तु नायं दोषः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन ‘भाविपाकरागः कुंभः श्यामतादशायां रक्तपित्तिना रक्ततया उपलभ्यमानः तत्त्वं स्यात्’ इत्यपि परास्तम् । भाविनः प्रमेयत्वेऽपि पूर्वस्य तथाभावाभावात्, धर्मिणः तथाभावाङ्गीकारादिति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत् द्विविधम् । स्वतन्त्रमस्वतन्त्रञ्च इति इतिशब्दाध्याहारेण योज्यम् । अन्यथा स्वतन्त्रम् अस्वतन्त्रं च तत्त्वं प्रत्येकं द्विविधम् इति प्रतीतिः स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वरूप-प्रमिति-प्रवृत्ति-लक्षणसत्तात्रैविध्ये परानपेक्षं स्वतन्त्रम्। परापेक्षं अस्वतन्त्रम्। तदुपपादनायोक्तम्

इष्यत इति ।

प्रामाणिकैः इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथाहि यदि तत्त्वमेव नास्तीति ब्रूयात् तदा प्रत्यक्षादिविरोधः । भ्रान्तिः सा इति चेत् न, बाधकाभावात् । न च निरधिष्ठाना भ्रान्तिरस्ति, नापि निरवधिको बाधः । नास्त्येव तत्त्वम् इत्यस्यार्थस्य प्रमितित्वाप्रमितत्त्वयोर्व्याघातश्च।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि च एकमेव तत्त्वं तदा भेदोपलम्भविरोधः। तद्भ्रान्तितायाञ्च बाधकं वाच्यम् । तच्च अन्यत्र निरस्तम्।

यदि वा सर्वमेव स्वतन्त्रं स्यात् तदा पारतन्त्र्यादिप्रतीतिविरोधः। नित्यसुखादिप्रसङ्गश्च।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि वा परतन्त्रमेव तत्त्वं भवेत् तदा अनवस्थितेः असम्भवाच्च न कस्यापि सत्तादिकं स्यात् । आगमविरोधश्च।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि भावाभावतया वा चेतनाचेतनत्वेन वा नित्यानित्यतया वा अस्य द्वैविध्यं शक्यते वक्तुम् । तथापि अस्य वैय्यर्थ्यात् अयमेव विभागो न्याय्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परतन्त्रप्रमेयं स्वतन्त्रप्रमेयायत्ततया विदितं हि निःश्रेयसाय भवति । तथा च प्रकरणान्ते वक्ष्यति । अन्यथा गङ्गावालुकापरिगणनवदिदं तत्त्वं अपार्थकं स्यात् । अतः स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदात् द्विविधं तत्त्वम् ।</p>
<div class="gr-avataranika">स्वतन्त्रतत्वस्य प्राधान्यात् तदेवादौ उद्दिष्टम् । उद्देशेनैव लक्षणं लब्धम् । अत एवादौ तन्निर्दिशति

स्वतन्त्रेति

।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः...</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

भगवानिति

विष्णोः स्वातन्त्र्योपपादकम् ॥ अन्यत् अस्वतन्त्रम् इति शेषः ।

अथवा, द्वे तत्वे इत्युक्ते स्वतन्त्रमिव परतन्त्रम् एका व्यक्तिरेव प्रसज्येत । तथा च प्रमाणविरोधो वक्ष्यमाणविभागविरोधश्च । अतः द्विविधमित्युक्तम् । ततश्च स्वतन्त्रमप्यनेकविधं स्यादित्यत इदमुक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथवा स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन तत्वद्वैविध्यं अङ्गीकुर्वाणाः साङ्ख्यादयः प्रधानादिकं स्वतन्त्रतत्वमातिष्ठन्ते । तन्निरासायेदमुदितमिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">द्विविध

मित्युक्त्या ‘परतन्त्रतत्त्वमवान्तरभेदवदिति सूचितम् । तत्कथम् ? तत्र आह

भावेति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">......भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ १ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इतरत्

स्वतन्त्रात् अस्वतन्त्रतत्वं द्विधा। कथम् । भावः अभावः च इति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अभावप्रतीतिः भावप्रतीत्यधीना नियमेन, इति प्राधान्यात् प्रथमं भावस्य उद्देशः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रथमप्रतीतौ ‘अस्ति’ इति उपलभ्यते यः सः भावः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यश्च प्रथमोपाब्धौ ‘नास्ति’ इति प्रतीयते सः अभावः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुत एतत् ? स्वरूपेण हि भावाभावौ विधिनिषेधात्मानौ, रूपान्तरेण तु निषेधविधिरूपौ। तत्र आपातजायां संविदि स्वरूपमेव भासते, द्वितीयादिप्रतीतौ रूपान्तरम्, कार्यगम्यत्वात् सामग्रीभेदस्य। तथाच प्रतीतिः— अस्त्यत्र घटः स न शुक्ल इति । एवं नास्ति घटः अस्ति घटाभाव इति॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वतन्त्रतत्वं भावोऽभावोऽन्यद्वा, नाद्यद्वितीयौ । भावाभावयोः परतन्त्रप्रभेदत्वात्, न तृतीयः व्याघातात्। मैवम् । भावलक्षणाऽऽक्रान्तत्वात्। ‘‘परतन्त्रं भावाभावतया द्विधा एव, न पुनरेकविधम्, नापि त्रिविधम् ’ इत्येवं परो विभागः, न पुनः ‘परतन्त्रमेव भावाभावात्मकमिति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा भावेषु स्वतन्त्रतत्वं प्रविशति तथा विभागः क्रियताम् इति चेत्, नैवम् शङ्क्यम् । तद्धि प्रधानतया सर्वविविक्तमेव वेदितव्यम्। अन्यथा ‘‘द्विविधं तत्वं भावोऽभावश्च, भावोऽपि द्विविधः नित्योऽनित्यश्च, नित्योऽपि द्विविधः चेतनोऽचेतनश्च, चेतनोऽपि द्विविधः स्वतन्त्रोऽस्वतन्त्रश्च’’ इति कर्तव्यम् । एवं सति न प्राधान्येन प्रतिपत्तिः स्यात्, भगवद्व्यतिरिक्तस्य सर्वस्यापि अस्वातन्त्र्यप्रतीतिः न स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘अस्मिन्पक्षे स्वतन्त्रस्य भावत्वं न विदितं स्यात्, इति सममेव’ इति चेत् न, पुरुषार्थोपयोगानुपयोगाभ्यां विशेषात्। अभावादीनां नित्यत्वाद्यनुक्तिश्च समैव। तस्मात् यथान्यासमेवास्तु ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ अस्वतन्त्रं चेतनत्वादिना एव विभज्यताम् । किं चेतनत्वादिना विभज्य भावाभावतया विभागः कर्तव्य उताऽयं न कर्तव्यः एव । नाद्यः । विशेषाभावात् । अभावस्य अचेतनत्वं एवं सति न उक्तं स्यात् इति चेत्, तथा सति चेतनस्य भावत्वमप्युक्तं स्यादिति समम् । तर्हि केन विशेषेणास्य प्राधान्यम् ? इति चेत्, वादिविप्रतिपत्तिभावाभावाभ्यां विशेषात् । अत एव न द्वितीयोऽपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘अभाव एव नास्तीति केचित् । तदसत्, ‘नास्ति’ इति प्रतीतेः दुरपह्नवत्वात् । ‘‘ ‘घटो नास्ति इति प्रतीतिः भूतलमात्रविषया’’ इति चेत्, ‘मात्र’ इति किम् ? भूतलमेव उच्यते उत अतिरिक्तं किञ्चित् । आद्ये घटवत्यपि प्रसङ्गः। अतिरिक्तोऽपि घटः चेत्, उक्तो दोषः । भावानन्तरं चेत् रूपवति घटे ‘गन्धो नास्ती’ति प्रतीतिप्रसङ्गः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु घटाभावः घटाभाववति भूतले सम्बध्यते उत घटवति । नाद्यः । आत्माश्रयादिदोषप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । विरोधात् । अतो वक्तव्यं ‘भूतलमात्रे’ति। तदेवास्तु ‘नास्तीति प्रतीतिविषय’ इति चेत् न ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रश्न एव अयं विविच्यताम् । यदि अभावसम्बन्धात् प्राक् कीदृशं भूतलम् ? इति, यदि वा सम्बन्धसमये कीदृशं भूतलम् ? इति, यद्वा यदि अभावात् इदं विविच्येत तदा कादृशं नाम स्यात् इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्ये ‘सघटम्’ इत्येव उत्तरम् । द्वितीये ‘घटाभाववत्’ इति । तृतीये यदि विवेको वस्तुकृतः तदा अभावस्य नष्टत्वात् । ‘घटवत्’ इति । यदि बुद्धिकृतः तदा ‘बुद्ध्या एव घटप्रसक्तिमत्’ इति । अन्यथा एवं भावप्रतिक्षेपोऽपि स्यात्। इति आस्तां विस्तरः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विधा

इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V02">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V02
| id = TSK_C01_V02_Tattvasankhyanam-tika
| text = <div class="gr-avataranika">तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति

प्रागिति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राक्त्वेन, प्रध्वंसत्वेन, सदात्वेन च उपलक्षितोऽभावः

त्रिविध

इष्यते । ‘प्रामाणिकै’रिति शेषः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्तरैकावधिरभावः प्रागभागः । प्रतियोग्युत्पत्तेः प्रागेवास्ति, उत्पन्ने तु नास्ति इति कृत्वा ॥ पूर्वैकावधिरभावः प्रध्वंसाभावः । प्रतियोगिप्रध्वंसानन्तरमेव अभावः, न तु प्राक् अस्तीति ॥ न चैवम् । ‘‘प्रागभावप्रध्वंसः, प्रध्वंसप्रागभाव’’ इति प्रवाहौ प्रसज्ज्येते । प्रतियोगिन एव प्रागभावप्रध्वंसत्वेन प्रध्वंसप्रागभावत्वेन च अङ्गीकृतत्वात् । तर्हि घटप्रध्वंसो नाम ‘प्रागभावनिवृतेर्निवृत्तिः’ इति प्रागभावोन्मज्जनप्रसङ्ग इति चेत् न । घटवत् तद्ध्वंसस्यापि तद्विरोधित्वात् ॥ निरवधिकोऽभावः सदाऽभावः । सदा अभावः अस्ति इति कृत्वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ ‘अत्यन्ताभावः’ इति प्रसिद्धसंज्ञाऽतिक्रमेण ‘सदाऽभावः’ इति संज्ञान्तरकरणं किमर्थम् । लक्षणस्यापि उद्देशेनैव सूचनार्थम्। यच्च अन्यैः अत्यन्ताभावस्वरूपम् उक्तम्— ‘संसर्गप्रतियोगिकाभावः अत्यन्ताभावः इति । यथा एतद्घटे एतद्भूतलसंसर्गाभाव’’ इति तदपि निराकर्तुं एतत्, तस्य निरवधिकत्वाभावात् ।तर्हि उदाहृतः चतुर्थः स्यात् इति चेत्, न । तस्यापि यथासम्भवं प्रागभावादिषु अन्तर्भावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एके ब्रुवते—‘संसर्गाभावः अन्योन्याभावश्चेति द्विविध एवाभाव इति । अन्ये तु ‘प्राक्प्रध्वंसात्यन्तान्योन्याभावात्मना चतुर्विध’ इति । तदुभयं निराकर्तुं

इष्यत

इत्युक्तम् । अन्योन्याभावो हि भेद एव । ‘स च स्वरूपमेव’ इति अन्यत्र उपपादितम् । कार्यकारणयोः संसर्गस्य अन्यत्र निराकृतत्वेन, प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः संसर्गाभावत्वानुपपत्तेश्चेति ।</p>
<div class="gr-avataranika">भावं विभज्य दर्शयति

चेतन

इति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥ २ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलमभावोऽपि भेदवान्, किन्तु भावोऽपि इति

अपि

शब्दः । चेतयत इति चेतनः । अनेवंविध अचेतनः । तेन विष्णोः चेतनत्वम्, अभवस्य अचेतनत्वञ्च ज्ञातव्यम् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V03">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V03
| id = TSK_C01_V03_Tattvasankhyanam-tika
| text = <div class="gr-avataranika">यथोद्देशं चेतनाविभागमाह

दुःखेति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कदाचिद्दुःखसंबद्धम् एव दुःखस्पृष्टम् । कदाऽपि दुःखासंबद्धं तदस्पृष्टम् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘कल्पितत्वात् दुःखादीनां न किञ्चित् दुःखस्पृष्टम्’ इत्येके । ‘ईश्वरातिरिक्तं सर्वमपि दुःखस्पृष्टमेव’ इत्यन्ये ॥ तदुभयनिरासाय

एव

कारः । आद्यस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वात्, द्वितीयस्य आगमविरुद्धत्वात् । परमेश्वरस्य दुःखास्पृष्टत्वं स्वातन्त्र्येणैव सिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि अनयोः दुःखास्पृष्टं चेतनं प्रधानम् । तथापि अभावस्य भावनिरूप्यत्वात् दुःखस्पृष्टस्य प्रथममुद्देशः ।</p>
<div class="gr-avataranika">तथाऽपि प्राधान्यक्रमस्य मुख्यत्वात्, तदनुसारेण द्वे अपि निर्दिशति

नित्येति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥ ३ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्ये

चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V04">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V04
| id = TSK_C01_V04_Tattvasankhyanam-tika
| text = <div class="gr-avataranika">अत एव तद्विभागमाह

स्पृष्टेति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विमुक्ताः

दुःखात्।

दुःखसंस्थाः

वर्तमानदुःखाः । चशब्दः

दुःखसंस्थाः

इत्यतःपरं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमेण उद्देशः ।</p>
<div class="gr-avataranika">दुःखसंस्थानां प्रभेदमाह

दुःखसंस्थेति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ ४ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अयोग्याः

मुक्तेः ।

अयोग्याः

इत्यतः परं च शब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेव उद्देशक्रमे निमित्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V05">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V05
| id = TSK_C01_V05_Tattvasankhyanam-tika
| text = <div class="gr-avataranika">इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह

देवर्षीति।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पान्तीति

पाः

चक्रवर्तिनः ।

नराः

मनुष्योत्तमाः ।

तु

शब्दोऽवधारणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मतं निराचष्टे । गन्धर्वादीनां, केषाञ्चित् एषु एव अन्तर्भावात्, केषाञ्चित् अविवक्षितत्वात् न ग्रन्थान्तरविरोधः ।</p>
<div class="gr-avataranika">‘दुःखसंस्था मुक्तियोग्यायोग्यभेदात् द्विविधा इति उक्तम् । तत्र मुक्तप्रभेदं योग्येषु अतिदिशति

एवमिति

।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">एवं विमुक्तयोग्याश्च ..</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘देवर्ष्यादिभेदेन पञ्चधा’ इत्यस्यानुकर्षणार्थश्चकारः ।</p>
<div class="gr-avataranika">मुक्त्ययोग्यविभागमाह

तमोगा इति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">....................तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥ ५ ॥ इति द्विधा मुक्त्ययोग्याः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तमोगाः

तमोयोग्याः । न तु प्राप्ततमसः, वक्ष्यमाणविभागविरोधात् ।

सृतिसंस्थिताः

नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V06">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V06
| id = TSK_C01_V06_Tattvasankhyanam-tika
| text = <div class="gr-avataranika">तमोयोग्यानां प्रभेदमाह

दैत्येति

।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.... दैत्यरक्षः पिशाचकाः ।मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकार्तिताः ॥ ६ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मर्त्याधमाः इत्यतःपरम् इतिशब्दोऽध्याहार्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अप्रसिद्धत्वात् अस्य भेदस्य अश्रद्धेयत्वं निवारयितुम्

एव

शब्दः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकार्तिता

इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V07">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V07"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V07
| id = TSK_C01_V07_Tattvasankhyanam-tika
| text = <div class="gr-avataranika">चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह

ते च इति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ते च चतुर्विधा अपि।

सृतिसंस्थिताः

संसारे वर्तमानाः, न अधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाः चैतन्यस्वभावत्वेन, तमोयोग्यानाम् अयं विभागः न अनुपपन्नः ।</p>
<div class="gr-avataranika">एवं चेतनविभागं विस्तरेण अभिधाय अवसरप्राप्तं अचेतनविभागमाह

नित्या इति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥ ७ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि ‘अचेतनम् एव एवंविभागवत्’ इति अर्थानभ्युपगमात्, पूर्वोक्तत्वानामपि प्रमाणान्तरेण नित्यत्वादि ग्रहणं न विरुद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यानित्यविभागेन

इत्यस्य नित्यानित्यत्वेन तद्विभागेन च इत्यर्थः। तथा च नित्यानित्यं, नित्यम् अनित्यं च इति अचेतनं त्रिविधमित्युक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">केचित् सर्वं क्षणिकं मन्यमानाः नित्यं न मन्यन्ते, अपरे तु सत्कार्यवादिनः अनित्यं न अंगीकुर्वन्ति, सर्वे अपि नित्यानित्यं विरोधात् न अभ्युपगच्छन्ति । तन्निरासाय एवकारः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धिः इति प्रामाणिकत्वम् उक्तविभागस्य सूचयति

मतमिति ।

तच्च लेशतो दर्शयिष्यामः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V08">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V08
| id = TSK_C01_V08_Tattvasankhyanam-tika
| text = <div class="gr-avataranika">क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति

नित्या इति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">नित्या वेदाः.. ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां ‘‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’’ इत्यादि प्रमाणसिद्धम् । अत्र

वेदा

इत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानां अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् ।</p>
<div class="gr-avataranika">नित्यानित्यं विभागेन आह

पुराणाद्या इति

।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">... पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तं.. ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पुराणाद्याः

पौरुषेयग्रन्थाः एका विधा ।

कालः

अपरा ।

प्रकृतिः

अन्या । ननु च त्रिधा इति प्रकारत्रैविध्यमुक्तम्, न च अत्र कश्चित् प्रकारः दर्शितः । किन्तु वस्तुनिर्देश एव कृतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नैष दोषः । यत् न सर्वथा कूटस्थम्, नापि अनित्यमेव । तदुच्यते

नित्यानित्यमिति ।

तस्य तिस्रः विधाः सम्भवन्ति — उत्पत्तिमत्वे सति विनाशाभावः, एकदेशैः उत्पत्तिविनाशौ एकदेशिनः तदभावः, स्वरूपेण उत्पत्त्याद्यभावेऽपि अवस्थाऽऽगमापायवत्त्वम् च इति । तदेतत् विधात्रयमुक्तवस्तुत्रये अस्ति इति तस्यैव ग्रहणं कृतम्।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु अत्र यस्य उत्पत्त्यादिकं तत् अनित्यमेव यस्य तु तत् नास्ति । तत् नित्यमेव, नित्यानित्यं क्वास्ति ? इति । मैवम् । स्यात् एतत् एवं यदि अंशांशिनोः विकारविकारिणोः वा अत्यन्तभेदः स्यात् । ‘न च एवम्’ इति अन्यत्र उपपादितम्॥</p>
<div class="gr-avataranika">अनित्यं विभज्य दर्शयति

अनित्यमिति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">........................अनित्यं द्विविधं मतम् ॥ ८ ॥असंसृष्टं च संसृष्टम्.......................... ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सम्यस्कृष्टं

संसृष्टम्

। अतथाभूतम्

असंसृष्टम्

। सम्यक्तायाः इयत्ताऽभावात् । त्रैविध्याद्यपि किं न स्यात् इत्यतः

मतम्

इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V09">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V09
| id = TSK_C01_V09_Tattvasankhyanam-tika
| text = <div class="gr-avataranika">तत्र असंसृष्टं निर्दिशति

असंसृष्टमिति

।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V10">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V10
| id = TSK_C01_V10_Tattvasankhyanam-tika
| text = <div class="gr-avataranika">संसृष्टं निर्दिशति

संसृष्टमिति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु एषां चतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्त्वं नाम यदि एकदेशेन उत्पत्तिः तर्हि अनुत्पन्नस्य असत्वात् उत्पन्नमेव तत्त्वम् । तच्च संसृष्टमेव, इति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरम् अस्ति इति । मैवम् । सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राकृताद्यंशैः उपचयमात्रं क्रियते इति तानि असंसृष्टानि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नच एवं ब्रह्मांडं तदन्तर्गतानि इति संसृष्टानि । ‘तेषामपि मूलरूपं नित्यम्’ इति चेत् , न । साक्षान्मूलरूपस्य विवक्षितत्वात् । एवंसति महदादीनां नित्यानित्यत्वं कथं न स्यात् ? इति चेत्, स्यादेवम् । यदि सूक्ष्मरूपे महदादिव्यवहारः स्यात्, किन्तु प्रकृतिरेव सा उच्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">केचित् महदादिस्वरूपमेव न अभ्युपगच्छन्ति । दूरेण उक्तं विशेषम् । तेषामतिबहुतराऽऽगमविरोधं दर्शयितुं

सम्प्रकीर्तितम्

इत्युक्तम् ॥ आगमाश्च अन्यत्र द्रष्टव्याः । विस्तरभिया नेह उदाह्रियन्ते॥</p>
<div class="gr-avataranika">यदि इदं विष्णुव्यतिरिक्तं भावाभावादिभेदभिन्नं जगत् अस्वतन्त्रम् तर्हि कस्मिन् आयत्तम् ? कस्मिन् च विषये ? इत्याकाङ्क्षायामाह

सृष्टिरिति

।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने॥ १० ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नियमः

व्यापारेषु प्रेरणम् ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V11">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V11"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V11
| id = TSK_C01_V11_Tattvasankhyanam-tika
| text = <div class="gr-mulaprateeka-block">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बन्धः

प्रकृतेः।

मोक्षः

बन्धात् ।

आवृतिज्योतिषी

बाह्यतमःप्रकाशौ ।

एव

कारः

विष्णुना

इत्यनेन सम्बध्यते ।

अस्य समस्तस्य

अस्वतन्त्रस्य भवन्ति इति शेषः ।</p>
<div class="gr-avataranika">ननु एतत् पूर्वविरुद्धम् । समस्तस्य सृष्टिस्थितिसंहारोक्तौ नित्यत्वोक्तिविरोधः, अचेतनस्य बोधविरोधः, इत्यादि । तत्र उक्तम्

समासेति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.......................समासव्यासयोगतः ॥ ११ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">समासः

सङ्क्षेपः ।

व्यासो

विस्तरः । तौ एव योगौ उपायौ उक्तार्थघटनायाम् ततः । इदमुक्तं भवति— उक्तधर्मेषु यत्र तत्त्वे अल्पीयांसः सम्भवन्ति तत्र तावन्तः विष्ण्वधीनाः ज्ञातव्याः । यत्र तु बहवः तत्र तावन्तः सर्वथा स्वरूपस्वभावौ अस्य तदधीनौ इति । तत्र स्थितिनियमौ सर्वस्य, सृष्टिसंहृती नित्यानित्यस्य अनित्यस्य च, अज्ञानम् भावरूपं दुःखस्पृष्टस्य, ज्ञानाभावस्तु सर्वस्य, बोधनं चेतनस्य, सुखं प्राप्ततमसो विना, दुःखम् दुःखास्पृष्टं विना इत्यादि द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पदार्थानां सृष्ट्यादि अन्यतः अपि प्रतीयते । अतः

एव

इति उक्तम् । सकलसत्तादेः तदधीनत्वात् तत्तद्वस्तु निमित्तमात्रमेव । स्वातन्त्र्येण विष्णुरेव अस्य ईश्वर इति ।</p>
<div class="gr-embedded-bhashya">पद्मापद्मासनानन्तप्रभृतीदं यदिच्छया ।
सत्तादि लभते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे॥</div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>

</div>

[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Tattvasankhyanam]]

Pramanapaddati

2026-06-15T18:35:02Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

<div class="gr-doc-title">॥ प्रमाणपद्धतिः ॥</div>
__TOC__

<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रत्यक्षपरिच्छेदः"></span>
== प्रत्यक्षपरिच्छेदः ==

== ग्रन्थारम्भसमर्थनम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B01
| text = यद्यपि भगवत्पादैरेव प्रमाणलक्षणादिकं अभिहितम्‌। तथाऽपि गम्भीरया वाचा विक्षिप्य वर्णितं न मन्दैः शक्यते सुखेन बोद्धुमिति तदर्थमिदं प्रकरणं आरभ्यते ।‌
}}

== लक्षणस्वरूपम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B02
| text = यो धर्मो लक्ष्ये व्याप्त्या वर्तते, न वर्तते च अन्यत्र, स धर्मो लक्षणमित्युच्यते । यथा गोः सास्नादिमत्वम्‌। तद्धि गोषु सर्वत्र अस्ति, नास्ति च अगोषु ।‌
}}

== अलक्षणस्वरूपम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B03
| text = अन्यथाभूतं तु अलक्षणम्‌। तत्‌ त्रिविधम्‌। असम्भवि, यल्लक्ष्ये सर्वथा न वर्तते । यथा गोरेकशफत्वम्‌। अव्यापकं, यल्लक्ष्यैकदेशे वर्तमानमपि तदेकदेशान्तरे न वर्तते । यथा गोः शबलत्वम्‌। अतिव्यापकं, यल्लक्ष्यादन्यत्रापि वर्तते । यथा विषाणित्वम्‌।‌
}}

== लक्षणज्ञानप्रयोजनम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B04
| text = सजातीयविजातीयव्यावृत्ततया लक्ष्यावधारणं लक्षणज्ञानस्य प्रयोजनम्‌। 'अस्मिन्‌ग्रामे देवदत्तगृह'मिति वार्तां श्रुतवतो हि तद्ग्रामस्थेषु सर्वेष्वपि गृशेषु देवदत्तगृहबुद्धिः प्रसक्ता । ततो 'यत्र पताका तत्‌देवदत्तगृहमि'ति तल्लक्षणज्ञाने सति, इदमेव, नान्यदित्यवधारणं जायते । शब्दव्यवहारो वा लक्षणज्ञानस्य प्रयोजनम्‌।‌
}}

== लक्ष्यस्वरूपम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B05
| text = 'सास्नादिमान्‌ गौरि'ति लक्षणज्ञाने सति, यं यं सास्नादिमन्तं पिण्डं पश्यति, तं तं गोशब्दवाच्यं प्रत्येति । यावदन्यतो व्यावर्तनीयं, यावति चैकः शब्दो व्युत्पादनीयः, तदुच्यते लक्ष्यमिति ।
}}

== प्रमाणस्य सामान्यलक्षणम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B06
| text = तत्र आदौ तावत्‌प्रमाणसामान्यलक्षणमुच्यते । यथार्थं प्रमाणम्‌। प्रमाणमिति लक्ष्यनिर्देशः । यथार्थमिति लक्षणोक्तिः । एवं उत्तरत्रापि ज्ञातव्यम्‌। अत्र यथाशब्दोऽनतिक्रमे वर्तते । अर्थशब्दश्चार्थ्यते इति व्युत्पत्तया ज्ञेयवाची । ज्ञेयमनतिक्रम्य वर्तमानं, यथावस्थितमेव ज्ञेयं यद्विषयीकरोति, नान्यथा, तत्‌प्रमाणमित्यर्थः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B07
| text = ज्ञेयविषयीकारित्वं च साक्षाद्वा, साक्षाज्ज्ञेयविषयीकारिसाधनत्वेन वा विवक्षितमिति न अनुप्रमाणेष्वव्याप्तिः । ज्ञेयविषयीकारित्वेनैव प्रमातृप्रमेययोर्व्यवच्छेदः । तयोः साक्षाज्ज्ञेयविषयीकारित्वाभावात्‌। साक्षाज्ज्ञेयविषयीकारिकारणत्वेऽपि तत्साधनत्वाभावाच्च ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B08
| text = प्रमावान्‌प्रमाता । प्रमाविषयः प्रमेयम्‌। यथार्थज्ञानं प्रमा ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B09
| text = यथार्थग्रहणेन संशयविपर्ययतत्साधनानां निरासः ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B10
| text = अनवधारणज्ञानं संशयः । अनवधारणग्रहणं सम्यज्जञानविपर्ययव्युदासार्थम्‌। घटादिनिवृत्त्यर्थं ज्ञानमिति । तस्य निर्णायकाभावसहकृताः साधारणधर्माऽसाधारणधर्मविप्रतिपत्तयुपलब्ध्यनुपलब्धयः पञ्च कारणानीति केचिदाहुः । तद्यथा स्थाणुपुरुषयोः साधारणमूर्ध्वतालक्षणं धर्मं पुरोवर्तिन्युपलभ्य स्थाणुपुरुषो स्मृत्वा, विशेषजिज्ञासायां स्थाणुत्वनिश्चायकं वक्रकोटरादिकं, पुरुषत्वनिश्चायकं शिरःपाण्यादिकं चानुपलभमानस्य डोलायमानं संशयज्ञानमुत्पद्यते, 'किमयं स्थाणुर्वा, पुरुशो वा' इति । शब्दे चाकाशविशेषगुणत्वमसाधारणधर्ममुपलभमानस्य निर्णायकमजानतः संशयो भवति, 'किं शब्दो नित्योऽनित्यो वे'ति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B11
| text = इन्द्रियेषु वैशेषिकसाङ्ख्ययोर्भौतिकत्वाभौतिकत्वविप्रतिपत्तिं पश्यतो निश्चायकमजानतः सन्देहो भवति, 'किमिन्द्रियाणि भौतिकान्युताऽभौतिकानी'ति । कूपखननानन्तरं जलोपलब्धौ सत्यां, निश्चायकाभावे संशयो जायते, 'किं प्राक्‌सदेवोदकं कूपखननेनाभिव्यक्तमुपलभ्यते, उतासत्तेनोत्पन्नमि'ति । 'अस्मिन्‌वटे पिशाचः अस्ती'ति वार्थां श्रुतवतो वटसमीपं गतस्य, तत्र पिशाचानुपलब्धौ सत्यां निर्णायकाभावे संशयो भवति, 'किं विद्यमान एव पिशाचोऽन्तर्धानशक्त्यानोपलभ्यते, किंवाऽविद्यमान एवे'ति । उपलब्ध्यनुपलब्ध्योः साधारणधर्म एवान्तर्भावात्‌त्रीण्येव कारणानीत्यपरे । उपलब्धिर्हि सतामेव घटादीनां प्रदीपारोपणेन दृष्टा । असतां च कुलालादिव्यापारानन्तरमिति । तथाऽनुपलब्धिः सतामीश्वरादीनामसतां च शशविषणादीनां दृष्टेति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B12
| text = वयं तु ब्रूमः । असाधारणधर्मविप्रतिपत्त्योरपि साधारणधर्म एवान्तर्भावः । असाधारणो हि धर्मो न स्वरूपेण संशयहेतुः । विशेषस्मरणकारणत्वाभावात्‌। किन्तु व्यावृत्तिमुखेनैव । तथा च नित्यव्यावृत्तत्वमनित्यस्य, अनित्यव्यावृत्तत्वं च नित्यस्य धर्म इति साधारण एव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B13
| text = न चैकेनैव साधारणधर्मेण भाव्यमिति नियमोऽस्ति । तथा तथा प्रतिपन्नत्वं तस्य तस्य धर्म इति विप्रतिपत्तिरपि साधारणीति । विपरीतनिश्चयो विपर्ययः । विपरीतेति सम्यङ्निश्चयव्युदासः । निश्चयः इति संशयज्ञानस्य । स च प्रत्यक्षानुमानागमाभासेभ्यो जायते । यथा$-$'शुक्तिकायामिदं रजतमि'त्यादि ।‌
}}

== अयथार्थज्ञानविषये प्राभाकरादिमतखण्डनम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B14
| text = अयथार्थज्ञानमेव नास्तीति प्राभाकरादयः । तन्न । अनुभवसिद्धत्वात्‌। 'एतावन्तं कालमहं शुक्तिकामेव रजतत्वेन प्रतिपन्नोऽस्मी'त्युत्तरकाले परामर्शाच्च । प्रतीतं च रजतं देशान्तरे सदेवेति वैशेषिकादयः । ज्ञानस्वरूपमेवेति विज्ञानवादिनः । तत्रैव तात्कालिकमुत्पन्नं सदिति भास्करः । न सन्नासन्न सदसत्‌। किन्त्वनिर्वचनीयमेवेति मायावादिनः । 'असदेव रजतं प्रत्यभादि'त्युत्तरकालीनानुभवाच्छुतिरेव अत्यन्तासद्रजतात्मना प्रतिभातीत्याचार्याः । अनध्यवसायः स्वप्नश्चायथार्थज्ञानान्तरमस्तीति वैशेषिकाः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B15
| text = 'किं सङ्ज्ञकोऽयं वृक्ष' इत्यनध्यवसायः । स तु कोटीनामतिबाहुल्यादनिर्दिष्टकोटिकः संशय एव । वटादिव्यावृत्तिं पश्यतोऽपि पनसे यत्‌'किं सङ्ज्ञकोऽयं वृक्ष' इत्युत्पद्यते, तज्जञानमेव न भवति । किन्तु सङ्ज्ञाविषयं जिज्ञासामात्रम्‌। स्वप्नेऽपि गजादिदर्शनं चेद्यथार्थमेव । मानसवासनाजन्यत्वाद्रजादीनाम्‌। तेषु यद्‌बाह्यत्वज्ञानं स विपर्यय एव । बाह्यालीप्रदेशे, 'पुरुषेणानेन भवितव्यमि'त्यूहापरनामकं सम्भावनाज्ञानमप्यन्यतरकोटिप्रापकप्राचुर्यनिमित्तोऽन्यतरकोटिप्रधानः संशय एव ।‌
}}

== तर्कस्य द्वैतसिद्धान्तरीत्या अनुमानस्वरूपत्वम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B16
| text = तर्कोऽनुमानमेवेति वक्ष्यामः । स्मृतावतिव्यापकं प्रमाणलक्षणमिति चेन्न । तस्या अपि प्रमाणत्वेन लोकवेदयोः संव्यवहारात्‌।‌
}}

== प्रमाणलक्षणम्‌, ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B17
| text = अनुभूतिः प्रमाणम्‌। स्मृतिव्यतिरिक्तं ज्ञानमनुभूतिरिति प्राभाकराणां लक्षणम्‌। संशयविपर्ययव्यापकत्वात्‌ स्मृतौ वेदादिषु च यथार्थज्ञानसाधनेष्वव्यापकत्वाच्चायुक्तम्‌।
}}

== प्रमाणलक्षणविषये भाट्टमतखण्डनम् ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B18
| text = ज्ञातताप्राकट्यापरपर्यायवाच्यस्य प्रमेयाश्रितस्य प्रकाशविशेषस्य साधनं क्रियाज्ञानं प्रमाणमिति भाट्टानां लक्षणमप्ययुक्तम्‌। ज्ञानव्यतिरिक्तायां ज्ञाततायां प्रमाणाभावेनासम्भावितत्वात्‌। अतीतादिविषयज्ञानानामाश्रयाभावेन तज्जनकत्वायोजाच्च वेदादिष्वव्याप्तेश्च । अनधिगततथाभूतार्थज्ञानं प्रमाणमिति तेशामेव लक्षणान्तरमप्ययुक्तं स्मृतौ वेदादिषु चाव्याप्तेः ।‌
}}

== प्रमाणलक्षणविषये नैय्यायिकमतखण्डनम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B19
| text = सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणमिति नैयायिकादयः । तदप्यसत्‌। यथार्थज्ञानेऽव्याप्तेः । प्रमाव्याप्तं प्रमाणमित्युदयनः । तदपि सर्वस्यापि प्रमेयस्येश्वरप्रमाव्याप्तत्वेनातिव्यापकत्वादयुक्तम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B20
| text = साधनाश्रययोरन्यतरत्वे सति प्रमाव्याप्तत्वं विवक्षितमिति चेन्न । आश्रयग्रहणवैयर्थ्यात्‌। ईश्वरस्यापि प्रामाण्यसिध्यर्थं तदिति चेन्न । कर्तरि प्रमाणशब्दस्याननुशासनात्‌। यथार्थज्ञानेष्वव्याप्तेश्च । तस्माद्याथार्थ्यमेव प्रमाणलक्षणं युक्तम्‌।‌
}}

== प्रमाणस्य द्वैविध्यम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B21
| text = द्विविधं प्रमाणं, केवलमनुप्रमाणं चेति । तत्र यथार्थज्ञानं केवलप्रमाणम्‌। यथार्थमिति संशयादिव्युदासः । ज्ञानमिति प्रत्यक्षस्य । लिङ्गज्ञानं वाक्यज्ञानं च लिङ्गिनि वाक्यार्थे चानुप्रमाणमपि लिङ्गे वाक्ये च केवलप्रमाणमिति नातिव्याप्तिः । इदं च साक्षाज्ज्ञेयविषयीकारित्वात्‌केवलमित्युच्यते ।‌
}}

== केवलज्ञानविभागः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B22
| text = तच्च चतुर्विधम्‌। ईश्वरज्ञानं, लक्ष्मीज्ञानं, योगिज्ञानं, अयोगिज्ञानं चेति । तत्र सर्वार्थविषयकमीश्वरज्ञनम्‌। नियमेन यथार्थम्‌। तत्स्वरूपमनादिनित्यम्‌। स्वतन्त्रम्‌। निरतिशयस्पष्टं च । ईश्वरे त्वसार्वत्रिकमन्यत्रानालोचनेऽपि सर्वविषयं लक्ष्मीज्ञानम्‌। तदपि नियमेन यथार्थम्‌। तत्स्वरूपमनादि नित्यं च । ईश्वरैकाधीनम्‌। तदपेक्षया स्पष्टत्वे न्यूनम्‌। स्पष्टत्वं चापरोक्षत्ववज्जञानगत एव विशेषो न विषयौपाधिकः ।‌
}}

== योगिज्ञानविभागः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B23
| text = योगप्रभावलब्धातिशयं योगज्ञानम्‌। तत्‌त्रिविधम्‌। ऋजुयोगिज्ञानं, तात्त्विकयोगिज्ञानं अतात्तविकयोगिज्ञानं चेति । ऋजवो नाम ब्रह्मत्वयोग्या जीवाः । ईश्वरादन्यत्र आलोचने सर्वविषयं तज्जञानम्‌। ईश्वरेत्वसार्वत्रिकमेव ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B24
| text = तद्‌ द्विविधम्‌। स्वरूपं, मनोवृत्तिरूपं च इति । तत्र स्वरूपमनादिनित्यम्‌। योगप्रभावादामुक्तेः व्यक्त्यतिशयोपेतम्‌।मुक्तावेकप्रकारम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B25
| text = वृत्तिज्ञानं तु प्रवाहतोऽनादि । योगानुगृहीतप्रत्यक्षादिजन्यम्‌। मुक्तौ तु नास्त्येव । द्वयमपि नियमेन यथार्थम्‌। ईश्वरे त्वन्यजीवेभ्योऽधिकविषयम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B26
| text = तदतिरिक्तास्तत्तवाभिमानिनो देवाः तात्विकाः । अनादित्वे सतीश्वरादन्यत्रालोचनेऽप्यसर्वविषयं तज्जञानम्‌। तदपि स्वरूपं, बाह्यं चेति द्विविधम्‌। तस्यानादित्वं पूर्ववत्‌। स्वरूपं यथार्थमेव । बाह्यं कदाचिदयथार्थमपि ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B27
| text = तद्व्यतिरिक्ता देवादयो योगिनोऽतात्विकाः । सादित्वे सतीश्वरादन्यत्राल्पाज्ञानयुक्तं तज्जञानम्‌। तदपि पूर्ववद्‌द्विविधम्‌। तत्र स्वरूपस्य सादित्वं व्यक्त्यपेक्षया । अन्यस्य प्रवाहोत्पत्त्यपेक्षया । याथार्थनियमादि पूर्ववत्‌।‌
}}

== अयोगिज्ञानविभागः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B28
| text = तद्व्यतिरिक्ता जीवा अयोगिनः । ईश्वरादन्यत्राज्ञानप्रचुरं तज्जञानम्‌। तदपि पूर्ववत्‌द्विविधम्‌। उत्पत्तिविनाशवच्च । अयोगिनोऽपि त्रिविधाः । मुक्तियोग्या नित्यसंसारिणस्तमोयोग्याश्चेति । तत्र मुक्तियोग्यानां स्वरूपज्ञानं यथार्थमेव । नित्यसंसारिणां तु मिश्रम्‌। अन्येषामयथार्थमेव । बाह्यं तु त्रयाणामप्युभयविधमिति ।‌
}}

== यथार्थज्ञानविषये वैशेषिकमतखण्डनम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B29
| text = इन्द्रियजं लिङ्गजं स्मृतिरार्षं चेति चतुर्विधं यथार्थज्ञानमिति वैशेषिकाः । तदसत्‌। नित्यस्यागमजन्यस्य चासङ्ग्रहात्‌। स्मृतेरिन्द्रियजत्वेनार्षस्य योगिज्ञानत्वेन च पृथग्गरहणायोगाच्च ।‌
}}

== अनुप्रमाणलक्षणम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B30
| text = यथार्थज्ञानसाधनमनुप्रमाणम्‌। यथार्थमित्येवोक्ते केवलेऽतिव्याप्तिः । ज्ञानमित्येवोक्ते तत्र संशयादौ च । प्रत्यक्षेऽव्याप्तिश्च । साधनमित्येवोक्ते कुठारादवतिव्याप्तिः । यथार्थज्ञानमित्युक्ते केवलेऽतिव्याप्तिः, प्रत्यक्षेऽव्याप्तिश्च । यथार्थसाधनमित्युक्ते प्रत्यक्षसाधनेऽतिव्याप्तिः । ज्ञानसाधनमित्युक्ते संशयादिसाधनेऽतिव्याप्तिः । यथार्थज्ञानकारण मित्युक्ते प्रमात्रादावतिव्याप्तिरिति सर्वे सार्थकम्‌। यज्जातीयानन्तरं नियमेन कार्योत्पत्तिस्तदत्र साधनं विवक्षितम्‌। अतो न यादृच्छिकसंवादिष्वतिव्याप्तिः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B31
| text = ननु त्रिविधं प्रमाणमिति वक्तव्यम्‌। ल्युटोऽधिकरणेऽप्यनुशासनात्‌। सत्यम्‌। तथाऽपि प्रमाणशब्दस्याधिकरणे प्रयोगाभावात्‌ तदसङ्ग्रहः । तथाऽपि प्रमाणशब्दे भावसाधनः करणसाधनश्चेत्यनेकार्थः । तत्र किमनुगतलक्षणकथनेनेति । उच्यते । नायमक्षादिशब्दवदत्यन्तभिन्नार्थः । किन्तु धात्वर्थानुगमस्तूभयत्र सम इत्येकार्थत्वमाश्रित्यानुगतलक्षणोक्तिरित्यदोषः ।‌
}}

== अनुप्रमाणविभागः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B32
| text = त्रिविधमनुप्रमाणम्‌। प्रत्यक्षमनुमानमागमश्चेति । तत्र निर्दोषार्थेन्द्रियसन्निकर्षः प्रत्यक्षम्‌। अर्थशब्देनेन्द्रियविषया गॄह्यन्ते । तेषां दोषाः अतिदूरत्वमतिसामीप्यं सौक्ष्म्यं व्यवधानं समानद्रव्याभिघातोऽनभिव्यक्तत्वं सादृश्यं चेत्यादयः । तेषु सत्सु क्वचिज्जञानमेव न जायते । क्वचिद्विपरीतज्ञानमुत्पद्यते ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B33
| text = प्राकृतं षड्विधम्‌। घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्‌श्रोत्रमनोभेदात्‌। तत्र गन्धस्तद्विशेषाश्च घ्राणस्य विषयाः । रसस्तद्विशेषाश्च रसनस्य । महान्ति रूपवन्ति द्रव्याणि केचिद्‌गुणाः । कर्माणि जातयश्च चक्षुस्त्वचोः । वायुस्पर्शोऽपि त्वचो विषयः । शब्दः श्रोत्रस्य । एतेषां पञ्चानां मनोऽनधिष्ठितत्वं काचकामलादयश्च दोषाः । मनसस्तु बाह्येन्द्रियाधिष्ठानेनैते सर्वे विषयाः । स्वातन्त्र्येण स्मरणसाधनं मनः । तस्य दोषा रागादयः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B34
| text = इन्द्रियशब्देन ज्ञानेन्द्रियं गृह्यते । तद्‌द्विविधम्‌। प्रमातृस्वरूपं प्राकृतं चेति । तत्र स्वरूपेन्द्रियं साक्षीत्युच्यते । तस्य विषया आत्मस्वरूपं तद्धर्मा अविद्यामनस्तद्वृत्तयो बाह्येन्द्रियज्ञानसुखाद्याः कालोऽव्याकृताकाशश्चेत्याद्याः । स च स्वरूपज्ञानमभिव्यनक्ति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B35
| text = ननु स्मृतेर्याथार्थ्यमेव नास्ति । न हि यदा यादृशोऽर्थः स्मर्यते तदाऽसौ तादृशः । पूर्वावस्थाया निवृत्तत्वादिति चेन्न । यतो ज्ञानकाले वस्तुनस्तथात्वं याथार्थ्योपयुक्तं न भवति । किन्तु यद्देशकालसम्बन्धितया यद्वस्तु ज्ञानेन यादृशं गृह्यते तद्देशकालयोस्तस्य तथात्वम्‌। स्मृतिश्च तत्र तदाऽसौ तादृश इति गृह्णाति । न च तत्र तदाऽसौ न तादृशः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B36
| text = ननु पूर्वानुभवजनितसंस्कारः स्मृतिकारणम्‌। स चानुभूतविषय एव स्मृतिजननस्येष्टे । न चानुभवेन निवृत्तपूर्वावस्थतयाऽर्थो गृहीतः । तत्कथमनुभवसमानविषयसंस्कारजन्यास्मृतिरर्थे निवृत्तपूर्वावस्थतया विषयीकुर्यादिति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B37
| text = मैवम्‌। भवेदेतदेवं यदि संस्कारमात्रजन्यत्वं स्मृतेरभ्युपगच्चामः । न चैवम्‌। मनोजन्या स्मृतिः । संस्कारस्तु मनसस्तदर्थसन्निकर्षरूप एव । यथा योगीन्द्रियाणां योगजो धर्मः । ततश्च संस्कारसहकृतं मनोऽननुभूतामपि निवृत्तपूर्वावस्थां विषयीकुर्वत्स्मरणं जनयेदिति को दोषः ? वर्तमानमात्रविषयाण्यपीन्द्रियाणि सहकारिसामर्थ्यात्‌ कालान्तरसम्बन्धितामपि गोचरयन्ति । यथा संस्कारसहकृतानि सोऽयमित्यतीतवर्तमानत्वविशिष्टविषयप्रत्यभिज्ञासाधनानि । प्राकृतेन्द्रियाणि मनोवृत्तिज्ञानं जनयन्ति । तत्र सन्निकर्षः प्रत्यक्षमित्युक्ते घटपटसन्निकर्षेऽतिव्याप्तिः । इन्द्रियसन्निकर्षः प्रत्यक्षमित्युक्ते चक्षुराकाशसंनिकर्षेऽतिव्याप्तिः । अर्थसंन्निकर्ष इत्युक्ते पूर्ववदतिव्याप्तिः । दुष्टार्थानां दुष्टेन्द्रियैर्वा संन्निकर्षे व्यावर्तयितुमुभयत्र निर्दोषग्रहणम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B38
| text = ननु प्रत्यक्षं करणविशेषः । करणस्य चावान्तरव्यापारेण भवितव्यम्‌। यथा छिदाकरणस्य परशोर्दारुसंयोगोऽवान्तरव्यापारः । सत्यम्‌। अत्रापीन्द्रियं करणधर्मि । तस्यार्थसङ्न्निकर्षोऽवान्तरव्यापारः । तत्रावान्तरव्यापारप्राधान्यविवक्षयाऽर्थेन्द्रियसङ्न्निकर्षः प्रत्यक्षमित्युच्यते । क्वचित्तु धर्मिप्राधान्यविवक्षया स्वस्वविषयसन्निकृष्टमिन्द्रियं प्रत्यक्षमित्युच्यते । ईश्वरप्रत्यक्षं, लक्ष्मीप्रत्यक्षं, योगिप्रत्यक्षमयोगिप्रत्यक्षं चेति । तत्राद्यद्वयं स्वरूपेन्द्रियात्मकमेव । उत्तरद्वयं तु द्विविधेन्द्रियात्मकम्‌। विषयस्तु तत्तज्जञानविषयवद्विवेक्तव्यः ।‌
}}

== बाह्येन्द्रियविभागः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B39
| text = बाह्येन्द्रियं त्रिविधम्‌। दैवमासुरं मध्यममिति । तत्र यथार्थज्ञानप्रचुरं दैवम्‌। अयथार्थज्ञानप्रचुरमासुरम्‌। समज्ञानसाधनं तु मध्यमम्‌। स्वरूपेन्द्रियमप्युत्तमानां विषयस्वरूपे प्रकारे च यथार्थमेव । अधममध्यमानां तु स्वरूपमात्रे यथार्थमेव । प्रकारे त्वयथार्थं मिश्चं चेति । इन्द्रियार्थयोस्तु सन्निकर्षोऽपरोक्षज्ञानहेतुः षोड्हा भिद्यत इत्येके । तद्यथा । संयोगः, संयुक्तसमवायः, संयुक्तसमवेतसमवायः, समवायः, समवेतसमवायो विशेषणविशेष्यभावश्चेति । तत्र चक्षुःस्पर्शनयोर्घटादिद्रव्यैर्मनसश्चात्मना संयोगः । तेषां स्वविषयगतगुणकर्मसामान्यैः संयुक्तसमवायः । तथा घ्राणरसनयोर्गन्धरसाभ्याम्‌। एतेषां स्वविषयगुणकर्मगतसामान्यैः संयुक्तसमवेतसमवायः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B40
| text = श्रोत्रस्य शब्देन समवायः । तद्गतसामान्यैः समवेतसमवायः । एतेषामेतत्पञ्चविधसम्बन्धसम्बन्धार्थस्याभावसमवायाभ्यां पञ्चविधो विशेषणविशेष्यभाव इति । तदसत्‌। गुणादीनां गुण्यादिभिरभेदेन समवायाभावात्‌। आत्मनस्तद्धर्माणां च साक्षिविषयत्वेन मनोविषयत्वाभावात्‌। वर्णात्मकस्य शब्दस्य द्रव्यत्वेनाकाशविशेषगुणत्वाभावात्‌। अतः सर्वेन्द्रियाणां स्वस्वविषयैः स्वस्वविषयप्रतियोगिकाभावेन च साक्षादेव रश्मिद्वारा सङ्न्निकर्षः ।‌
}}

== प्रत्यक्षद्वैविध्यम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B41
| text = निर्विकल्पकसविकल्पकभेदेन च द्विविधं प्रत्यक्षमित्याचक्षते । तत्र वस्तुस्वरूपमात्रावभासकं निर्विकल्पकम्‌। विशिष्टाकारगोचरं सविकल्पकम्‌। तत् ‌अष्टविधम्‌।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B42
| text = तत्र द्रव्यविकल्पो यथा दण्डीति । गुणविकल्पो यथा शुक्ल इति ।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B43
| text = क्रियाविकल्पो यथा गच्छतीति । जातिविकल्पो यथा गौरिति ।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B44
| text = विशेषविकल्पो यथा विशिष्टः परमाणुरिति । समवायिविकल्पो यथा पटसमवायवन्तस्तन्तव इति ।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B45
| text = नामविकल्पो यथा देवदत्त इति । अभ वविकल्पो यथा घटाभाववद्भूतलमिति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B46
| text = एतदप्यसत्‌। विशेषसमवाययोरप्रामाणिकत्वात्‌। नाम्नः पश्चात्स्मरणेनाभावस्य च प्रतियोगिस्मरणाधीनज्ञानत्वेन तद्विकल्पस्य प्रथमाक्षिसङ्न्निकर्षानन्तरमेवोत्पत्त्यभावेऽपि द्रव्यादिविकल्पानां प्रथममेवोत्पत्तौ बाधकाभावेन निर्विकल्पकानुपपत्तेः ।‌
}}

== प्रत्यक्षस्य फलम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C01
| id = PP_C01_B47
| text = हानोपादानोपेक्षाबुद्धयः प्रत्यक्षस्य फलमिति केचिदाहुः । तदप्यसत्‌। तासामनुमानफलत्वात्‌। तथाहि । कण्टकादिस्वरूपमात्रं प्रदर्श्य प्रत्यक्षं निवर्तते । अथेदानीं पूर्वानुभूतस्य कण्टकादेरनिष्टसाधनत्वमनुभूतं स्मृत्वाऽस्य च कण्टकादित्वेन तदनुमिमानस्य हानबुद्धिरुपजायते । एवं कदलीफलादाविष्टसाधनत्वानुमानानन्तरमुपादानबुद्धिरुत्पद्यते । तृणादौ चौदासीन्यमनुमायोपेक्षाबुद्धिः प्रतिपद्यते । अतो विशिष्टविषयसाक्षात्कार एव प्रत्यक्षस्य फलमिति ।‌
}}

<div class="gr-author-note">इति श्रीमज्जयतीर्थपूज्यचरणविरचितप्रमाणपद्धतौ प्रत्यक्षपरिच्छेदः समाप्तः ।</div>

<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अनुमानपरिच्छेदः"></span>
== अनुमानपरिच्छेदः ==

== अनुमानलक्षणम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B001
| text = निर्दोषोपपत्तिरनुमानम्‌। उपपत्तिर्व्याप्यं युक्तिलिङ्गमिति पर्यायः । अविनाभावो व्याप्तिः । साहचर्यनियम इति यावत्‌। व्याप्तेः कर्म व्याप्यम्‌। तस्याः कर्तृ व्यापकम्‌। यथा धूमस्याग्निना व्याप्तिरव्यभिचरितः सम्बन्धः । यत्र धूमः तत्र अग्निरिति नियमात्‌। तत्र धूमो व्याप्यः । अग्निर्व्यापकः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B002
| text = चतुष्टयी खलु धर्माणां गतिः । केचित्समवृत्तयो यथा निषिद्धत्वपापसाधनत्वे । यत्र निषिद्धत्वं तत्र पापसाधनत्वं, यत्र पापसाधनत्वं तत्र निषिद्धत्वमिति नियमात्‌। तत्र द्वयोरपि अन्योन्यं व्याप्यव्यापकभावः । केचित्‌न्यूनाधिकवृत्तयः । यथा धूमवत्तवाग्निमत्वे । तत्र न्यूनवृत्तिधूमवत्वं व्याप्यमेव । अधिकवृत्यग्निमत्वं व्यापकमेव । केचित्‌परस्परपरिहारेणैव वर्तन्ते । यथा गोत्वाश्वत्वे । यतो यत्र गोत्वं न तत्र सर्वथाऽश्वत्वम्‌। यत्र चाश्वत्वं न तत्र सर्वथा गोत्वम्‌। तेषां नान्योन्यं व्याप्यव्यापकभावः । सम्बन्धस्यैव अभावात्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B003
| text = केचित्‌क्वचित्‌समाविष्टा अपि क्वचित्‌परस्परपरिहारेणैव वर्तन्ते । यथा पाचकत्वंपुरुषत्वे । तयोः पुरुषविशेषे समोवेशेऽपि पाचकत्वं पुरुषत्वपरिहारेण स्त्रीषु वर्तते । पुरुषत्वमपि पाचकत्वपरिहारेणापचति पुरुषे वर्तते । तेऽपि नान्योन्यं व्याप्यव्यापकभाववन्तः । सत्यपि सम्बन्धे परस्परव्यभिचारित्वात्‌। तत्र व्याप्यो धर्मो व्यापकप्रमितिसाधनं भवन्ननुमानमित्युच्यते । व्यापकश्चानुमेय इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B004
| text = ननु पर्वते वर्तमानो धूमः गृहान्तर्वर्तिनः पुरुषस्य किमित्यग्निप्रमां न जनयति । उच्यते । न प्रत्यज्ञवदनुमानमज्ञातकरणम्‌। किन्तु सम्यक्‌ज्ञातमेव । तथाऽपि नारिकेलद्वीपवासिनो देशान्तरं गतस्य धूमप्रमितावति कस्मान्नाग्निप्रमोदयः । उच्यते । तस्य धूमस्वरूपज्ञानेऽप्यग्निव्याप्ततया तज्जञानाभावात्‌। ज्ञातव्याप्तिकस्यापि कुतः कदाचिदग्निप्रमाऽनुत्पत्तिः । व्याप्तिस्मरणाभावात्‌। व्याप्तिस्मरणवतः पर्वते धूमं दृष्टवतोऽपि कथं पर्वतादन्यत्राग्निप्रमाऽनुद्भवः । व्याप्तिप्रकारमपेक्ष्य लिङ्गज्ञानस्य लिङ्गज्ञानजनकत्वनियमात्‌।‌
}}

== व्याप्तिभेदाः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B005
| text = तथाहि । कयोश्चित्‌समानदेशकालयोर्व्याप्तिः । यथा रसस्य रूपेण । कयोश्चित्‌समानदेशत्वेऽपि भिन्नकालयोः, यथा धूमस्याग्निना । कयोश्चित्समानकालत्वेपि भिन्नदेशयोः । यथा कृत्तिकोदयस्य रोहिण्युदयासत्तया । कयोश्चित्‌भिन्नदेशकालयोः । यथाऽधोदेशे नदीपूरस्योर्धवदेशवृष्ट्या । कस्यचित्कादाचित्कस्य समानदेशत्वेऽपि सार्वकालीनेन । यथा पतनस्य गुरुत्वेन । कस्यचित्समानदेशत्वेऽपि सार्वकालिकस्य कादाचित्केन । यथा शरीरत्वस्य विनाशेन । कस्यचित्प्रदेशवर्तिनो व्याप्यवर्तिना । यथा संयोगस्य द्रव्यत्वेन । कस्यचिद्व्याप्यवर्तिनः प्रदेशवर्तिना । यथा रूपस्य संयोगेन । कयोश्चित्‌एकावयविवर्तिनोरप्यवयवभेदेन । यथा तुलोन्नमनावनमनयोरित्यादि । तथा च व्याप्तिज्ञानतत्स्मरणसहितं लिङ्गस्य सम्यग्ज्ञानं, सम्यग्ज्ञातं वा लिङ्गव्याप्तिप्रकारानुसारेण समुचितदेशादौ लिङ्गप्रमां जनयदनुमानमित्युक्तं भवति । अत एव लिङ्गस्वरूपस्य ज्ञातत्वेऽपि देशविशेषादिसंसृष्टतया ज्ञापकत्वान्नानुमानस्य वैयर्थ्यम्‌। ततश्चानुमानस्य द्वयं सामर्थ्यम्‌। व्याप्तिः, समुचितदेशादौ सिद्धिश्चेति । न तु पक्षधर्मतानियमः ।‌
}}

== व्याप्तिज्ञानजनकं प्रमाणम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B006
| text = ननु व्याप्तिज्ञानं केन प्रमाणेन जायते । यथायथं प्रत्यक्षानुमानागमैरिति ब्रूमः । तत्र तावत्‌धूमस्याग्निना व्याप्तिः प्रत्यक्षगम्या । तथाहि । महानसादौ धूमाग्न्योः साहचर्यं पश्यतः पुरुषस्यैष विमर्शो जायते । किमत्रैवेतौ धूमाग्नी सहचरितावन्यत्र देशान्तरे कालान्तरे च, एतज्जातीयौ परस्परपरिहारेण वर्तेते, उतान्यतर एवान्यतरपरिहारेण किंवा सकलदेशकालयोः सहचरितावेवेति । ततः भूयोभूयः धूमं पश्यन्‌अग्निं पश्यति । अग्न्यभावे च धूमाभावम्‌। तथा धूमाभावेऽपि क्वचिदग्निसद्भावम्‌। ततः पुनरेव विचारो भवति । यथा बहुषु स्थलेषु धूमेन सहचरितोऽप्यग्निः क्वचित्तं परित्यज्य वर्तते । तथा धूमो मत्परिचितस्थलेष्वग्निना सह वर्तमानोऽपि क्वचित्तं परित्यज्य वर्तते । किं वा सर्वत्र तत्सहचरित एवेति । ततः पुनरेशा बुद्धिरुत्पद्यते । अग्नेर्धूमसम्बन्धेऽस्त्यार्द्रेन्धन संयोग उपाधिः । स च धूमव्यापकः । स्वयं व्यावर्तमानस्तं व्यावर्तितवान्‌। न पुररग्निम्‌। तदव्यापकत्वात्‌। तथा धूमस्याग्निसम्बन्धे यदि कश्चिदुपाधि स्यात्‌तदा सोऽप्यग्निं व्यभिचरिष्यति । न चेन्निर्निमित्तस्य सम्बन्धस्य धूमस्वभावत्वेन न क्वापि तदभावो भविष्यतीत्येवं निश्चित्य महानसादावुपाधिगवेषणे प्रवर्तते ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B007
| text = तत्र केचिद्धर्मा उभयव्यापकाः । यथा प्रमेयत्वम्‌। नैतत्सम्बन्धं विघटयितुमीशते । केचिदुभयाव्यापकाः । यथा महानसत्वम्‌। तेऽपिनैतसंबन्धविघटनाय समर्थाः । केचिद्धूमव्यापका अग्न्यव्यापकाः । यथा आर्द्रेन्धनसंयोगः । तेऽपि अग्नेर्धूमवियोजने शक्ता अपि न धूमस्याग्निवियोजने । यस्वग्नेर्व्यापको धूमस्य त्वव्यापकः स स्वयं व्यावर्तमानः शक्ष्यत्येतत्सबन्धं विघटयितुम्‌। स तु नास्त्येव । अनुपलम्भात्‌। अतीन्द्रियोपि प्रमाणान्तरवेद्यः स्यात्‌। न च तत्प्रमाणमुपलभ्यते । न चाप्रामाणिकः शङ्कामप्यधिरोहति । अतो नात्रोपाधिरस्तीति निर्णीतवतोऽविनाभावप्रमितिरुत्पद्यते ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B008
| text = ननु एवं सति न प्रत्यक्षं व्याप्तिग्राहकम्‌। मैवम्‌। यतः साहचर्यग्राहिणः प्रत्यक्षस्य भूयोदर्शनव्यभिचारादर्शनोपाध्यभावनिश्चयाः सहकारिणः । न च सहकारिभेदेऽपि प्रत्यभिज्ञायामिव प्रमाणान्तरत्वम्‌। वर्तमानसन्निकृष्टमात्रग्राहि प्रत्यक्षं कथमतीताद्यास्पदानां व्याप्तिं गृह्णीयादिति चेन्न । सहकारिसामर्थ्येन करणानां शक्त्यन्तराविर्भावस्य बहुलमुपलम्भात्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B009
| text = किञ्च प्रतीतस्य धूमस्याग्निसम्बन्धे स्वाभाविकतया निश्चिते यद्यन्यत्रापि धूमः स्यात्‌तर्हि तस्याप्येवमित्येवं व्याप्तिग्रहो भवतीत्यतः काऽत्रानुपपत्तिः । ‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B010
| text = एतेन प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोः व्याप्तिं गृह्णतः सार्वज्ञप्रसङ्ग इत्यपि परास्तम्‌। कुत एतत्सर्वं कल्प्यत इति चेत्‌। कार्यदर्शनादेव । अस्ति तावद्‌ धूमदर्शनानन्तरमग्निज्ञानम्‌। न च तदयथार्थम्‌। संवादित्वात्‌। न चान्यदर्शनेनान्यज्ञानं निर्निमित्तं भवितुमर्हति । अतिप्रसङ्गात्‌।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B011
| text = न च व्याप्तिप्रमां समुचितदेशत्वप्रमां चापहाय निमित्तान्तरमस्तीति कार्यमेवैतत्कल्पयति । यथा खलु शिलाशकलादावनुपलब्धामपि क्षितिसलिलादिसहकारिसमुद्भूतां बीजस्य शक्तिमङ्कुरदर्शनं कल्पयतीति । अनुमानगम्यां तु व्याप्तिमुत्तरत्रोदाहरिष्यामः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B012
| text = न च तस्याप्यनुमानस्य व्याप्त्यपेक्षायामनवस्था । अन्ततः प्रत्यक्षागममूलत्वात्‌। 'ब्राह्मणो न हन्तव्यो', 'गौर्न पदा स्प्रष्टव्यो'त्यागमगम्या व्याप्तिः । न चात्र क्वचित्क्षुद्रोपद्रवो, नापि दृष्टान्तापेक्षेति ।‌
}}

== अनुमानत्रैविध्यम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B013
| text = त्रिविधमनुमानम्‌। कार्यानुमानं, कारणानुमानं, अकार्यकारणानुमानं चेति । तत्राद्यं यथा । धूमोऽग्नेः । द्वितीयं यथा । विशिष्टमेघोन्नतिर्वृष्टेः । इयांस्तु विशेषः । कार्यं कारणमात्रमनुमापयति । कारणं तु समग्रमेव कार्यमिति । तृतीयं यथा । रसो रूपस्येति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B014
| text = पुनर्द्विविधम्‌। दृष्टं, सामान्यतो दृष्टं चेति । तत्र प्रत्यक्षयोग्यार्थानुमापकं दृष्टम्‌। यथा धूमोऽग्नेः ।प्रत्यक्षायोग्यार्थानुमापकं सामान्यतो दृष्टम्‌। यथा रूपादिज्ञानं चक्षुरादेः । अथवा, यथाभूतयोः व्याप्तिग्रहणं, तथाभूतयोरेव लिङ्गलिङ्गिभावे दृष्टम्‌। यथा धूमाग्न्योः । व्याप्यव्यापकयोरन्यादृशत्वेऽपि तत्सामान्याकारानुगमेन लिङ्गलिङ्गिभावे सामान्यतो दृष्टम्‌। यथा कृषीवलस्य कर्षाणादिप्रवृत्तेर्धान्यादि फलवत्वदर्शनेन यज्ञादेः स्वर्गादिफलानुमानम्‌। प्रेक्षावत्प्रवृत्तित्वफलवत्त्वसामान्यानुगमात्‌।‌
}}

== पुनः अनुमानद्वैविध्यम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B015
| text = पुनर्द्विविधम्‌। साधनानुमानं दूषणानुमानं चेति । तत्राद्यं यथा । धूमप्रमित्याऽग्निप्रमितिसाधनम्‌। दूषणानुमानमपि द्वेधा । दुष्टिप्रमितिसाधनं, तर्कश्चेति । तत्र आद्यं यथा । नेदं स्वसाध्यसाधनसमर्थम्‌। प्रमाणबाधितत्वादित्यादि ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B016
| text = कस्यचिद्धर्मस्याङ्गीकारेऽर्थान्तरस्यापादनं तर्कः ।तस्य पञ्चाङ्गानि । आपादकस्यापाद्येन व्याप्तिः, प्रतितर्केणाप्रतिघातः आपाद्यस्यानिष्टत्वम्‌। तत्‌द्विविधम्‌। प्रामाणिकहानमप्रामाणिककल्पनं चेति । तत्राद्यं त्रेधा । दृष्टाननुमितश्रुतहानभेदात्‌। द्वितीयमप्यदृष्टाननुमिताश्रुतकल्पनाभेदात्‌त्रिविधम्‌। एतदेव कल्प्यानेकत्वे कल्पनागौरवमित्युच्यते । आपाद्यस्य विपर्यये पर्यवसानं, परस्याननुकूलत्वं चेति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B017
| text = आपाद्यमनिष्टं पुनः पञ्चधा भिद्यते । आत्माश्रयत्वमन्योन्याश्रयत्वं चक्रकाश्रयत्वमनवस्था, केवलानिष्टं चेति । तद्भेदादात्तपदापादनरूपस्तर्कोऽपि पञ्चविधः । तत्र तस्यैवोत्पत्तिज्ञप्त्यर्थं तदुत्पत्तिज्ञप्त्यपेक्षाङ्गीकारे स्वापेक्षया पूर्वभावित्वरूपमात्माश्रयत्वमापाद्यते । यदि घटोऽयमस्यैव घटस्योत्पादकः स्यात्तर्हि स्वतोपि पूर्वभावी स्यात्‌। यद्यस्य कारणं तत्ततोऽपि पूर्वभावि दृष्टम्‌। यथा पटकारणं तन्तवस्तदपेक्षया पूर्वभाविनः । न चात्र प्रतिकूलस्तर्कोऽस्ति । यदि घटस्य घट एव कारणं न स्यात्‌तर्हीदमापद्यत इति । अनिष्टं चेदम्‌। स्वापेक्षया पूर्वभावित्वस्याप्रामाणिकत्वात्‌। व्याहतत्वेनाङ्गीकर्तुमनुचितत्वाच्च । पूर्वभावित्वं हि तदभाववति काले भावः । न च स्वाभाववति काले स्वयं भवतीति न व्याहतम्‌। न चेत्पूर्वभावित्वमङ्गीक्रियते तदा न स्वस्य स्वयं कारणम्‌। न चैवमेवापादकं प्रत्यापादयितुं शक्यत इति पञ्चाङ्गानि । एवं ज्ञप्तावपि तज्जञानस्य तज्जञानं प्रति पूर्वभावित्वमापाद्यम्‌। द्वयोरितरेतरे कारणत्वाङ्गीकारे त्वन्योन्यापेक्षया पूर्वभावित्वरूपमन्योन्याश्रयत्वमापाद्यम्‌। बहूनां चक्रवत्कार्यकारणभावाभ्युपगमे पूर्वभावित्वलक्षणं चक्रकाश्रयत्वम्‌। अनवस्थितासिद्धकारणापेक्षायां मूलक्षयापरनामकप्रतीतकार्यविलोपलक्षणानवस्था ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B018
| text = केवलानिष्टापादनमपि त्रेधा । दृष्टानुमितश्रुतहानापादनभेदात्‌। अदृष्टानानुमिताश्रुतकल्पनापादनभेदाच्च । एतदेव कल्प्यानेकत्वे कल्पनागौरवमित्युच्यते । दृष्टहानं यथा । यदि पर्वतो निरग्निकस्तर्हि निर्धूमः स्यादिति । एवमन्यस्याप्युदाहरणं शास्त्रे द्रष्टव्यम्‌। अनुमानत्वेऽपि तर्कस्यापादकासिद्धिरदूषणम्‌। पराभ्युपगममात्रस्य तत्र सिद्धिपदार्थत्वात्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B019
| text = एवमापाद्यस्य प्रमाणविरोधोऽपसिद्धान्तश्च न दूषणम्‌। निर्धूमो भवतीत्यसाधनात्‌। यथा साधनानुमाने न व्याप्ति मात्रं, नापि पक्ष धर्मतामात्रं साध्यप्रमितिसाधनं, किन्तु मिलितमेव । एवमनिष्टापादनं विपर्यये पर्यवसानं चोभयं मिलितमेवानुमितिसाधनं भवतीति तर्कस्य प्रामाण्यमुपपद्यते । सोऽयं क्वचिद्विपरीतशङ्कानिरसनद्वारेण प्रमाणानामनुग्राहकोऽपि भवतीति ।‌
}}

== परमतदूषणम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B020
| text = केवलान्वयिकेवलव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकिभेदात्तरिविधमनुमानमित्येके । साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः । तत्र व्याप्त्यावर्तमाननिश्चितसाध्यसमानधर्माधर्मी सपक्षः । तत्र सर्वस्मिन्‌एकदेशे वर्तमानम्‌। साध्यतत्समान धर्मरहितो धर्मी विपक्षः । तद्रहितं केवलान्वयै । तत्‌द्विविधम्‌। सर्वसपक्षतदेकदेशवृत्तिभेदात्‌। शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादिति सपक्षव्यापकम्‌। सर्वस्मिन्नभिधेयतया सम्प्रतिपन्ने प्रमेयत्वस्य वृत्तेः । गुणत्वादिति सपक्षैकदेशवृत्ति । रूपादौ वृत्तेर्घटादाववृत्तेः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B021
| text = द्विविधा किल व्याप्तिः । अन्वयतो व्यतिरेकतश्चेति । साधनस्य साध्येन व्याप्तिरन्वयः । साध्याभावस्य साधनाभावेन व्याप्तिः व्यतिरेकः । तत्र अस्य केवलमन्वय एवास्ति । यत्प्रमेयं तदभिधेयं, यथा घट इति । न तत्र व्यतिरेकः । यदभिधेयं न भवति तत्प्रमेयं न भवतीति निदर्शनाभावात्‌। सर्वस्याप्यभिधेयत्वेनानभिधेयासम्भवात्‌। तेनैतत्‌केवलान्वयीत्युच्यते ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B022
| text = पक्षव्यापकमविद्यमानसपक्षं सर्वस्माद्विपक्षाद्‌व्यावृत्तं केवलव्यतिरेकि । यथा जीवच्छरीरजातं सात्मकं प्राणादिमत्तवादिति । अस्य हि यत्सात्मकं न भवति तत्प्राणादिमन्न भवति, यथा घट इति व्यतिरेक एवास्ति । न तु यत्प्राणादिमत्‌तत्सात्मकमित्यन्वयः । सर्वस्यापि जीवच्छरीरस्य पक्षत्वात्‌। अन्यस्य सर्वस्य निरात्मकत्वात्‌। तेनैतत्‌केवलव्यतिरेकीत्युच्यते ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B023
| text = पक्षव्यापकं सपक्षवृत्ति सर्वविपक्षव्यावृत्तमन्वयव्यतिरेकीति । तदपि द्विविधम्‌। सर्वसपक्षतदेकदेशवृत्तिभेदात्‌। शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादिति सपक्षव्यापकम्‌। सर्वस्मिन्ननित्ये कृतकत्वस्य वृत्तेः । पर्वतोऽग्निमान्‌धूमवत्वादिति सपक्षैकदेशवृत्ति । अग्निमत्यपि क्वचित्‌वृत्तेः, क्वचिच्चावृत्तेः । इदं हि यद्‌धूमवत्‌ तदग्निमद्यथा महानसः । यदग्निमन्न भवति तद्धूमवन्न भवति, यथा ह्वद इति व्याप्तिद्वयसद्भावादन्वयव्यतिरेकीत्युच्यते । ‌
}}

== व्यतिरेकव्याप्तेरनुपयोगित्वम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B024
| text = तदिदमसत्‌। व्यतिरेकव्याप्तेः प्रकृतसाध्यसिद्धावनुपयोगात्‌। न हि भावेन भावसाधने ऽभावस्याभावेन व्याप्तिरुपयुज्यते । व्याप्तिपक्षधर्मतयोर्वैय्यधिकरण्यं चैवं सति स्यात्‌। कथं तर्हि केवलव्यतिरेकिणः शास्त्रे सङ्व्यवहारः इत्थम्‌। तत्रापि यत्प्राणादिमत्‌तत्सात्मकमित्येव व्याप्तिः । किन्तु व्याप्तिग्रहणस्थानस्यैव विप्रतिपत्तिविषयत्वप्राप्त्या सा दर्शयितुमशक्याऽभूत्‌। ततोऽनुमानेन तां साधयितुं व्यतिरेकव्याप्तिरुपन्यस्यते । प्राणादिमत्तवादिति प्रयुक्ते, कथमस्य व्याप्तिः इति आकाङ्क्षायां प्राणादिमत्तवं सात्मकत्वेन व्याप्तम्‌। तदभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वात्‌। यद्यदभावव्यापकाभावप्रतियोगि तत्‌ तेन व्याप्तम्‌। यथा धूमवत्त्वमग्निमत्तवेनेत्यस्यार्थस्य विवक्षितत्वात्‌। अन्वयव्यतिरेकिणि तु व्यतिरेकव्याप्तिरनुपयुक्तैव । विवक्षितव्याप्तेः प्रत्यक्षादिनैव सिद्धत्वात्‌। व्यभिचाराभावदर्शनमुखेन कथञ्चित्‌उपयुज्यते वेति ।‌
}}

== प्रकारान्तरेण अनुमानद्वैविध्यम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B025
| text = पुनरनुमानं द्विविधम्‌। स्वार्थं परार्थं चेति । तत्र परोपदेशमनपेक्ष्य यत्स्वयमेव व्याप्तिज्ञानतत्स्मरणसहितं लिङ्गज्ञानमुत्पद्यते तत्‌स्वार्थानुमानम्‌। यत्तु परोपदेशापेक्षमुत्पद्यते तत्‌परार्थानुमानम्‌। तज्जनकत्वात्परोपदेशोऽपि परार्थानुमानमिति क्वचित्‌ उपचर्यङ्ते । परोपदेशस्तु पञ्चावयववाक्यानीति नैयायिकादयः ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B026
| text = प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः । एत एव वैशेषिकैः प्रतिज्ञोपदेशनिदर्शनानुसन्धानप्रत्याम्नाया इत्युच्यन्ते । तत्र पक्षवचनं प्रतिज्ञा । यथा पर्वतोऽग्निमानिति । तत्र धर्मिणमुद्दिश्य पश्चात्‌धर्मो विधातव्यः । साधनत्वख्यापकविभक्त्यन्तं लिङ्गवचनं हेतुः । यथा धूमवत्वादिति । व्याप्तिग्रहणस्थलं दृष्टान्तः । स द्विविधः । साधर्म्यदृष्टान्तो वैधर्म्यदृष्टान्तश्चेति । तत्रान्वव्याप्तिग्रहणस्थलं साधर्म्यदृष्टान्तः । तथा धूमानुमाने महानसः । व्यतिरेकव्याप्तिग्रहणस्थलं वैधर्म्यदृष्टान्तः । यथा तत्रैव महाह्वद इति । सम्यग्व्याप्तिप्रदर्शनपूर्वकं दृष्टान्ताभिधानमुदाहरणम्‌। तद्‌द्विविधम्‌। साधर्म्योदाहरणं, वैधर्म्योदाहरणं चेति । अन्वयव्याप्तिप्रदर्शनपूर्वकं साधर्म्यदृष्टान्ताभिधानं साधर्म्योदाहरणम्‌। यथा यो यो धूमवान्‌स सोऽग्निमान्‌यथा महानस इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B027
| text = व्यतिरेकव्याप्तिप्रदर्शनपूर्वकं वैधर्म्यदृष्टान्ताभिधानं वैधर्म्योदाहरणम्‌। यथा योऽग्निमान्न भवति स धूमवान्न भवति । यथा महाह्वद इति । दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावस्य लिङ्गस्य पक्षे व्याप्तिरव्यापकं वचनमुपनयः । सोऽपि दृष्टान्तानुसारेण द्विविधः । तत्र महानस इव पर्वतोऽपि धूमवानिति साधर्म्योपनयः । न च ह्वद इवायं निर्धूमः पर्वत इति वैधर्म्योपनयः । पुनः सहेतुकं पक्षवचनं निगमनम्‌। यथा तस्मात्पर्वतोऽग्निमानिति ।‌
}}

== भाट्टबौद्धमतखण्डनम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B028
| text = प्रतिज्ञाहेतूदाहरणान्युदाहरणोपनयनिगमनानि वा त्रय एवावयवा इति भाट्टाः । उदाहरणोपनयौ द्वावेति बौद्धाः । तदेतदसत्‌।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B029
| text = व्याप्तिद्वैविध्यनिराकरणेनोदाहरणोपनयद्वैविध्यस्यापि निराकृतत्वात्‌। नियमानुपपत्तेश्च । न हीदं वाक्यमागमतया व्याप्त्यादिबोधकम्‌। येनाकाङ्क्षाद्यनुसारेण पञ्चावयवादिनियमः स्यात्‌। परस्य परस्मिन्नाप्त्यनिश्चयात्‌। निश्चये वा प्रतिज्ञामात्रेण पूर्तेर्हेत्वाद्यभिधानवैय्यर्थ्यात्‌। किन्तु गृहीतव्याप्तेः पुरुषस्य तत्स्मारकत्वादिनाऽगृहीतव्याप्त्यादेस्तु तज्जिज्ञासाजनकत्वेनोपयुज्यते । व्याप्तिस्मरणादिकं चैतच्चतुर्भिरपि प्रकारैर्भवदनुभूयते । तत्किमनेन नियमेन ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B030
| text = सम्भवन्ति चान्येऽपि प्रकाराः । पर्वतोऽग्निमान्धूमवत्वान्महानसवदिति वा । धूमवान्पर्वतोऽग्निमानिति हेतुगर्भं पक्षवचनं वा । विवादेनैन प्रतिज्ञासिद्धौ कुतः पर्वतोऽग्निमानिति प्रश्ने धूमवत्तवादिति हेतुमात्रं वा । पर्वतस्याग्निमत्वे किं प्रमाणमिति पृष्टे, धूमवत्वमिति लिङ्गोक्तिमात्रं वा । धूमवन्महानसवत्पर्वतोऽग्निमानिति सप्रतिज्ञं हेतुगर्भं दृष्टान्तवचनं वा । अग्निव्याप्यो धूमोऽत्र पर्वतेऽस्तीत्युपनयो वा । व्याप्त्यादिमद्धूमवत्तवात्पर्वतोऽग्निमानिति निगमनं वेति । साम्व्यावहारिकाश्चैते प्रकाराः सर्वेषु शास्त्रेष्वित्येवम्प्रकारमनुमानमिति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B031
| text = अथ निर्दोषोपपत्तिरनुमानमित्युक्तम्‌। के तत्रोपपत्तिदोषाः । यत्सद्भावे लिङ्गाभिमतं ज्ञानमेव न जनयति, स.म्शयविपर्ययौ वा करोति ते दोषाः । ते द्विविधाः । अर्थवचनदोषभेदात्‌। तत्र साक्षादुपपत्तेरेव दोषौ विरोधासङ्गती । तद्दवारा वचनस्यापि । वचनदोषौ न्यूनाधिक्ये । वचनद्वारेणार्थस्यापि । तत्र योग्यताभावो विरोधः । आकाङ्क्षाविरहोऽसङ्गतिः । अवश्यवक्तव्यस्यैकदेशमात्रवचनं न्यूनम्‌। सन्निध्यभावविशेषः । आकाङ्क्षितस्यैवान्येन कृतकार्यस्य वचनमाधिक्यम्‌।‌
}}

== विरोधादिभेदाः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B032
| text = एते च विरोधादयो द्विविधाः । समयबन्धप्रश्नस्वपक्षसाधनपरपक्षनिराकरणात्मककथारूपसाधारणा अनुमाननिष्ठाश्च । तत्रानुमाननिष्ठास्तावदुच्यन्ते ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B033
| text = त्रिविधोऽनुमानविरोधः । प्रतिज्ञाहेतुदृष्टाङ्तविरोधभेदेन । तत्र प्रमाणविरोधः, स्ववचनविरोध इति द्विविधः प्रतिज्ञाविरोधः ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B034
| text = प्रमाणविरोधोऽपि द्वेधा । प्रबलप्रमाणविरोधः , समबलप्रमाणविरोधश्चेति । हीनबलस्यानेनैव बाधितस्याकिञ्चित्करत्वात्‌।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B035
| text = प्राबल्यं च द्विविधम्‌। बहुत्वेन स्वभावेन च । स्वभावश्चोपजीव्यत्वं निरवकाशत्वमित्यादिरूपः । प्रत्यक्षादिविरोधभेदेन द्वावपि प्रत्येकं त्रिविधौ ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B036
| text = समबलानुमानविरोधोऽपि द्वेधा । तेनैवानुमानेनाऽनुमानान्तरेण चेति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B037
| text = स्ववचनविरोधोऽपि द्विविधः । अपसिद्धान्तो जातिरिति । तत्र पूर्वाचार्यैर्यत्प्रामाणिकतयाऽभ्युपगतं तद्विरुद्धाङ्गीकारोऽपसिद्धान्तः । पूर्वाचार्यवचनस्यापि स्वयमङ्गीकृतत्वेन स्ववचनत्वात्‌।‌
}}

== जातिनिरूपणम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B038
| text = स्ववचन एव व्याहतिर्जातिः । सा त्रिविधा । एककर्तृके वाक्ये पदयोरवान्तरवाक्ययोर्वा मिथो व्याघातः, स्वक्रियाविरोधः, स्वन्याय विरोधश्चेति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B039
| text = हेतुविरोधोऽपि द्विविधः । असिद्धिरव्याप्तिश्चेति । समुचितस्थले लिङ्गस्याप्रमितिरसिद्धिः । अव्याप्तिस्त्रिविधा । लिङ्गस्य साध्येन तदभावेन च संबन्धः, साध्यसंबन्धस्याभावे सति तदभावेनैव सम्बन्धः, उभयसम्बन्धाभावश्चेति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B040
| text = दृष्टान्तविरोधोऽपि द्विविधः । साध्यवैकल्यं, साधनवैकल्यं चेति । हेत्वादौ स्ववचनविरोधोऽसिध्यादिनैव सङ्गृहीतः इति नोक्तः । एवमसङ्गतिन्यूनाधिक्यान्यपि प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तसम्बन्धभेदेन प्रत्येकं त्रिविधानि । एतेषां उदाहरणानि कथारूपसाधारणान्विरोधादींश्च परोदीरितनिग्रहस्थानानामेतेष्वेवान्तर्भावं वदन्तो दर्शयिष्यामः ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B041
| text = न केवलमुपपत्तिदोषाणां विरोधादिभिः सङ्ग्रहः । किं नाम? नैय्यायिकनिरूपिताशेषनिग्रहस्थानानां वक्तृदोषाभ्यां संवादानुक्तिभ्यां युतेष्वेवान्तर्भावः । ततश्च विरोधासङ्गती न्यूनाधिके संवादानुक्ती इति षडेव निग्रहस्थानानि । विप्रतिपन्नप्रमेयाङ्गीकारः संवादः । परबोधनार्थस्यावश्यं वक्तव्यस्यावचनमनुक्तिः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B042
| text = कथायामखण्डिताहङ्कारेण परेण परस्याहङ्कारखण्डनं पराजयो निग्रह इति चोच्यते । तन्निमित्तं निग्रहस्थानम्‌। अहङ्कारखण्डनं च स्वपक्षसाधनपरपक्षदूषणसङ्कल्पभ्रंशः । अत एव कथाबाह्यानि, कथायामप्यपस्मारोन्मादादिदशापन्नानि ज्हटिति संवरणेन तिरोहितोद्भावनावसराणि पुरस्फूर्तिकानधिकृतोद्भावितानि च व्यवच्छिन्नानि । परोक्तस्ववक्तव्ययोरज्ञानं विपरीतज्ञानं वा निग्रहः । तल्लिङ्गं निग्रहस्थानमिति वा ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B043
| text = तानि च,
(1) प्रतिज्ञाहानिः,
(2) प्रतिज्ञान्तरं,
(3) प्रतिज्ञाविरोधः,
(4) प्रतिज्ञासन्नयासः,
(5) हेत्वन्तरं,
(6) अर्थान्तरम्‌,
(7) निरर्थकं,
(8) अविज्ञातार्थम्‌,
(9) अपार्थकम्‌,
(10) अप्राप्तकालं,
(11) न्यूनम्‌,
(12) अधिकम्‌,
(13) पुनरुक्तं,
(14) अननुभाषणम्‌,
(15) अज्ञानम्‌,
(16) अप्रतिभा,
(17) विक्षेपः,
(18) मतानुज्ञा,
(19) पर्यनुयोज्योपेक्षणम्‌,
(20) निरनुयोज्यानुयोगः,
(21) अपसिद्धान्तः,
(22) हेत्वाभासश्चेति द्वाविंशतिः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B044
| text = (1) प्रतिज्ञाहानिः
तत्र येन यद्यथा साध्यत्वादिना निर्दिष्टं तेन तस्य तथा परित्यागः प्रतिज्ञाहानिः । यथा पर्वतोऽग्निमान्प्रमेयत्वादित्युक्तेऽनैकान्तिकत्वेन च प्रयुक्ते, 'मा भूत्तर्हि पर्वतोऽग्निमानि' ति । अयन्तु संवाद एव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B045
| text = (2) प्रतिज्ञान्तरम्‌
प्रथममविशिष्टतयोक्ते साध्यभागे पुनर्विशेषणप्रक्षेपः प्रतिज्ञान्तरम्‌। प्रतिज्ञोदाहरणे प्रयोज्यभागो निगमनं चेति साध्यभागः । यथा शब्दोऽनित्य इति प्रतिज्ञाते, ध्वनिभिः सिद्धसाधनत्वोद्भावने वर्णात्मकः शब्दोऽनित्य इत्यादि । अत्र वक्तव्यम्‌। किं पूर्वैव कथाऽनुवर्ततेऽथ कथान्तरम्‌। नाद्यः, एकस्य साधनस्य दूषणस्य वा स्थितौ भङ्गे वा कथायाः परिसमाप्तत्वात्‌। साधनान्तरोपन्यासस्य व्यर्थत्वात्‌। नचेदं पूर्वोक्तमेव । तथात्वे पूर्वदूषणेनैव दुष्टत्वप्रसङ्गात्‌। न द्वितीयः । तथासति प्रथममेव विशिष्टस्योपात्तत्वेन प्रतिज्ञान्तराभावात्‌। वादे तु कथैक्येऽपि न निग्रहस्थानम्‌। शङ्कानिवृत्तिपर्यन्तं प्रतिवक्तव्यत्वात्‌। सत्यम्‌। निवृत्तयोरपि जल्पवितण्डयोः पुनर्विशेषणं प्रक्षिपतः को दोष इति चेत्‌, असङ्गत्यादिकमिति ब्रूमः । तदपि कथाबाह्यत्वान्न निग्रहस्थानम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B046
| text = (3) प्रतिज्ञाविरोधः
एकवक्तृके वाक्ये पदानामवान्तरवाक्यानां वा मिथो व्याघातः प्रतिज्ञाविरोधः । यथा मे माता वन्ध्येति । द्रव्यं गुणव्यतिरिक्तमव्यतिरिक्तत्वादिति । अयं च प्रथमजातित्वात्‌स्ववचनविरोध एव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B047
| text = (4) प्रतिज्ञासंन्यासः
स्वोक्तापलापः प्रतिज्ञासंन्यासः । यथाऽग्निरनुष्ण इत्युक्ते प्रत्यक्षविरोधे चाभिहिते ब्रवीति, 'न मयाऽग्निरनुष्ण इत्यभिहित' इति सोऽपि प्रमाणविरोध एव । उक्तेः प्रमितत्वात्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B048
| text = (5) हेत्वन्तरम्‌
प्रथमविशिष्टतयोक्ते साधकांशे पुनरधिकप्रक्षेपो हेत्वन्तरम्‌। हेतुरुदाहरणे प्रयोजकांश उपनयो दूषणं चेति साधकांशः । यथा शब्दो नित्य ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते सामान्येनानैकान्त्येऽभिहिते सामान्यवत्वे सतीत्यादि । एतत्प्रतिज्ञान्तरनिरासेनैव निरस्तम्‌। प्रतिज्ञाग्रहणस्योक्तोपलक्षणत्वेन पृथङ् न वक्तव्यं च । अनुपलक्षणत्वे तूदाहरणान्तरादिकमपि पृथग्वाच्यं स्यात्‌। प्रतिज्ञापदेन साध्यांश एवोपलक्ष्यत इति चेन्नः वैय्यर्थ्यात्‌। अन्यथा प्रतिज्ञाहान्यादावपि किं विभागो न क्रियत इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B049
| text = (6) अर्थान्तरम्‌
प्रकृतानुपयुक्तान्वितोक्तिरर्थान्तरम्‌। यथा शब्दो नित्यः प्रमेयत्वादित्यत्र प्रमेयत्वं हेतुः । हेतुशब्दश्च हिनोतेर्धातोस्तुन्प्रत्यये कृते सति कृदन्तं पदमित्यादि । इदमनाकाङ्क्षितत्वादसङ्गतिरेवेति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B050
| text = (7) निरर्थकम्‌
अवाचकपदप्रयोगो निरर्थकम्‌। यथा शब्दो नित्यः कचटतपानां जबगडदत्कादित्यादि । इदं त्वनुक्तिरेव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B051
| text = (8) अविज्ञातार्थम्‌
त्रिवारमुक्तेऽपि परिषत्प्रतिवादिभ्यामविज्ञातार्थवाचकपदमविज्ञातार्थम्‌। यथा कश्यपतनयाधृतिहेतुरयं त्रिनयनतनयासनसमाननामधेययुक्त इत्यादि । तद्ध्वजवत्तवादित्यादि । इदमप्यनुक्तिरेव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B052
| text = (9) अपार्थकम्‌
अनन्वितावाचकपदादिप्रयोगोऽपार्थकम्‌। यथा कुण्डमजाजिनं दशदाडिमानि षडपूपा इत्यादि । इदं च स्फुटमसङ्गतम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B053
| text = (10) अप्राप्तकालम्‌
क्रमविपर्यासोऽप्राप्तकालम्‌। यथा कृतकत्वादनित्यः शब्द इत्यादि । इदं किञ्चिन्न निग्रहस्थानम्‌। प्रवृत्तिसामर्थ्यादर्थवत्प्रमाणमित्यादिसंव्यवहारात्‌। निग्रहस्थानं त्वसङ्गतिरेव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B054
| text = (11) न्यूनम्‌
अवश्योपादेयानमन्यतमानुपदानं न्यूनम्‌। यथा पर्वतोऽग्निमान्महानसवदित्यादि । एतन्नयूनमेव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B055
| text = (12) अधिकम्‌
अन्वितोपयुक्तापुनरुक्तकृतकार्यप्रयोगोऽधिकम्‌। यथा पर्वतोऽग्निमान्‌ धूमवत्वात्प्रकाशविशेषवत्तवाच्चेत्यादि । एतदधिकमेव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B056
| text = (13) पुनरुक्तम्‌
प्रतीतार्थस्य पुनः स्ववचनेन प्रयोजनं विनाऽभिधानं पुनरुक्तम्‌। यथा पर्वताऽग्निमान्पर्वतोग्निमानित्यादि । एतदधिकमेव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B057
| text = (14) अननुभाषणम्‌
वादिनोक्तस्य प्राश्निकैर्विज्ञातार्थस्य वादिना परिषदा वा पुनरनूद्य दत्तस्योच्चारणयोग्यस्य स्वाज्ञानमनाविष्कुर्वता कथामविच्छिन्दता यदप्रत्युच्चारणं तदननुभाषणम्‌। तत्पञ्चविधम्‌। यत्तदित्याद्यनुवादो दूष्यैकदेशानुवादः, केवलं दूषणोक्तिरन्यथानुवादस्तूण्णींभावश्चेति । तत्राद्यत्रयं न्यूनम्‌। चतुर्थमसङ्गतम्‌। पञ्चममनुक्तिः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B058
| text = (15) अज्ञानम्‌
वादिना त्रिवारममिहितस्य परिषदा विज्ञातार्थस्य वाक्यस्यार्थाप्रतिपत्तिरज्ञानम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B059
| text = (16) अप्रतिभा
वादिनोक्तस्य प्रत्युत्तराप्रतिपत्तिरप्रतिभा ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B060
| text = (17) विक्षेपः
केनचिद्‌व्याजेन कथाविच्छेदो विक्षेपः । यथा, कथामारभ्याह अद्य मे महत्प्रयोजनमस्ति तस्मिन्नवसिते वक्ष्यामीति । एतत्तरयमनुक्तिरेव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B061
| text = (18) मतानुज्ञा
इष्टापादनं मतानुज्ञा । यथा केनचित्‌स्वस्य चोरत्वमभ्युपेत्य त्वं चोरः पुरुषत्वादि त्युक्ते, तर्हि तवापि चोरत्वं प्रसज्येतेति । इयमसङ्गतिरेव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B062
| text = (19) पर्यनुयोज्योपेक्षणम्‌
अवश्योद्भाव्यतया प्राप्तनिग्रहस्थानानुद्भावनं पर्यनुयोज्योपेक्षणम्‌। इदमप्यनुक्तान्तर्गतम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B063
| text = (20) निरनुयोज्यानुयोगः
अतन्निग्रहप्राप्तौ तन्निग्रहोद्भावनं निरनुयोज्यानुयोगः । स चतुर्विधः ।
(1) छलम्‌।
(2) जातिः ।
(3) हान्याद्याभासः ।
(4) अप्राप्तकालेग्रहणं चेति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B064
| text = (20-1) छलम्‌
तत्र परोक्तस्य तदभिप्रेतार्थादर्थान्तरं परिकल्प्य तद्‌दूषणेन परोक्तभङ्गः छलम्‌। यथा गृष्टिविवक्षया गामानये त्युक्ते पृथिवीविवक्षया गवानयनमशक्यमिति । एतदसङ्गतम्‌। विवक्षितदूषणस्यैवाकाङ्क्षितत्वात्‌। छलवाक्यस्यप्यर्थान्तरं परिकल्प्य गवनयनमित्यनन्वितमिति दूषणसम्भवेन स्वन्यायविरोधेऽप्यन्तर्भवति छलम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B065
| text = (20-2) जातिः
सिद्धमपि दूषणासमर्थमुत्तरं जातिः । असामर्थ्यं च द्विविधम्‌। साधारणमसाधारणं च । तत्र साधारणं स्वव्याहतिः, असाधारणं तु युक्ताङ्गहीनत्वमयुक्ताङ्गाधिकत्वमविषयवृत्तित्वं चेति । सा च साधर्म्यवैधर्म्योत्कर्षापकर्षवर्ण्यावर्ण्यविकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणाहेत्वर्थापत्त्यविशेषोपपत्तयुपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमभेदाच्चतुर्विंशतिधा । तत्र वादिना स्थापनाय हेतौ प्रयुक्तेऽनभ्युपेतयुक्ताङ्गेन प्रतिप्रमाणेन प्रतिपक्षोद्भावनं प्रतिधर्मसमाजातिः । सा च प्रत्यक्षाभासादिभेदेन बहुविधा ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B066
| text = (20-2-1) साधर्म्यसमः
तत्र व्याप्तिहीनेनानुमानेन यत्प्रतिपक्षचोदनं तद्‌द्विविधम्‌। साधर्म्येण वैधर्म्येण च । तत्र साधर्म्येण प्रत्यवस्थानं साधर्म्यसमः प्रतिषेधः । यथा यदि महानससाधर्म्याद्‌ धूमवत्तवादग्निमान्पर्वत इष्यते तर्हि हृदसाधर्म्याद्‌ द्रव्यवादनग्निरपि किं नेष्यत इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B067
| text = (20-2-2) वैधर्म्यसमः
वैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं वैधर्म्यसमः प्रतिषेधः । यथा यदि हृदवैधर्म्याद्‌धूमवत्वात्पर्वतोऽग्निमानिष्यते तर्हि महानसवैधर्म्यात्पर्वतत्वादनग्निः किं नेष्यत इति । अत्र व्याप्तिलक्षणयुक्ताङ्गराहित्यमेव प्रथममुद्भाव्यम्‌। न तु जातित्वम्‌। परचित्तवर्तिनो व्याप्त्यनभ्युपगमस्याद्यापि ज्ञातुमशक्यत्वात्‌। यदा तु परो ब्रूयात्साधर्म्यवैधर्म्यमात्रं प्रयोजकं किं व्याप्त्येति । तदा वक्तव्यम्‌- एवं सति नेदं साधकं सत्प्रतिपक्षितत्वादिति ।
त्वदनुमानस्यापि व्याप्तिहीनेन साधर्म्येण वैधर्म्येण वा प्रतिपक्षसंभवाद्व्याघात इति । तथा च प्रतिषेधे स्वन्यायविरोधात्मकतृतीयजातवन्तर्भावः (भवति) ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B068
| text = (20-2-3) उत्कर्षसमः
वादिसाधन सामर्थ्येनसाध्यस्येव व्याप्तिं विना कस्यचिदनिष्टधर्मस्य दृष्टान्तात्पक्ष उत्कर्ष उत्कर्षसमः । यदि धूमवत्वान्महानसवदग्निमान्पर्वतस्तर्हि तत एव तद्वदेव स्थाल्यादिमानपि स्यादिति । अत्रापि व्याप्तिवैकल्यात्तर्काभासोऽयमित्युत्तरं वक्तव्यम्‌। साहचर्यमात्रेण तर्कस्य प्रवृत्तेः किं व्याप्त्येति वदतः स्वन्यायविरोधेन व्याघात इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B069
| text = (20-2-4) अपकर्षसमः
पक्षादिष्टधर्मापकर्षणमपकर्षसम इत्येके । यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्ते तर्हि तत एव तद्वदेव शब्दः श्रावणोऽपि मा भूदिति । अत्र वक्तव्यम्‌, किमिदं साधनमुतापादन मिति । नाद्यः । अर्थान्तरत्वेन निरनुयोज्यानुयोगत्वाभावात्‌। द्वितीये तु उत्कर्षसम एवायम्‌। न हि भावोत्कर्षोऽभावोत्कर्ष इत्येतावता भेदः संभवति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B070
| text = उदयनस्तु दृष्टान्ते साध्येन साधनेन वा सहचरितस्य कस्यचिद्धर्मस्य निवृत्तया, पक्षे तयोरन्यतराभावसाधनमपकर्षसम इत्याह । यथा महानसेऽग्निमत्तवेन धूमवत्तवेन वा सह दृष्टस्य स्थाल्यादिमत्त्वस्य पर्वतेऽभावात्तयोरप्यभावः । तत्र साध्याभावसाधने सत्प्रतिपक्षत्वं बाधो वाऽऽरोप्यः । साधनाभावसाधने त्वसिद्धिरिति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B071
| text = इदमप्यसत्‌। साध्याभावसाधने साधर्म्यसमप्रकरणसमाभ्यां भेदाभावप्रसङ्गात्‌। तस्माद्व्याप्त्यनपेक्षया पक्षे साधनाभावसाधनमेवापकर्षसमः । तत्र व्याप्त्यभावः साधनग्राहकप्रमाणाविरोधश्चेत्युत्तरं वाच्यम्‌। साहचर्यमेव प्रयोजकं किं व्याप्त्यादिनेति व्रुवाणं प्रति स्वन्यायविरोध इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B072
| text = (20-2-5) वर्ण्यसमः
पक्षवद्दृष्टान्तस्यापिसाध्यत्वचोदनं वर्ण्यसम इत्येके । तदसत्‌। दृष्टान्ते साध्यसाधनबिप्रतिपत्तया चोदने सदुत्तरत्वात्‌। एवमेव चोदनस्य निर्बीजतयाऽसम्भवदुक्तिकत्वात्‌। एवं तेनैव हेतुना साध्यत्वचोदनमपि निर्बीजम्‌। पक्षे हेतुः साध्येन सहचरित उपलब्धो दृष्टान्तस्यापि तदापादयतीत्येवं चोदनायामुत्कर्षसम एव ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B073
| text = पक्षे दृष्टान्ते चोत्कर्षणमित्येतावता भेदेऽतिप्रसङ्गः । साध्यसमाच्च भेदाभावः ।
तस्मात्‌ पक्षमात्रविवक्षितासिद्धार्थत्वादिरूपवद्धेतुमत्त्वतदभावयोर्दृष्टान्तस्य साध्यत्वापादनं वर्ण्यसम इत्युदयनः । यथाऽसिद्धार्थं धूमवत्वं पर्वत इव महानसेऽस्ति चेत्‌सोऽपि साध्यवत्तया साध्यः स्यात्‌। न चेत्साधनवत्तया साध्यः स्यादिति ।
अत्रापि हेतुस्वरूपस्य सद्भावमात्रेण दृष्टान्तत्वोपपत्तौ रूपविशेषचिन्ता व्यर्थेति वाच्यम्‌। तदावश्यकत्वाभ्युपगमे तु स्वन्यायविरोध इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B074
| text = (20-2-6) अवर्ण्यसमः
दृष्टान्तवत्पक्षस्याप्यसाध्यत्वचोदनमवर्ण्यसम इत्येके । अत्रापि सिद्धत्वाभिमानेन चादेने सदुत्तरम्‌। अन्यथा निर्बीजत्वम्‌। साधनसाहचयबलेनापदने तूत्कर्षसम एव । तस्माद्‌दृष्टान्तमात्रविवक्षितसिद्धार्थत्वादिरूपवद्धेतुमत्त्वतदभावयोः पक्षस्यासाध्यत्वचोदनमवर्ण्यसम इत्युदयनः । यथा सिद्धार्थं धूमवत्वं महानस इव पर्वते वर्तते चेत्साध्यस्य सिद्धत्वादसाध्यत्वम्‌। न चेदुपायाभावादसाध्यत्वमिति । अस्यापि पूर्ववदन्तर्भावो वाच्य इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B075
| text = (20-2-7) विकल्पसमः
धर्माणां धर्मान्तरव्यभिचारदर्शनेन साधनस्यापि साध्यव्यभिचारचोदनं विकल्पसमः । यथा कृतकत्वाविशेषेऽपि किञ्चिन्मूर्तं दृष्टं घटादि, किञ्चिदमूर्तं रूपादि, तथा कृतकमपि किंचिन्नित्यं किंचिदनित्यं किं न स्यादिति । अत्र शङ्कामात्रं चेत्सदुत्तरमेव । उपाद्यभावादिना समाधेयं धर्मान्तरव्यभिचारेणास्यापि व्यभिचारसाधनं चेद्धर्मान्तरव्यभिचारो हेतुर्वा स्यात्‌दृष्टान्तो वा । आद्ये व्यप्त्यभावो वक्तव्यः । द्वितीये हेत्वभावान्नयूनम्‌। हेतोरनङ्गत्वादिहेत्वङ्गीकारे प्रतिदृष्टान्तसम साङ्कर्यम्‌। धर्मत्वादिहेत्वङ्गीकारे व्याप्त्यभाव एव । तदनङ्गीकारे तु स्वन्यायविरोध इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B076
| text = (20-2-8) साध्यसमः
साध्यद्‌दृष्टान्तस्यापि साध्यत्वचोदनं साध्यसम इत्येके । तदसत्‌। विप्रतिपत्तया चोदने सदुत्तरत्वात्‌। एवमेव चोदनेऽसम्भवदुक्तिकत्वात्‌। तेनैष हेतुना साध्यत्वापादनेऽप्येवमेव । वर्ण्यसमवद्‌बीजोपपादने तुतदभेदः । तस्मात्‌क्रोडीकृतधर्म्यादिविषयस्य लिङ्गस्य धर्म्यादावप्रयोजकत्वे साध्येऽपि तथात्वप्रसङ्गात्‌तेनैव हेतुना धर्म्यादेरपि साध्यत्वापादनं साध्यसम इत्युदयनः । व्याप्तिपक्षधर्मवत्तयैव प्रयोजकत्वोपपत्तेस्तत्सिद्धतामात्रेण साधनाङ्गत्वसम्भवात्‌तेनैव हेतुना साधनमित्युत्तरं वाच्यम्‌। तदनङ्गीकारे तु स्वन्यायविरोध इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B077
| text = (20-2-9) प्राप्तिसमः
(20-2-10) अप्राप्तिसमः
साधनस्य साध्यप्रप्तिपक्षनिरासेन तस्य साधनत्वभङ्गः प्राप्तिसमः । प्राप्तिपक्षनिरासेन तद्भङ्गः अप्राप्तिसमः । कृतिज्ञप्तिसाधारणमिदं जातिद्वयम्‌। यथा धूमज्ञानमग्निज्ञानं प्राप्य जनयति चेत्‌, सतैव प्राप्तिरिति तस्य प्राक्‌सिद्धत्वान्नोत्पादकम्‌। तथा धूमज्ञानमग्निं प्राप्य ज्ञापयति चेत्तर्ह्यन्यस्याः प्राप्तेरसम्भवाद्विविषयविषयिभावे वक्तव्ये धूमज्ञान एवाग्नेः स्फुरणान्न तज्जञापकत्वमिति प्राप्तिसमः । अप्राप्योत्पादकत्वं ज्ञापकत्वं चेत्तन्न । क्वाप्यदर्शनात्‌। न ह्यप्राप्याग्निः काष्ठं दहति ।
नापि प्रकाश्यमप्राप्य प्रदीपः प्रकाशयति । अतिप्रसङ्गश्चान्यथेत्यप्राप्तिसमः । अत्र कृतौ सामर्थ्यलक्षणप्राप्तिसद्भावेनातिप्रसङ्गाभावात्‌। स्वरूपप्राप्तिरनपेक्षितैव । ज्ञाप्तावपि तद्व्याप्तिलिङ्गविषयत्वरूपप्राप्तिसद्भावेनातिप्रसङ्गाभावाद्विषयविषयिभावोऽनपेक्षित एवेत्युत्तरं वाच्यम्‌। एतदनङ्गीकृत्य स्वरूपप्राप्त्यादिकमपेक्षमाणस्य स्वन्यायेन व्याघात इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B078
| text = (20-2-11) प्रसङ्गसमः
अनवस्थाभासप्रसञ्जनं प्रसङ्गसमः । यथा पर्वतस्योत्पादकं वाच्यम्‌। तस्यापीत्यनवस्था । एवं पर्वतस्य ज्ञापकं वाच्यम्‌। तस्यपीत्यनवस्थेति । अत्र सिद्धविषयत्वेनावस्थानसम्भवेन मूलक्षयभावाददोषत्वमिति वाच्यम्‌। तदनङ्गीकारे तु स्वन्यायविरोध इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B079
| text = (20-2-12) प्रतिदृष्टान्तसमः
प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसम इत्येके । तदसत्‌। साधर्म्यसमादावपि तद्भावात्‌। यथा शब्दोऽनित्यः ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते वदति - यदि घटदृष्टान्तेनैन्द्रियकत्वादनित्यस्तर्हि सामान्यदृष्टान्तेन नित्यः किं न स्यादिति । व्यभिचारचोदनाभिप्रायेण प्रवृत्तेर्न साधर्म्यसमादिसाङ्कर्यमिति चेन्न । अस्यसदुत्तरत्वात्‌। तस्माद्धेतुनिरपेक्षेण प्रतिदृष्टान्तमात्रेण बाधप्रतिरोधयोरन्यतरोद्भावनं प्रतिदृष्टान्तसम इत्युदयनः । यथा यदि महानसदृष्टान्तेनाग्निमानिष्यते तर्हि हृददृष्टान्तेनानग्निकोऽस्त्वित्यादि । अत्र न्यूनत्वं वाच्यम्‌। हेतोरनङ्गत्वाभिमाने तु स्वन्यायविरोध इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B080
| text = (20-2-13) अनुत्पत्तिसमः
पक्षादीनां प्रागुत्पत्तेर्हेतुवृत्त्यभावेनासिद्ध्युद्भावनमनुत्पत्तिसमः । यथा पर्वतस्योत्पत्तेः प्राक्‌तत्र धूमवत्वं न वृत्तमिति भागासिद्धमित्यादि । अत्रानुत्पन्नस्य पर्वतत्वाभावेनपक्षत्वात्‌ तत्र वृत्त्यभावो न दोपायेति वाच्यम्‌। न चेदेवं तदा स्वन्यायविरोध इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B081
| text = (20-2-14) संशयसमः
सत्यपि निर्णयकारणे साधारणधर्मादिमात्रेण संशयापादनं संशयसमः । यथा यदि धूमवत्तवादग्निमत्त्वनिश्चयस्तर्हि हृदमहानससाधारणेन द्रव्यत्वेन तत्संशयः किं न स्यादिति । तत्र निर्णायकाभावसहकृतस्यैव समानधर्मादेः संशयकारणत्वादत्र निर्णायकसद्भावादसंशय इति वाच्यम्‌। निर्णायकं न संशयप्रतिबन्धकमिति वदतः स्वन्यायविरोध इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B082
| text = (20-2-15) प्रकरणसमः
प्रत्यनुमानेन प्रत्यवस्थानं प्रकरणसम इत्येके । यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्ते, नित्यः शब्दः श्रावणत्वाच्छब्दत्ववदिति । अत्र प्रत्यनुमानस्याङ्गसाकल्याभिमाने सदुत्तरमेव । अन्यथा साधर्म्यसमाद्यन्तर्भावः । तस्मादङ्गीकृतानधिकबलेन बाधचोदनं प्रकरणसम इत्युदयनः । एतदप्ययुक्तम्‌। यथ प्रतिदृष्टान्तसमादावन्यतरचोदनेनैकजातित्वं तथा साधर्म्यसमादिनाऽप्येकजातित्वसम्भवेन पृथक्करणानुपपत्तिः । उद्दारस्तु तद्वदेव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B083
| text = (20-2-16) अहेतुसमः
हेतोः साध्यपेक्षया पूर्वापरसहभावनिरासेन अहेतुत्वचोदनमहेतुसमः । यथा न तावत्‌सर्वसाधनं साध्यपूर्वम्‌। साध्याभावे तन्निरूप्यसाधनत्वायोगात्‌। नापि साधनं पश्चाद्भावि । साधनाभावे साध्ययोगात्‌। नापि द्वयोर्यौगपद्यम्‌। अविशेषेण साध्यसाधनभावायोगादिति । अत्र कृतौ पूर्वभाविनः साधनत्वम्‌। साधनशक्तेः परानपेक्ष्यत्वात्‌, तद्व्यवहारस्य बुद्धिस्थेनैव साध्येनोपपत्तेः । ज्ञतौ तु यथायथं पक्षत्रयमपि । ज्ञातत्वाज्ञातत्वाभ्यां विशेष इत्युत्तरं वाच्यम्‌। तदनङ्गीकारे तु स्वन्यायविरोध इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B084
| text = (20-2-17) अर्थापत्तिसमः
अर्थापत्त्यभासेन प्रत्यवस्थानमर्थापत्तिसमः । यथा पर्वतोऽग्निमानित्युक्तेऽर्थदापद्यतेऽन्यदनग्निमदित्यादि । तथा च साध्यविकलो दृष्टान्त इति । अत्रानुपपद्यमानदर्शनानुपपादके बुद्धिरर्थापत्तिः । न चात्रानुपपद्यमानं किञ्चिदस्ति । अतो नायं प्रसङ्ग इति वाच्यम्‌। उक्तविपरीतापेक्षमात्रमर्थापत्तिरित्यङ्गीकारे तु स्वन्यायविरोध इति । उपपत्तिसमवद्बीजाभावान्नेदं जात्युत्तरम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B085
| text = (20-2-18) अविशेषसमः
साधनप्रतिबन्द्या तदितरधर्मेण तद्वतां सर्वपदार्थानामविशेषापादनमविशेषसमः । यथा यदि धूमवत्वात्पर्वतमहानसयोरग्निमत्वविशेषः, तदा सर्वभावानां सत्वादनित्यत्वविशेषप्रसङ्ग इति । अत्र व्याप्त्यादिसदसद्भावाभ्यां विशेषान्न प्रति बन्दीग्रहणमित्युत्तरं वाच्यम्‌। तदनङ्गीकारेण प्रवृत्तस्य स्वन्यायविरोध इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B086
| text = (20-2-19) उपपत्तिसमः
उभयहेतूपपत्तया प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसम इत्येके । यथा यदि शब्दस्यानित्यत्वोपपादकं कृतकत्वमस्तीत्यनित्यत्वमिष्यते तर्हि नित्यत्वोपपादकमस्पर्शत्वमस्तीति नित्यत्वमपि किं नेष्यत इति । एतदसत्‌। साधर्म्यसमाद्यभेदात्‌। तस्मान्मत्पक्षेऽपि किमपि साधनं भविष्यतीति सामान्यतः प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसम इत्युदयनः । इदमप्यसत्‌। केवलाया एव मुक्तेर्निर्बीजत्वात्‌। प्रमाणोपपादने तूपपादकस्य साधुत्वे सदुत्तरत्वात्‌। असाधुत्वे तस्यैवोद्भाव्यत्वेनाजातित्वात्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B087
| text = (20-2-20) उपलब्धिसमः
निर्दिष्टहेत्वभावेऽपि साध्योपलब्ध्या हेतोरप्रयोजकत्वाभिधानमुपलब्धिसम इत्येके । यथा क्वचिद्‌धूमवत्वाभावेऽप्यग्निमत्वोपलब्धेरप्रयोजकं धूमवत्वमिति । उत्थानबीजाभावान्नेदं जात्युत्तरम्‌। किन्तु हान्याद्याभास एव । एव तस्माद्वादिवाक्यस्यावधारणे तात्पर्यमारोप्यावधारणं विकल्प्य दूषणमुपलब्धिसम इत्युदयनः । यथा पर्वतोऽग्निमानित्युक्ते किं पर्वत एवाग्निमानुत पर्वतोऽग्निमानेवेति । नाद्यः । महानसादेरप्यग्निमत्वात्‌। न द्वितीयः । कदाचिदनग्निमत्तवादित्यादि । इदमप्यसत्‌। तात्पर्यान्तरारोपेण सामान्यचलत्वात्‌। विकल्पेनोत्थानान्नेति चेन्न । अवधारणस्यैव विकल्पेनावधारणतात्पर्यारोपापरिहारात्‌। व्यवच्छेदवाक्यार्थरुचीनमवधारणं स्थितमेवेति चेन्न । तेशामप्यतद्व्यावृत्त्यङ्गीकारेणैवंविधवधारणस्यानिष्टत्वात्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B088
| text = (20-2-21) अनुपलब्धिसमः
उपलब्ध्यादिविषयिधर्माणां स्वात्मनि वृत्यवृत्तया तत्त्वव्याघातापादनमुपलब्धिसमः । यथोपलब्धि स्वात्मनि वर्तते चेदुपलब्धत्वाद्‌घटादिवदनुपलब्धिः । न वर्तते चेत्तथापि तद्वदेवेत्यादि । अत्र विषयपेक्षयोपलब्धित्वस्य स्वात्मनि वृत्त्यवृत्तिभ्यां न निवृत्तिरिति वक्तव्यम्‌। तदनङ्गीकारे स्वन्यायविरोधः, स्वक्रियाविरोधो वेति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B089
| text = (20-2-22) नित्यसमः
विशेषणधर्मस्य तदतद्रूपताविकल्पेन धर्मिणस्तद्विशिष्टत्वभङ्गो नित्यसमः । यथा शब्दोऽनित्य इत्युक्तेऽनित्यत्वं नित्यमनित्यं वा । आद्ये धर्मिणो नित्यत्वापातः । द्वितीये तन्नाशे पुनः शब्दस्य नित्यत्वापत्तिरित्यादि । अत्र स्वपक्षे निर्वाहान्तरविवक्षया परपक्षे दौर्घट्यापादने तात्पर्यं चेत्सदुत्तरमेव । विशिष्टस्वरूपनिराकरणं चेत्तदादौ निर्वाहो वाच्यः । तदनभ्युपगमेन प्रवृत्तस्य स्वन्यायस्वक्रियाविरोधाविति ।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B090
| text = (20-2-23) अनित्यसमः
वादिसाधनप्रतिबन्द्या धर्मान्तरेण तद्वदतां साध्यधर्मक्त्तवापादनमनित्यसमः । यथा यदि कृतकत्वाच्छब्दोऽनित्यः स्यात्तर्हि सत्तवात्सर्वमनित्यं स्यादिति । इयमप्यविशेषसमलक्षणेनैव सङ्गृहीतत्वान्न पृथग्वाच्यैव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B091
| text = (20-2-24) कार्यसमः
हेतोः सन्दिग्धासिद्ध्या प्रत्यवस्थानं कार्यसम इति केचित्‌। यथा शव्दो नित्यः प्रयत्नानन्तरीयकत्वादित्युक्ते प्रयत्नानन्तरीयकत्वमुत्पाद्यत्वेन व्यङ्ग्यत्वेन वेति सन्दिह्यत इति । इदमप्यन्यथासिध्युद्भावनत्वात्‌ सदुत्तरमेव । तस्मात्पक्षादीनामन्यतमस्यासिद्धिमुद्भाव्य तत्साधकत्वेन स्वयमुत्प्रेक्षितस्य दूषणेन वादिसाधनभङ्गः कार्यसम इत्युदयनः । यथा शब्दो नित्यः कार्यत्वादित्युक्ते कार्यत्वमसिद्धम्‌। तत्साधकं च प्रयत्नानन्तरीयकत्वं वाच्यम्‌। तच्चान्यथासिद्धमिति । इदमप्यनभिप्रेततात्पर्यारोपाच्छलमेवेति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B092
| text = (20-3) हान्याद्याभासः
प्रतिज्ञाहान्याद्यप्राप्तावपि भ्रान्त्यादिना तदुद्भावनं हान्याद्याभासः । स प्रमाणविरोध एव । हान्याद्याभासस्य प्राश्निकादिभिः प्रमितत्वात्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B093
| text = (20-4) अप्राप्तकाले ग्रहणम्‌
उद्भावनकालमप्राप्यातिक्रम्य वा निग्रहस्थानोद्भावनमप्राप्तकाले ग्रहणम्‌। तदसङ्गतमेवेति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B094
| text = (21) अपसिद्धान्तः
अपसिद्धान्तस्तु स्ववचनविरोध एव । यथा प्राभाकरस्येश्वराभ्युपगमः ।‌
}}

== हेत्वाभासाः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B095
| text = (22) हेत्वाभासः
पक्षधर्मत्वं, सपक्षे सत्वं, विपक्षाद्व्यावृत्तिरबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति हेतोः पञ्चरूपाणि । तत्र अन्वयव्यतिरेकिणः पञ्चापि विवक्षितानि । इतरयोस्तु चत्वारि । केवलान्वयिनो विपक्षाभावेन ततो व्यावृत्त्यभावात्‌। केवलव्यतिरेकिणः सपक्षाभावेन तत्र सत्वानुपपत्तेः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B096
| text = तत्र विवक्षितरूपेषु कतिपयसहिताः कतिपयरहिता हेत्वाभासाः । ते च असिद्धविरुद्धानेकान्तिकानध्यवसितकालात्ययापदिष्टसत्प्रतिपक्षप्रकरणसमाः । तत्र व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वप्रमितिः सिद्धिः । तदभावोऽसिद्धिः । तद्वानसिद्धः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B097
| text = स चतुर्विधः । व्याप्यत्वासिद्धः, आश्रयासिद्धः, पक्षधर्मत्वासिद्धः, एतत्प्रमित्यसिद्धश्चेति । तत्र व्याप्यत्वासिद्धो द्विविधः । साध्यसम्बन्धरहितः सोपाधिकसम्बन्धश्चेति । आद्यो यथा । सर्वं क्षणिकं सत्वादिति । अयमुभयसम्बन्धाभावादव्याप्तावन्तर्भूतः । द्वितीयो यथा । वैधी हिंसाऽधर्मसाधनम्‌, हिंसात्वात्‌, ब्रह्महिंसावदिति । हिंसात्वपापसाधनयोः सम्बन्धे निषिद्धत्वस्योपाधेः सत्वात्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B098
| text = साध्यव्यापकत्वे सति साधनव्यापक उपाधिः । निषिद्धत्वं च साध्यमधर्मसाधनत्वं व्याप्तोनि । यत्राधर्मसाधनत्वं तत्र निषिद्धत्वमिति नियमात्‌। न व्याप्नोति च साधनत्वाभिप्रेतं हिंसात्वम्‌। पक्षे हिंसात्वसद्भावेऽपि निषिद्धत्वस्याभावात्‌। अयं तु विप्रतिपत्तेः प्रागव्यप्त्युन्नायकः । वैधहिंसायाः साधनाव्यापकत्वान्निवर्तमानं निषिद्धत्वं साध्यव्यापकत्वान्निवर्तयद्‌ हिंसात्वस्य साध्याभावसंबन्धमापादयतीति । विप्रतिपत्तयुत्तरकालस्तु प्रतिपक्षोन्नायको भवति । साधनाव्यापकत्वात्‌। पक्षाद्‌व्यावर्तमान उपाधिः साध्यव्यापकत्वात्तद्‌व्यावर्तयति । ततश्चोपाध्यभावः साध्याभावसाधने हेतुर्भवति । वैधहिंसाऽधर्मसाधनं न भवति, अनिषिद्धत्वात्‌, भोजनवदिति । तथा च सोपाधिकस्याव्याप्तौ प्रतिज्ञायाः समबलविरोधे चान्तर्भावः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B099
| text = आश्रयासिद्धोपि द्विविधः । असदाश्रयः, सिद्धसाधनश्चेति । आद्यो यथा, शशविषाणं तीक्ष्णम्‌, विषाणत्वादिति । प्रमाणविरोधाद्यसङ्कीर्णोदाहरणाभावादयं हेत्वाभास एव न भवति । द्वितीयो यथा, ईश्वरावादिनं प्रति क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वादिति । अयमसङ्गतावन्तर्भवति । अनाकाङ्क्षितसाधनाय प्रवृत्तत्वात्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B100
| text = पक्षधर्मत्वासिद्धोऽनेकविधः । यथा शब्दो नित्यश्चाक्षुषत्वादित्यादि । तत्र व्यधिकरणासिद्धो न दूषणमित्युक्तमेव । व्यर्थविशेषणासिद्धो व्यर्थविशेष्यासिद्धश्चाधिक्येऽन्तर्भवतः । भूरियं शशविषाणोल्लिखिता भूत्वादिति । अप्रसिद्धविशेषणासिद्धिस्तु दोषान्तरासङ्कीर्णोदाहरणाभावान्न हेत्वाभासः । इतरः पक्षधर्मत्वासिद्धोऽसिद्धावन्तर्भवति । एतत्प्रमित्यसिद्धो यथा । धूमवाष्पाविवेके धूमवत्तवादिति । अस्याप्यसिद्धिरेव । पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो हेतुर्विरोधः । यथा शब्दो नित्यः कृतकत्वादिति । अयमपि साध्यसम्बन्धाभावे सति तदभावसम्बन्धित्वादव्याप्तः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B101
| text = पक्षसपक्षविपक्षवृत्तिरनैकान्तिकः । यथा शब्दो नित्यः प्रमेयत्वादिति । अयमपि साध्यसम्बन्धित्वादव्यप्त एव ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B102
| text = साध्यसाधकः पक्ष एव वर्तमनो हेतुरनध्यवसितः । स त्रिविधः । तत्र सपक्षविपक्षरहितो यथा । सर्वमनित्यं सत्वादिति । उभयवान्‌यथा, भूर्नित्या गन्धवत्वादिति । सपक्षवान्‌विपक्षरहितो यथा । शब्दोऽभिधेयः शब्दत्वादिति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B103
| text = अयं व्याप्यत्वासिद्धत्वान्न पृथग्घेत्वाभास इत्येके । अन्ये तु सपक्षविपक्षरहितो व्याप्यत्वासिद्धः । सति सपक्षे पक्षमात्रवृत्तिः । सपक्षवान्विपक्षरहितश्च द्वावनैकान्तिकेऽन्तर्भवत इत्याहुः । तथाहि । सव्यभिचारोऽनैकान्तिकः । व्यभिचारोऽन्वयतो व्यतिरेकतश्च । तत्रान्वयस्य भूमिः पक्षः सपक्षश्च । तदतिरेकेण विपक्षेपि वर्तमानः साधारणानैकान्तिकः । व्यतिरेकस्य भूमिर्विपक्षः सपक्षैकदेशोऽपि । तत्र सर्वस्मिन्नपि सपक्षेऽवर्तमानोऽसाधारणानैकान्तिक इति । सर्वथाऽव्याप्तावन्तर्भवति । उभयसम्बन्धाभावात्‌।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B104
| text = व्यतिरेकव्याप्तिसम्भवादयं न हेत्वाभास इत्येके । अपरे तु सत्यपि सपक्षे तत्रावर्तमानस्य किं व्याप्तिरेव । नास्त्युत केवलव्यतिरेकिवदस्तीति सन्देहावस्कन्दनाद्धेत्वाभासत्वमित्याहुः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B105
| text = स्वपरपक्षसिद्धावपि त्रिरूणे हेतुः प्रकरणसमः । यथा विमतं मिथ्या, दृश्यत्वादिति । सत्यत्वेऽप्यस्य वक्तुं शक्यत्वात्‌। अयं त्वसम्भवीति केचिदाहुः । तदसत्‌। सत्पतिपक्षवदभिमानतः संभवात्‌। अयमपि प्रतिज्ञायाः समबलविरोध एवेति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B106
| text = पक्षाभासहेत्वाभासान्तर्भूतत्वान्न पृथक्‌वाच्या इत्याहुः । तदसत्‌। प्रतिज्ञामात्रेणैव स्फुरणात्‌।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B107
| text = साधने स्वक्रियाविरोधस्वन्यायविरोधयोर्हेत्वाभासानन्तर्भावाच्च । स्वक्रियाविरोधो यथा । अहं मूक इति । स्वन्यायविरोधो यथा । प्रमेयं प्रमाणानपेक्षमिति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B108
| text = एवमुदाहरणाभासानपि हेत्वाभासेऽन्तर्भावयन्तस्तेषां न पृथग्वाच्यतामाहुः । तथाहि । उदाहरणलक्षणरहिता उदाहरणवदवभासमाना उदाहरणाभासाः ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B109
| text = तत्र साधर्म्योदाहरणे साध्यविकलो यथा । मनोऽनित्यं मूर्तत्वात्‌। यन्मूर्तं तत्‌अनित्यम्‌। यथा परमाणुरिति । साधनविकलो यथा । यथा कर्मेति । उभयविकलो यथा । यथाऽऽकाश इति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B110
| text = आश्रयहीनो यथा । यथा शशविषाणमिति । अव्याप्त्यभिधानं यथा । यथा घटवदिति । विपरीतव्याप्त्यभिधानं यथा । यदनित्यं तन्मूर्तम्‌। यथा घट इति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B111
| text = वैधर्म्योदाहरणे साध्याव्यावृत्तो यथा । यदनित्यं न भवति तन्मूर्तं न भवति । यथा कर्मेति । साधनाव्यावृत्तो यथा । यथा परमाणुरिति । उभयाव्यावृत्तो यथा । यथा घट इति । आश्रयहीनः पूर्ववत्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B112
| text = अव्याप्त्यभिधानं यथा । यथाऽऽकाश इति । विपरीतव्याप्त्यभिधानं यथा । यन्मूर्तं न भवति तदनित्यं न भवति । यथाऽऽकाश इति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C02
| id = PP_C02_B113
| text = अत्र वैधर्म्योदाहरणस्यानुपयुक्तत्वात्तदाभासकथनमनुपयुक्तम्‌। अव्याप्त्यभिधानं तु न दोषो न्यूनं वा । विपरीतव्याप्त्यभिधानमप्यसङ्गतम्‌। आश्रयहीनत्वं चाश्रयासिद्धवददूषणम्‌। अन्यतरवैकल्येनैव दृष्टान्तस्य दुष्टत्वादुभयवैकल्यं न पृथग्गणणीयम्‌। तस्मात्‌ साध्यवैकल्यं साधनवैकल्यं च द्वयमेव दृष्टान्तदूषणम्‌। तत्र साध्यवैकल्ये दृष्टान्तो विपक्षो भवति । तत्र वर्तमानं साधनमनैकान्तिकं विरुद्धं वा भवति । साधनवैकल्ये व्याप्यत्वासिद्धिरिति । दृष्टान्तदोषो हेत्वाभासेऽन्तर्भवतीति चेन्न । दृष्टान्तोक्त्यनन्तरं प्रतिभासात्‌। सपक्षान्तरे वर्तमानस्य साधनस्य दृष्टान्तीकृते सपक्षेऽवृत्ततौ हेत्वाभासत्वानुपपत्तेश्च । तत्राप्यनुपदर्शितव्याप्तिकत्वेन व्याप्यत्वासिद्ध इति चेन्न । तथाऽप्यर्थदोषाभावादिति ।‌
}}

<div class="gr-author-note">इति श्रीमज्जयतीर्थपूज्यचरणविरचित प्रमाणपद्धतावनुमानपरिच्छेदः समाप्तः ।</div>

<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="आगमपरिच्छेदः"></span>
== आगमपरिच्छेदः ==

== आगमलक्षणम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B01
| text = निर्दोषः शब्दः आगमः । निरभिधेयत्वेनन्वयाभावेन वा बोधकत्वं, विपरीतबोधकत्वं, ज्ञातज्ञापकत्वं, अप्रयोजनत्वं, अनभिमतप्रयोजनत्वं, अशक्यसाधनप्रतिपादनं, लधूपाये सति गुरूपायोपदेशनमित्यादिदोषरहितः शब्द आगमः । निर्दोशं वाक्यमिति वा ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B02
| text = विभक्यन्ता वर्णाः पदम्‌। आकाङ्क्षा-सन्निधि-योज्यतावतां पदानां समूहो वाक्यम्‌। आकाङ्क्षा जिज्ञासा । सा चेतनधर्मः । तद्विषयत्वादर्थाः साकाङ्क्षाः । तत्प्रतिपादकत्वात्‌पदान्यपि । सन्निधिरविलम्बेनोच्चरितत्वं, पदधर्म एव । प्रतीतान्वयस्य प्रमाणविरोधाभावो योग्यता, पदार्थधर्मः । तद्वाचकत्वात्‌पदान्यपि योग्यतावन्तीत्युच्यन्ते । तत्र पदत्वेन निरभिधेयत्वस्य, आकांक्षासन्निधिभ्यामन्वयाभावस्य, योग्यतया विपरीतबोधकत्वस्य च निरासे सति, अशेषदोषनिरासार्थं निर्दोषग्रहणम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B03
| text = पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितं, वाच्यवाचकभावसम्बन्धग्रहणसंस्कारानुगृहीतं अन्त्यवर्णसन्निकृष्टं श्रोत्रमनेकेष्वपि वर्णेष्वेकां पदबुद्धिं जनयति । तथा पूर्वपूर्वपदानुभवजनितसंसारसहकृतमन्त्यपदविषयं श्रोत्रमनेकेषु पदेष्वेकां वाक्यबुद्धिमाकाङ्क्षाद्यनुसारेण जनयति । तेन वर्णानां पदानां च सहानवस्थितप्रतीतानामपि समुदायो युज्यते ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B04
| text = आगमोऽपि समयकूश्रुतः समयस्मरणानुगृहीतः शाब्दन्यायानुसन्धानसहित एव स्वार्थस्य बोधको न तु सत्तामात्रेण । जातिरेव वाच्या पदानां व्यक्तयस्तु लक्ष्या इति भाट्टाः । जातिविशिष्टा व्यक्तयो वाच्या इति वैशेषिकाः । क्वचिज्जातिः क्वचिद्वक्तिरिति वैयाकरणाः । क्वचिज्जातिः क्वचिद्व्यक्तिः क्वचिदाकृतिरिति नैयायिकाः । अन्यापोह इति बौद्धाः । व्यक्तय एव वाच्याः समयप्रतिपत्तौ तु सादृश्यमुपधानमित्याचार्याः ।‌
}}

== अन्वयबोधकविषये विचारः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B05
| text = ननु समयो नाम पदानां पदार्थानां च वाच्यवाचकभावसम्बन्धः । स च सम्बन्धिष्वज्ञातेषु ज्ञातुमशक्य इति पदार्थज्ञानस्य प्रागेव सिद्धत्वात्‌किमागमस्य प्रयोजनम्‌। उच्यते । यथा ज्ञातयोरपि धर्मधर्मिणोः संसर्गोऽनुमानेन बोध्यते तथा ज्ञातानामेव पदार्थानामन्वयविशेषस्याऽऽगमो बोधकः । पदानां पदार्थमात्रविषयत्वेनान्वयबोधकं न किञ्चिदस्तीति चेत्‌। अत्र वर्णपदाभिव्यक्तोऽखण्डः स्फोटाख्यः शब्दोऽन्वयबोधक इति वैयाकरणा ब्रुवते । वर्णमालेत्यपरे । वाक्यान्त्यो वर्ण इत्यन्ये ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B06
| text = पदानां सान्निध्यमिति केचित्‌। पदैरभिहिताः पदार्था एवाकाङ्क्षादिशालिन इति भाट्टाः । सर्वेषां पक्षाणामप्रामाणिकत्वात्‌प्रमाणविरुद्धत्वाच्च पदान्येवान्वितस्वार्थाभिधायीनीति प्रेक्षावन्तः । तत्र प्रत्येकमपि पदान्यन्वयविशेषाभिधानसमर्थानीति प्राभाकरः । प्रत्येकं सामान्यतो योग्येतरान्वितस्वार्थाभिधानशक्तीनि पदानि पदान्तरसन्निधानाहितशक्त्यन्तराणि विशेषतोऽप्यन्वितान्‌स्वार्थानभिदधति तथाऽनुभवादित्याचार्याः ।‌
}}

== आगमद्वैविध्यम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B07
| text = आगमो द्विविधः । अपौरुषेयः पौरुषेयश्चेति । तत्र अपौरुषेयो वेदः पौरुषेयोऽन्यः । वर्णाः सर्वत्र कूटस्थनित्याः । सर्वगताश्च । पदान्यपि नियतान्येव । तेषां पदार्थसम्बन्धोऽपि स्वाभाविक एव । तथाऽपि वाक्ये पदानामानुपूर्वीविशेषस्य स्वतन्त्रपुरुषपूर्वकत्वभावाभावाभ्यामयं भेदः ।‌
}}

== आगमस्य पृथक्प्रमाणत्वसाधनम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B08
| text = आगमोऽनुमान एवान्तर्भवतीति वैशेषिकादयः । तदसत्‌। व्याप्त्याद्यननुसंधान एव वाक्यार्थप्रतीतेरनुभवात्‌। अपौरुषेयः पृथक्‌प्रमाणम्‌। पौरुषेयस्त्वनुमानमिति प्राभाकराः । तदप्यसत्‌। उभयत्र सामग्रीसाम्येऽपि विशेषकल्पकाभावात्‌। तदेतानि त्रीण्येव प्रमाणानि ।‌
}}

== अर्थापत्तेः अनुमानेऽन्तर्भावः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B09
| text = एतेष्ववार्थापत्तयादीनामन्तर्भावः । तथाहि अनुपपद्यमानार्थदर्शनात्तदुपपादके बुद्धिरर्थापत्तिः । यथा जीवंश्चैत्रो गृहे नास्तीति ज्ञाने सति बहिर्भावज्ञानम्‌। अत्र यद्यप्येकैकस्य बहिर्भावलिङ्गत्वं नोपपद्यते व्यभिचारात्‌। तथापि चैत्रो बहिरस्ति जीवनवत्वे सति गृहेऽसत्वात्‌। यो जीवन्‌यत्र नास्ति स ततोऽन्यत्रास्ति । यथाऽहमिति । मिलितयोर्जीवनगृहाभावयोर्लिङ्गत्वमुपपद्यत एव ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B10
| text = विरुद्धयोर्विशेषणविशेश्यभावानुपपत्तिरिति चेन्न । सामान्यविशेषयोरविरोधस्य स्वस्मिन्नेव दृष्टत्वात्‌। आत्यन्तिकविरोधे त्वर्थापत्तिरपि न प्रवर्तते । किन्तु विप्रतिपत्तया सन्देह एव भवतीति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B11
| text = सादृश्यज्ञानसाधनमुपमानम्‌। तत्र तेनायं सदृशः सदृशाविमावित्यादि वा ज्ञानं प्रत्यक्षजम्‌। गोगवयौ सदृशाविति वाक्यजं त्वागम एव । गृह्यमाणे स्मर्यमाणसादृश्यं दृष्ट्वा स्मर्यमाणे यद्‌गृह्यमाणसादृश्यं प्रत्येति तदनुमानमेव ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B12
| text = ननु अनुभूयमानगतत्वेन प्रतीयमानं सादृश्यं करणम्‌। स्मर्यमाणगतं प्रमेयम्‌। तत्कथमनयोर्व्यधिकरणयोलिंङ्ग-लिङ्गभाव इति चेन्न स गौरेतद्गवयसदृशः । अस्य गवयस्य तद्गोसदृशत्वात्‌। यो यत्सदृशः स तत्सदृशः । यथा यमो यमान्तरेणेति व्याप्तिसम्भवेन व्यधिकरणस्यादोषत्वात्‌। एतद्नवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वस्य वा लिङ्गत्वेन सामानाधिकरण्याच्चेति ।‌
}}

== अभावप्रमाणम्‌ ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B13
| text = अभावज्ञानकरणमभावप्रमाणम्‌। तत्र इदानीं कौरवाद्यभावो भारताद्यागमादवगम्यते । देवदत्तस्य चक्षुराद्यभावो रूपाद्यदर्शनलिङ्गगम्यः । सुखाद्यभावप्रमितिस्तु साक्षिप्रत्यक्षेणैव । पुरोवृत्तिघटाद्यभावप्रमितिस्तु झटिति जायमाना प्रत्यक्षफलमेव । न त्वनुपलब्धिमात्रजन्या अपरोक्षज्ञानत्वात्‌।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B14
| text = अनुपलब्धिस्त्ववर्जनीयसन्निधिरेव । यत्र त्वन्धकारे हस्तप्रसारणादिरूपपरामर्शेन घाटाभावं प्रत्येति न तदाऽनुपलब्धिः करणम्‌। किन्तु लिङ्गत्वेनैव अत्र घटो नस्ति । योग्यत्वे सत्यनुपलभ्यमानत्वादिति ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B15
| text = एवं प्रातर्गजाद्यभावज्ञानमनुपलब्धिलिङ्गजन्यम्‌। अभावस्येन्द्रियसन्निकर्षानुपपत्तिरिति चेन्न । भाववदभावस्यापीन्द्रियसन्निकर्षे बाधकाभावात्‌।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B16
| text = बहुलज्ञानेऽल्पज्ञानं सम्भवः । यथा शतमस्तीति जाने पञ्चाशज्जहानम्‌। तदप्यनुमानमेव । देवदत्तः पञ्चाशद्वान्‌शतवत्वात्‌। यथाऽहमिति प्रयोगसंभवात्‌।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B17
| text = प्रसक्तप्रतिषेधे परिशिष्यमाणे बुद्धिः परिशेषः । यथा देवदत्तयज्ञत्तावेताविति ज्ञाने सत्येकस्मिन्नायं यज्ञदत्त इति प्रतिषेधे देवदत्तबुद्धिः । इयमनुमानजन्या । अयं देवदत्तः देवदत्तयज्ञदत्तयोरन्यतरत्वे सति अयज्ञदत्तत्वात्‌। व्यतिरेकेण यज्ञदत्तवदिति प्रयोगोपपत्तेः । उपक्रमादीन्यप्यनुमानान्येव । अनिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादपारम्पर्यमैतिह्यम्‌। यथाऽत्र वटे वैश्रवणोऽस्तीति वाक्यम्‌। तदागम एव । एवमन्यान्यपि प्रमाणान्युक्तेष्वेवान्तर्भाव्यानि ।‌
}}

== प्रमाणानां प्रामाण्यनिर्णयः ==

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B18
| text = नन्वेतेषां प्रमाणानां प्रामाण्यमप्रमाणानामप्रामाण्यं च केनोत्पद्यते केन वा ज्ञायत इति चेत्‌उच्यते । तत्र ज्ञानानामुभयं स्वत एवेति साङ्ख्या मन्यन्ते ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B19
| text = ज्ञानजनकातिरिक्तजनकानपेक्षित्वमुत्पत्तौ स्वतस्त्वम्‌। ज्ञानज्ञापकातिरिक्तज्ञापकानपेक्षत्वं ज्ञप्तौ स्वतस्त्वम्‌।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B20
| text = उभयं परत एवेति नैयायिकादयः । ज्ञानजनकातिरिक्तकारणजन्यत्वमुत्पत्तौ परतस्त्वम्‌।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B21
| text = ज्ञानज्ञापकातिरिक्तप्रमाणापेक्षत्वं ज्ञाप्तौ परतस्त्वम्‌। तत्र ज्ञानमिन्द्रियादिजन्यम्‌। प्रामाण्यं पुनरिन्द्रियादिगुणजन्यम्‌। तथाऽप्रामाण्यं तद्दोषजन्यम्‌।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B22
| text = एवं ज्ञानं मानसप्रत्यक्षवेद्यम्‌। तत्र प्रामाण्यप्रामाण्यं च संवादविसंवादलिङ्गम्यमिति ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B23
| text = प्रामाण्यं परतोऽप्रामाण्यं स्वत इति बौद्धाः ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B24
| text = प्रामाण्यं स्वतोऽप्रामाण्यं परत इति पक्षमङ्गीकुर्वाणा अपि भाट्टाः प्रामाण्यविशिष्टं ज्ञानं ज्ञातताविशेषेणानुमीयत इति ज्ञप्तौ स्वतस्त्वम्‌। अप्रामाण्यं तु विसंवादाद्यनुमानान्तरवेद्यमिति परतस्त्वं मन्यते ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B25
| text = स्वप्रकाशज्ञानेनैव प्रामाण्यविशिष्टज्ञानं सिद्ध्यति ।अप्रामाण्यं तु नास्त्येवेति प्राभाकराः ।‌‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B26
| text = इन्द्रियादिमात्रेणैव प्रामान्यविशिष्टं ज्ञानमुत्पद्यते । गुणास्त्वकिञ्चित्कराः । अप्रामाण्यं दोषसहकृतेन्द्रियादिभिरुत्पद्यते । तथा ज्ञानं तत्प्रामाण्यं च साक्षिणैव ज्ञायते । अप्रमाणज्ञानस्वरूपमात्रं साक्षिवेद्यम्‌। तदप्रामाण्यं त्वनुमेयमित्याचार्याः ।‌
}}

{{Bhashyam
| verse_id = PP_C03
| id = PP_C03_B27
| text = करणानां तु ज्ञानजनकत्वशक्तिरेव स्वकारणासादिता प्रामाव्यजनकत्वशक्तिः । अप्रामाण्यजनने त्वन्या शक्तिर्दोषवशदाविर्भवति । ज्ञप्तिस्तु परत एव । इन्द्रियादिस्वरूपस्य यथायथं स्वप्रमाणवेद्यत्वात्‌। यथार्थज्ञानसाधनत्वस्यानुमानवेद्यत्वादिति । तदेवंभूतैः प्रमाणैः पदार्थानां नित्यानित्यत्वादिकं निश्चित्य विषयेषु विरक्तस्य शमदमादिसम्पत्तिमतो वासुदेवैकशरणस्य तद्विषयाणि श्रवणमनननिदिध्यासनान्यादरनैरन्तर्याभ्यां बहुकालमनुष्ठितवतो भगवत्साक्षात्कारे सत्यत्युद्रिक्तया भक्त्या भगवत्प्रसादादशेषानिष्टनिवृत्तिविशिष्टानन्दादिस्वरूपाविर्भावलक्षणा मुक्तिर्भवतीति ।‌
}}

<div class="gr-author-note">जयतीर्थमुनीन्द्रेण बालबोधाय निर्मिता । प्रमाणपद्धतिर्भूयात्‌प्रीत्यै माधवमध्वयोः ॥</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमज्जयतीर्थपूज्यचरणविरचितप्रमाणपद्धतावागमपरिच्छेदः सम्पूर्णः ।</div>

[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Pramanapaddati]]

Pramaanalakshanam/Vyakhya/Pramaanalakshana-tika

2026-06-15T18:34:59Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

= प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता =
<div class="gr-page-nav">[[Pramaanalakshanam|Pramaanalakshanam]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Pramaanalakshanam" data-slug="Pramaanalakshana-tika">

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B01
| id = PRL_C01_B01_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणम्यागण्यकल्याणगुणाब्धिं पुरुषोत्तमम् ।</span><span class="shloka-line">पूर्णबोधानपि गुरून् व्याकुर्वे मानलक्षणम् ॥</span></div>
<div class="gr-avataranika">इह खलु ‘सुखमेव मे स्यात् दुःखं मनागपि मा भूत्’ इति निखिलापेक्षित मोक्षस्येश्वरसाक्षात्कारमन्तरेणासम्भवात्, तस्य च प्रमाणानि विनानुदयात्, प्रमाणानां च यथावद्विदितानामेव तद्धेतुत्वोपपत्तेस्तत्स्वरूपं यथावज्ज्ञापयितुकामो भगवानाचार्यवर्यः प्रारिप्सितग्रन्थाविघ्नपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनाविगीतशिष्टाचारपरम्परादि प्राप्तेष्टदेवतानतिपूर्वकं श्रोतृशेमुषीमनुकूलयिष्यन् वक्ष्यमाणमेवाग्रे दर्शयति ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नारायणस्यैव नमस्कारे को हेतुरित्यत उक्तम् अशेषगुरुमिति ॥ सर्वज्ञं गुरुमिति पाठे सार्वज्ञ्यं गुरूत्वस्योपपादकम् । किं च नारायणस्यैव अतिसमर्थत्वेनेष्ट प्रदानसम्भवात् तन्नतिरिति भावेनोक्तम्

ईशेशमिति ॥

अपि च रागादिदोषरहिता हि लोके वन्द्या भवन्ति । नारायणश्चाशेषदोषदूर इति सूचयितुं अनामयमिति ॥ आमयपदं दोषान्तरोपलक्षणम् । प्रवक्ष्यामीति उद्देशविभागपरीक्षाद्युपयोगिसङ्ग्रहायोपसर्गः । न हि तद्विना प्रकृष्टा लक्षणोक्तिः स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्यमात्रव्यापको धर्मो लक्षणम् । तदुक्तिः शब्दव्यवहारार्था । सास्नादिमान् गौ इति ज्ञातलक्षणो हि यं पिण्डं सास्नादिमन्तं पश्यति तं गोशब्दवाच्यं प्रत्येति । यदा तु अयं गौरित्युपदेशादिना व्युत्पत्तिः तदापि व्यक्तिविशेष एव न सर्वत्र । तत्रोपदेशाद्यभावात् । अतस्तत्र व्यक्तिविशेषे व्युत्पन्नः तदन्यत्रापि व्युत्पित्सुः तद्धर्मेषु व्यवहारानालोच्य, व्यभिचारिणोऽव्यापकांश्च परिहृत्य, लक्षणभूतमेकं गृहीत्वा, तद्वत्सु गोशब्दसम्बन्धं गृह्णाति । प्राचीनपक्षे केवलव्यतिरेकिणा, अत्र अन्वयव्यतिरेकिणेति विशेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नाममात्रेण वस्तुसङ्कीर्तनमुद्देशः । स च लक्षणाद्युक्तिसम्भावनार्थः । अनुद्दिश्य कस्य लक्षणादि ब्रूयात् । विधा विभागः । तदुक्तिरवान्तरोद्देशार्था । युक्तायुक्तचिन्ता परीक्षा । सोद्देशविषया न सम्भवति । फलाभावेन नाममात्रे विवादायोगात् । लक्षणपरीक्षा तस्य लिङ्गत्वनिश्चयार्था । न ह्यसम्भवाव्याप्त्यादिलक्षण स्वरूपासिद्धिभागासिद्धिव्यभिचारापरिहारे लिङ्गता निश्चीयते । विभागपरीक्षा न्यूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदमुखेन विभागसमर्थनार्था । बुद्धिदोषनिवृत्तिपर्यन्ता परीक्षायाः परीक्षा तत्सौष्ठवसिद्ध्यर्था । द्विधा चोद्देशादयः सामान्यतो विशेषतश्चेति । प्रमाणलक्षणस्यान्यैरेवोक्तत्वात् किमपूर्वनिर्माणेनेत्यतो वा प्रवक्ष्यामीत्युक्तम् । अन्योक्तीनामप्रकृष्टतां वक्ष्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं लक्षणम्, यावल्लक्ष्यभावि अयावल्लक्ष्यभावि चेति । तत्राद्यं यथा, पृथुबुध्नोदराकारो घट इति । द्वितीयं यथा, भोगायतनं शरीरमिति । तत्राद्यमेव व्युत्पाद्यम् । तस्यैव सार्वत्रिकव्यवहारोपयोगित्वादिति भावेनोक्तम् स्वलक्षणमिति ॥ तदेव हि स्वरूपभूतं लक्षणं यत् यावल्लक्ष्यभावीति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B02">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B02
| id = PRL_C01_B02_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="gr-avataranika">प्रमाणानामित्युद्देशे सिद्धे प्रमाणसामान्यलक्षणमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">यथार्थं प्रमाणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणमिति लक्ष्यनिर्देशः । यथार्थमिति लक्षणोक्तिः । एवमुत्तरत्रापि ज्ञातव्यम् । यथार्थं यथावस्थितार्थविषयीकारि । अर्थविषयीकारित्वमात्रस्य संशयविपर्ययसाधारण्याद्विशेषणोपादानम् । अर्थविषयीकारित्वेनैव प्रमेयादिव्युदासः । अर्यत इत्यर्थो ज्ञेयमुच्यते । अतो न गम्यविषयीकारिगतावतिव्याप्तिः ।</p>
<div class="gr-avataranika">तद्विभागमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">तद्विविधम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणानामानन्त्येऽपि साक्षात्पारम्पर्येण याथार्थ्यज्ञापनार्थोऽयं विभागः ।</p>
<div class="gr-avataranika">एतदेव दर्शयन् द्वे विधे उद्दिशति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">केवलमनुप्रमाणं च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षाद्यथावस्थितार्थविषयीकारि केवलम् । परम्परया तादृशमनुप्रमाणमिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">प्राधान्याभिप्रायेण प्रथममुद्दिष्टं केवलं लक्षयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">यथार्थज्ञानं केवलम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सञ्ज्ञानिरूक्त्यैव लक्षणसिद्धौ श्रृङ्गग्राहिकया तज्ज्ञापनार्थं पृथगारम्भः । यथार्थेति संशयादिव्युदासः । अनवधारणज्ञानं संशयः । स द्विविधः । अनिर्दिष्टकोटिको निर्दिष्टकोटिकश्चेति । तत्र कोटीनामतिबाहुल्यादनिर्दिष्टकोटिरनध्यवसायापरनामा । यथा, ‘किसञ्ज्ञकोऽयं वृक्षः’ इति । द्वितीयोऽपि समानानेककोटिरन्यतरकोटिप्रधानश्चेति द्वेधा । तत्राद्यो यथा, ‘किमयं ब्राह्मणस्तदितरोवा, इति । ऊहापरनामा द्वितीयो यथा, ‘प्रायेणायं ब्राह्मण’ इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्येकं निश्चायकाभावसहकृतसमानासमानधर्मविप्रतिपत्युपलब्ध्यनुपलब्धिजन्मा पञ्चधा भिद्यत इति । तद्यथा, समानधर्मात् दीर्घत्वात् ‘स्थाणुर्वा पुरुषो वा’ इति । असमानधर्मात् आकाशविशेषगुणत्वात् ‘शब्दो नित्योऽनित्यो वा’ इति । विप्रतिपत्तेः ‘भौतिकानीन्द्रियाणि उत अभौतिकानि’ इति । उपलब्धेः ‘किं सदिदमुदकमुतासत्’ इति । अनुपलब्धेः ‘किमत्र यक्षोऽस्ति न वा’ इति । उपलब्ध्यनुपलब्ध्योः समानधर्म एवान्तर्भावात् त्रैविध्यमित्यपरे । समाने हि सदसतोरुपलब्धत्वानुपलब्धत्वे इति ।असमानधर्मविप्रतिपत्त्योरपि समानधर्म एवान्तर्भावयितुं शक्यत्वात् ऐकविध्यमिति तत्त्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विपरीतनिश्चयो विपर्ययः । यथा, शुक्तिकायामिदं रजतमिति । ज्ञानमित्यनुप्रमाणव्युदासः । अनुमानादेरपि स्वविषये केवलत्वान्नातिव्याप्तिः।</p>
<div class="gr-avataranika">अनुप्रमाणलक्षणमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">तत्साधनमनुप्रमाणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदिति यथार्थज्ञानपरामर्शः । यथार्थेति संशयादिसाधनदुष्टेन्द्रिय सन्निकर्षादिव्युदासः । ज्ञानग्रहणमनुप्रमाणसाधननिवृत्त्यर्थम् । साधनमिति केवलप्रमाणव्युदासः । अनुमानादेरपि लिङ्ग्यादिविषयेऽनुप्रमाणत्वात् । हेतुरित्युच्यमाने प्रमातृप्रमेययोरपि प्रसङ्गात् साधनग्रहणम् । सतोरपि कर्तृकर्मणोर्यदभावात् कार्याभावो यदनन्तरं चासति प्रतिबन्धे भवत्येव कार्यं तदुच्यते साधनमिति । यथा व्यापारवान् कुठारः । अत एव न यादृच्छिकसंवादिलिङ्गविभ्रमादावतिव्याप्तिः । यथार्थमित्येवोक्ते केवलेऽतिव्याप्तिः । ज्ञानमित्येवोक्ते तत्र संशयादौ च । प्रत्यक्षे अव्यप्तिश्च । साधनमित्येवोक्ते कुठारादौ । अतो विशिष्टग्रहणम् । प्रमावान् प्रमाता । प्रमाविषयः प्रमेयम् । यथार्थज्ञानं प्रमा । प्रमातुः प्रमेयत्वेऽपि विवक्षावशात् पृथगुक्तिः ।</p>
<div class="gr-avataranika">केवलप्रमाणं विभजति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">केवलं चतुर्विधम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमपि महावैलक्षण्यज्ञापनार्थो विभागः ।</p>
<div class="gr-avataranika">चतस्त्रो विधाः प्राधान्यक्रमेणोद्दिशति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">ईशलक्ष्मीयोग्ययोगिभेदेन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिनामेवं भेदेन निमित्तेन ज्ञानस्यापि चातुर्विध्यम् । ज्ञानपदं वा संयोज्यम् ।</p>
<div class="gr-avataranika">अनुप्रमाणस्य केवलप्रमाणसाधनत्वेनोक्तत्वात् चतुर्विधमपीदं तज्जन्यं, तत एवानित्यं चेति न मन्तव्यमित्याह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">पूर्वद्वयमनादि नित्यम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ईशलक्ष्मीज्ञानम् ।</p>
<div class="gr-avataranika">द्वयोरप्यनादिनित्यत्वे को विशेषः ? येन पृथग्ग्रहणमित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां तद्विशेषः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनादिनित्यत्वसाम्येऽपि स्वसत्तादौ स्वतन्त्रमीशज्ञानं, तदधीनं लक्ष्मीज्ञानमिति महाविशेषात्पृथग्ग्रहणमुपपद्यते । अनेन स्वतन्त्रज्ञानमाद्यं, ईशैकाधीनं द्वितीयमिति द्वयोर्लक्षणं सूचितं भवति । आद्ये स्वतन्त्रमिति लक्ष्म्यादिज्ञाननिवृत्तिः । ज्ञानमितीशव्युदासः । द्वितीये ईशाधीनमिति ईशज्ञाननिवृत्तिः । एकेति ब्रह्मादिज्ञाननिवृत्तिः । ज्ञानमिति लक्ष्मीव्यावृत्तिः ।</p>
<div class="gr-avataranika">तयोर्विशेषान्तरमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">पूर्वं स्वपरगताखिलविशेषविषयम्</div>
<div class="gr-avataranika">लक्ष्मीज्ञानस्याप्यतिमहत्वेनैतत्सम्भवात् कथमीशज्ञानस्य विशेषः ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">द्वितीयमीशेऽन्येभ्योऽधिकम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्मीज्ञानमीशविषये ब्रह्मादिज्ञानेभ्य एवाधिकविषयम् ।</p>
<div class="gr-avataranika">किं चातः इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">असार्वत्रिकम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न त्वीशे सर्वविशेषविषयम् । अतस्तयोरस्ति विशेषः ॥</p>
<div class="gr-avataranika">यथेशे असार्वत्रिकं तथा किमन्यत्रापि ? नेत्याह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अन्यत्र सर्वविषयम्</div>
<div class="gr-avataranika">किमीशलक्ष्मीज्ञानयोरन्यत्र तर्हि साम्यमेव ? नेत्याह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्पष्टत्वे भेदः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वयमपीशादन्यत्र सर्वविषयं स्पष्टं च । तत्रेशज्ञानं निरतिशयस्पष्टम् । न तथा लक्ष्मीज्ञानमित्यस्त्येव विशेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ वा पूर्वमित्यनेन कार्त्स्न्येनेशविषयत्वं लक्षणान्तरमीशज्ञानस्य सूचितम् । तत्र कार्त्स्न्येनेति लक्ष्म्यादिज्ञानव्युदासः । कृत्स्नं जगद्विषयं लक्ष्मीज्ञानमपि भवतीतीशग्रहणम् । ईशेऽन्येभ्योऽधिकमसार्वत्रिकमिति लक्ष्मीज्ञानस्य लक्षणान्तरम् । ईशग्रहणं स्वरूपकथनार्थम् । असार्वत्रिकत्वासम्भवनिवृत्त्यर्थं च । अन्येभ्योऽधिकमिति ब्रह्मादिज्ञानव्युदासः । असार्वत्रिकमिति ईशज्ञाननिरासः । ईशेऽसार्वत्रिकमन्यत्र सर्वविषयमिति तल्लक्षणान्तरमीशादन्यत्रग्रहणं व्याघातपरिहारार्थम् । ईशेऽसार्वत्रिकमिति ईशज्ञाननिवृत्तिः । अन्यत्र सर्वविषयमित्यस्मदादिज्ञानव्युदासः । ऋजुज्ञानेऽतिव्याप्तिपरिहारायानालोचनेऽपीति ग्राह्यम् । तस्याऽलोचनेऽन्यत्र सर्वविषयत्वं वक्ष्यति । स्पष्टत्वं इत्यनेनापि निरतिशयस्पष्टं ईशज्ञानं, ईशज्ञानमेव यतोऽधिकस्पष्टं तत् लक्ष्मीज्ञानम् इत्यनयोर्लक्षणान्तरं सूचितं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">योगप्रभावलब्धातिशयं योगिज्ञानम् । तत्त्रिविधम् ऋजुतात्विकअतात्विकयोगिज्ञानभेदेन ।</p>
<div class="gr-avataranika">तत्र पूर्ववदृजुज्ञानं नानुप्रमाणजन्यमनित्यं चेत्याह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">योगिज्ञानमृजूनामनादिनित्यम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">केषां योगिनां ? ऋजूनाम् इति योज्यम् । योगिज्ञान इति पाठे ज्ञानमिति शेषः । असार्वत्रिकत्वात् योगविभागः ।</p>
<div class="gr-avataranika">तल्लक्षणमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">ईशे जीवेभ्योऽधिकम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ऋजुव्यतिरिक्तजीवज्ञानेभ्य एव । ईश इति स्वरूपकथनम् । जीवेभ्योऽधिकमित्यस्मदादिज्ञाननिरासः । अवधारणेनेशलक्ष्मीज्ञाननिवृत्तिः । लक्षणान्तरं चाह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अन्यत्राऽलोचने सर्वविषयम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यत्र ईशादिति शेषः । अन्यत्र ग्रहणमसम्भवनिवृत्यर्थम् । आलोचन इतीशलक्ष्मीज्ञाननिरासः । सर्वग्रहणमस्मदादिज्ञाननिरासार्थम् । ऋजुज्ञानं यद्यनादिनित्यं तर्हि कथं तत् योगिज्ञानम् ? योगजं हि योगिज्ञानमित्यत आह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">क्रमेण वर्धमानम्</div>
<div class="gr-avataranika">योगप्रभावेन वृद्धिसद्भावात् योगिज्ञानत्वं युक्तम् । क्रमेण वर्धमानत्वे मुक्तावपि किं वर्धत इति ? नेत्याह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">आमुक्तेः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आङ् मर्यादायाम् । अभिवृद्धनदीवत् पुनः किं ह्रासो भवति? नेत्याह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">ततोऽव्ययम्</div>
<div class="gr-avataranika">तात्विकातात्विकयोगिज्ञानलक्षणं युगपदाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">ततोऽर्वाक् क्रमेण ह्रसितम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ऋजुभ्योऽन्येषां योगिनां ज्ञानं ईशादन्यत्र क्रमेण किञ्चिन्मात्रह्रासयुक्तं भवति ।</p>
<div class="gr-avataranika">नेदं लक्षणं युक्तमन्योन्यमृजुज्ञानाच्च अव्यावृत्तेः । इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सादि च तात्विकेभ्योऽन्यत्र</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नैतावदेव लक्षणम् । किं तु ? तात्विकयोगिज्ञानमनादि अतात्विकयोगिज्ञानं सादीत्यपि गृह्यते । एतेन अनादित्वे सति ईशादन्यत्र आलोचनेऽपि ह्रसितं तात्विकयोगिज्ञानम्, सादित्वे सति ईशादन्यत्र किञ्चिन्मात्रह्रासयुक्तमतात्विकयोगिज्ञानमित्युभयोर्लक्षणं सूचितं भवति । तत्राद्येऽनादित्वेन अतात्विकयोगिज्ञाननिवृत्तिः । ईशादन्यत्रेति ईशविषये अनादित्वे सत्यालोचनेऽपि ह्रसितलक्ष्म्यादिज्ञाननिरासः । ऋजुज्ञाननिरासार्थमालोचनेऽपीति । ह्रसितमित्यनेनैव ईशज्ञानव्युदासः । द्वितीये सादित्वग्रहणमृजुतात्विकज्ञाननिवृत्त्यर्थम् । किञ्चिन्मात्रहासयुक्तमित्ययोगिज्ञाननिरासः । ईशादन्यत्रेति तत्सम्भवार्थम् । ह्रसितत्वादिग्रहणेनैवेशादिज्ञानेऽप्रसङ्गः ।</p>
<div class="gr-avataranika">अयोगिज्ञानं किमीश्वराऽदिज्ञानवदनादिनित्यमेव सदिन्द्रियसन्निकर्षादिनाभिव्यज्यते उत सादि विनाशि चेति । तत्राह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अयोगिज्ञानमुत्पत्तिविनाशवत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्य लक्षणमाह–</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अल्पम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ईशादन्यत्राल्पविषयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वं चोत्पत्तिमत् केवलं त्रिविधम् । प्रत्यक्षजमनुमानजमागमजमिति । प्रत्यक्षादीनामवान्तरभेदेन पुनर्भिद्यत इति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B03">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B03
| id = PRL_C01_B03_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="gr-avataranika">अनुप्रमाणविभागमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनुप्रमाणं त्रिविधम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तिस्त्रो विधा उद्दिशति । न्यूनाधिकसङ्ख््यान्यतमान्तर्भावाभावज्ञापनार्थोऽयं विभागः</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रत्यक्षमनुमानमागम इति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रायेणासन्नाव्यवहितवर्तमानकतिपयार्थग्राहकं प्रत्यक्षम्, अनासन्नातीतानागतव्यवहितार्थगोचरमनुमानम्, स्वातन्त्र्येण अशेषार्थविषय आगम इति अर्थग्रहणक्रमेणोद्देशः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षमेकमेवेति चार्वाकः । तस्येष्टानिष्टसाधनज्ञानाभावाज्जीवनमेवानुपपन्नम् । न हि प्रत्यक्षं तज्ज्ञानोपायः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षानुमाने एवेति कणादः सौगताश्च । तेषां किमागमो न बोधकः । बोधकोऽपि वा न यथार्थः । यथार्थोऽपि वान्यत्र अन्तर्भूतः । पक्षत्रयमप्यनुभवविरुद्धमिति । अर्थं प्रति स्थितमक्षं प्रत्यक्षम् । प्रमाणान्तरानुसरणेनैव अर्थप्रमापकमनुमानम् । सम्यगतीन्द्रियार्थावगमक आगम इति सञ्ज्ञानिरुक्त्यैव लक्षणसिद्धौ प्रत्यक्षे तस्यैव स्फुटीकरणार्थं अनुमानादौ शृृङ्गग्राहिकया तज्ज्ञापनार्थं च पुनर्लक्षणारम्भः ।</p>
<div class="gr-avataranika">तत्र प्रत्यक्षलक्षणमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">निर्दोषार्थेन्द्रियसन्निकर्षः प्रत्यक्षम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्दोषत्वमर्थेन्द्रिययोर्विशेषणम् । अर्थग्रहणेनाकाशादीनां चक्षुरादिसन्निकर्षव्युदासः । अत्र तत्तदिन्द्रियविषयोऽर्थ उच्यते । तन्निर्दोषत्वग्रहणेन अतिसामीप्यादिदोषयुक्तार्थानामिन्द्रियसन्निकर्षनिरासः । इन्द्रियग्रहणेन अर्थानामेव अन्योन्यसन्निकर्षनिरासः । तन्निर्दोषत्वग्रहणं मनोऽनधिष्ठितत्वादिदोषवदिन्द्रियाणा मर्थसन्निकर्षव्यावृत्त्यर्थम् । सन्निकर्ष इतीन्द्रियादिमात्रव्युदासः । सर्वेण प्रमाणान्तरव्युदासः ।</p>
<div class="gr-avataranika">अनुमानलक्षणमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">निर्दोषोपपत्तिरनुमानम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उपपत्तिरिति लिङ्गमुच्यते । साहचर्यबलेनार्थगमकं लिङ्गम् । निर्दोषग्रहणमनुमानाऽभासव्युदासार्थम् । व्याप्त्याद्यनुमानलक्षण रहितोऽनुमानवदवभासमानोऽनुमानाभासः । उपपत्तिग्रहणं प्रत्यक्षादिव्यावृत्त्यर्थम् । उपपत्तिश्च यथार्थतो ज्ञातैवार्थं बोधयति । अन्यथातिप्रसङ्गात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">त्रिविधमनुमानम् । केवलान्वयि केवलव्यतिरेकि अन्वयव्यतिरेकीति केचित् । साध्यधर्मवान् धर्मी पक्षः । साध्यसमानधर्मवान् धर्मी सपक्षः । साध्यतत्समानधर्मरहितो धर्मी विपक्षः । साध्यत्वाकारमन्तरेण स एव धर्मः साध्यसमानधर्मः । पक्षव्यापकं सपक्षवृत्ति अविद्यमानविपक्षं केवलान्वयि । तद् द्विविधम् । सपक्षव्यापकं तदेकदेशवृत्तीति । तद्यथा, धर्माधर्मौ कस्यचित् प्रत्यक्षौ प्रमेयत्वात्, गुणत्वादिति । पक्षव्यापकमविद्यमानसपक्षं विपक्षाद्व्यावृत्तं केवलव्यतिरेकि । तद्यथा, ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वकर्तृत्वादिति । पक्षव्यापकं सपक्षवृत्ति विपक्षात् व्यावृत्तमन्वयव्यतिरेकि पूर्ववत् सपक्षतदेकदेशवृत्तिभेदात् द्विविधम् । तद्यथा, जीवो नित्यः नाशकारणशून्यत्वात्, चेतनत्वादिति । सर्वत्र निर्दोषत्वानुवृत्तेर्न बाधितादौ प्रसङ्गः । तत्पुनर्द्विविधम् । दृष्टं सामान्यतो दृष्टं चेति । प्रत्यक्षयोग्यार्थानुमापकं दृष्टम् । यथा, धूमोऽग्नेः । प्रत्यक्षायोग्यार्थानुमापकं सामान्यतो दृष्टम् । यथा, रूपादिज्ञानं चक्षुरादेः । पुनस्त्रिविधम् । कारणानुमानं कार्यानुमानं सामान्यानुमानमिति । कारणं कार्यस्यानुमानमाद्यम् । यथा, विशिष्टमेघोन्नतिः वृष्टेः । कार्यं कारणस्यानुमानं द्वितीयम् । यथा, घूमोऽग्नेः । अकार्यकारणमकारणकार्यस्यानुमानं तृतीयम् । यथा, रसो रूपस्येति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">निर्दोषः शब्द आगमः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अज्ञानविपर्ययसंशयप्रमादविप्रलम्भादिपुरुषदोषपूर्वकत्वाभावो निर्दोषत्वम् । शब्दो वाक्यात्मा । विभक्त्यन्ता वर्णाः पदम् । आकाङ्क्षायोग्यतासन्निधिमन्ति पदानि वाक्यम् । श्रोतुराकाङ्क्षितार्थाभिधायकत्वं पूर्वपदसञ्ज•ताकाङ्क्षापूरकत्वं वा आकाङ्क्षावत्वम् । तेन विरक्तं प्रति वाणिज्योपदेशस्य, गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादेश्चावाक्यत्वं भवति । सन्निहितार्थाभिधायकत्वं अविलम्बेनोच्चरितत्वं वा सन्निहितत्वम् । तेन चोलेषु वर्तमानं तृषितं प्रति ‘सन्ति सुरसरिति शीतलानि जलानि’ इत्युपदेशस्य विलम्बेनोच्चरितपदानां च वाक्यत्वनिरासः । अन्योन्यान्वययोग्यतावदर्थाभिधायकत्वं योग्यतावत्वम् । तथा च ‘अग्निना सिञ्चेद्’ इत्यादेर्वाक्यत्वनिरासः । निर्दोष इत्यागमाभासनिवृत्तिः । शब्द इति प्रत्यक्षादिव्युदासः । आगमश्च सम्यग्ज्ञात एव बोधकः । अन्यथातिप्रसङ्गात् । स द्विविधः । नित्योऽनित्यश्च । नित्यो वेदः । अनित्यः पुराणादिः । वर्णानां च सर्वत्र नित्यत्वेऽपि प्रबन्धविशेषस्य नित्यत्वानित्यत्वाभ्यामयं विभागः । वर्णाश्च भेदकाभावात् सर्वगता एवेति ।</p>
<div class="gr-avataranika">ननु कथं त्रीण्येव प्रमाणानि ? अर्थापत्त्युपमानयोरपि पृथक्प्रमाणत्वात् इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अर्थापत्त्युपमे अनुमाविशेषः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुपपद्यमानप्रमितिरर्थापत्तिः । सा द्विविधा, श्रुतार्थापत्तिः दृष्टार्थापत्तिश्चेति । तत्राद्या यथा, ‘जीवंश्चैत्रो गृहे नास्ति’ इति श्रुतवतो जीवतो गृहाभावप्रमितिः । द्वितीया यथा, जीवतो गृहाभावं दृष्टवतस्तत्प्रमितिरिति । तया बहिर्भावप्रमा भवतीति सा अनुमाने अन्तर्भवति । विमतो बहिरस्ति जीवनवत्वे सति गृहेऽसत्वात् यथाहम्’ इति प्रयोगसम्भवात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सादृश्यप्रमासाधनमुपमानम् । तत्त्रिविधम् । गृह्यमाणे स्मर्यमाणप्रतियोगिकसादृश्यप्रमासाधनम् । यथा, गां दृष्ट्वा वनङ्गतस्य गृह्यमाणगवये स्मर्यमाणगोसादृश्यप्रमाणं ‘गोसदृशोऽयं गवयः’ इति । गृह्यमाणप्रतियोगिकस्मर्यमाण गतसादृश्यप्रमासाधनं स्मर्यमाणप्रतियोगिकगृह्यमाणगतसादृश्यज्ञानम् । यथा, गामनुभूय वनं गतस्य गवये गोसादृश्यज्ञानं स्मर्यमाणे गवि गृह्यमाणगवयप्रतियोगिक सादृश्यप्रमासाधनम् । ‘गोसदृशोऽयं गवयः, तस्मात् गवयसदृशोऽसौ गौः’ इति । निर्दोषवाक्यं सादृश्यप्रमासाधनम् । यथा, ‘यथा गौः गवयस्तथा’ इति । तदेतत्त्रयं क्रमेण प्रत्यक्षाद्यन्तर्भूतम् । विमतो गौः गवयसदृशः गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वात् यो यद्गतसादृश्यप्रतियोगी स तत्सदृशः यथा यमो यमान्तरेण’ इति प्रयोगसम्भवात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अकृतसमयसञ्ज्ञास्मरणसहायं तत्समभिव्याहृतवाक्यार्थप्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षं उपमानम् । सञ्ज्ञासञ्ज्ञिसम्बन्धप्रमितिस्तत्फलमित्यन्ये । तत्रातिदेशवाक्यार्थस्त्रिविधः । साधर्म्यं वैधर्म्यं धर्ममात्रं चेति । तद्भेदात् तत्प्रतिसन्धानात्मकमुपमानमपि त्रिधा भिद्यते । तत्र साधर्म्योपमानं यथा, ‘यथागौर्गवयस्तथा’ इति श्रुतातिदेशवाक्यस्य नागरिकस्य वनं गतस्य गोसदृशं गवयमवलोकयतोऽव्युत्पन्नगवयपदस्मरणवतः ‘अयमसौ गोसदृशः य आप्तेनोपदिष्टः’ इति प्रतिसन्धानं,तेन तस्य गवयपदार्थत्वप्रमास । वैधर्म्योपमानं यथा,‘गवादिवत् द्विशफो न भवत्यश्वः’ इत्यतिदेशवाक्यं श्रुतवतः अश्वं पश्यतः अश्वपदं स्मरतः ‘अयमसौ गवादिविसदृशः’ इति प्रतिसन्धानम्, तस्य तेनाश्वपदार्थत्वप्रमितिः । धर्ममात्रोपमानं यथा, ‘दीर्घग्रीवत्वाऽदिमान् पशुरुष्ट्र’ इत्यतिदेशवाक्यं श्रुतवतः क्रमेलकं पश्यतउष्ट्रपदस्मृतिमतः ‘अयमसौ तद्वर्मा’ इति प्रतिसन्धानम्, तेनोष्ट्रपदव्युत्पत्तिरिति । तदेतत् त्रयमप्यनुमान एवान्तर्भूतम् । विमतो गवयशब्दवाच्यः अगोत्वे सति गोसदृशत्वात् व्यतिरेेकेण घटवदिति प्रयोगसम्भवात् । अतो न विभागानुपपत्तिः । अत्रोपमानद्वयस्य अन्तर्भावानुक्तिः अतिस्फुटप्रतिभासत्वात्, आगमान्तर्भूतत्वे विवादाभावाच्चेति । प्रयोगप्रकारवैचित्र्यात् कथमनुमानत्वमित्यत उक्तम् अनुमाविशेष इति ॥ यथाखल्वन्वयिनो व्यतिरेकिणश्च प्रयोगप्रकारवैचित्र्येऽपि नानुमानाद्बहिर्भावः अनुमानविशेषत्वात् अपेक्षितसाधर्म्यसद्धावाच्च तथात्रापीति । एतेनोपमानस्यार्थविशेषनिष्ठतया पार्थक्यशङ्कापि परास्ता । तादृशसम्प्रतिपन्नानुमान वदेव तदुपपत्तेः । अनेनैव ‘न च केवलतर्केण’ इत्यादिपृथगुक्तेर्गतिश्चोक्ता भवति ।</p>
<div class="gr-avataranika">तथापि अभावाख्यं पृथक्प्रमाणमस्तीत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अभावोऽनुमा प्रत्यक्षं च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अभावविषयं प्रमाणमभावः । तत् त्रिविधम् । प्रत्यक्षार्थप्रतियोगिकाभावविषयं प्रमाणं यथा ‘नास्त्यत्र घटः’ इति । आनुमानिकार्थप्रतियोगिकाभावविषयं प्रमाणं यथा, रूपज्ञानरहितस्य ‘नास्ति चक्षुः’ इति । आगमिकार्थप्रतियोगिकाभावविषयं प्रमाणं यथा ‘वैधी हिंसा न पापसाधनम्’ इति । तत्र प्रथमं प्रत्यक्षानुमानयोरन्तर्भवति । द्वितीयमनुमाने । विमतः चक्षूरहितः रूपाज्ञत्वात् घटवदिति प्रयोगसम्भवात् । तृतीयमागमे । अतो युक्तो विभाग इति । अत्राभावद्वयस्यान्तर्भावानुक्तिस्तत्र वादिनामविवादात् । उभयत्रान्तर्भावात् योगविभागः । प्रायेणानुमानेऽन्तर्भावज्ञापनाय क्रमोल्लङ्घनम् । कथमेकप्रमाणस्योभयत्रान्तर्भाव इत्यत आह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">परामर्शापरामर्शविशेषात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदा ‘अत्र घटोऽस्ति न वा’ इति परामर्शपूर्वकं योग्यानुपलब्धिरूपं घटाभावप्रमाणं प्रवर्तते तदाऽनुमाने । ‘घटोऽत्र नास्ति योग्यत्वे सत्यनुपलभ्यमानत्वात् गजवत्’ इति प्रयोगसम्भवात् । यदा पुनरेवमपरामृश्य झडिति ‘नास्ति घटः’ इति प्रवर्तते तदा प्रत्यक्ष इति न विरोधः । अयं च बहिरेव विभागो न तु सुखाद्यभावप्रमाणे । साक्षिणः सुखादिस्वरूपे निश्चयरूपत्वेन परामर्शाभावात् ।</p>
<div class="gr-avataranika">सम्भवपरिशेषावपि पृथक्प्रमाणे विद्येते । अतः कथं त्रित्वम् ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सम्भवपरिशेषावनुमा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अल्पप्रमासाधनं बहुलज्ञानं सम्भवः । यथा ‘शतमस्य अस्ति’ इति ज्ञाने पञ्चाशज्ज्ञानम् । प्रसक्तव्यावृत्तिप्रतीतिः परिशिष्यमाणप्रमासाधनं परिशेषः । स द्विविधः । विधिमुखो निषेधमुखश्च । तत्राद्यो यथा ‘चैत्रमैत्रयोरयं चैत्रः’ इत्युक्तेऽन्यस्मिन् मैत्रप्रमा । द्वितीयो यथा ‘नायं चैत्र’ इत्युक्ते तस्मिन् मैत्रप्रमा इति । सम्भवपरिशेषयोरनुमानेऽन्तर्भावः । ‘विप्रतिपन्नः पञ्चाशद्वान् शतवत्वात् सम्प्रतिपन्नवत्, विमतो मैत्रः चैत्रमैत्रयोरन्यतरत्वे सत्यचैत्रत्वात् व्यतिरेकेण चैत्रवत्’ इति प्रयोगसम्भवात् । तस्मादुपपन्न्• प्रमाणानां त्रित्वमिति । वादिविवादभावाभावज्ञापनार्थोऽयं विभागः ।</p>
<div class="gr-avataranika">ननु तर्कः प्रमाणं न वा । प्रमाणमिति ब्रूमः । कथं तर्हि त्रित्वम्? इत्यतस्तत्स्वरूपं विवृण्वन्नाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">आत्मान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाकल्पनागौरवश्रुतदृष्टहानादयो दूषणानुमा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आदिपदेनाश्रुतकल्पनमदृष्टकल्पनं च सङ्गृह्यते । एतत्प्रसञ्जनमिहोपलक्ष्यते । व्याप्याङ्गीकारेऽनिष्टव्यापकप्रसञ्जनं तर्कः । द्विविधमनिष्टम् । प्रामाणिकहानमप्रामाणिककल्पनं च । तत् पुनः पञ्चविधम् । आत्माश्रयान्योन्याश्रय चक्रकानवस्थानिष्टभेदात् । सर्वस्यानिष्टत्वेऽपि गोबलीवर्दन्यायेन पृथगुक्तिः । तत्राद्यचतुष्टयमप्रामाणिककल्पनात्मकम् । न हि कुत्राप्यात्माश्रयादिकं प्रमाणसिद्धम् । पञ्चममुभयात्मकम् । तत्राप्याद्यं द्विविधम् । श्रुतदृष्टहानभेदात् । द्वितीयमपि तथा । अश्रुतादृष्टकल्पनभेदात् । तदेव कल्प्यानेकत्वे कल्पनागौरवम् । एतत्प्रसञ्जनात्मकस्तर्कोऽपि पञ्चधा भिद्यते । तस्य पञ्चाङ्गानि । प्रसञ्जकस्य प्रसञ्जनीयेन व्याप्तिः, प्रतितर्कैरप्रतिघातः, प्रसञ्जनीयस्य विपर्यये पर्यवसानं, प्रसञ्जनीयस्यानिष्टत्वं, प्रतिपक्षासाधकत्वं चेति । तस्यैवोत्पत्तिज्ञप्त्यर्थं तदुत्पत्तिज्ञप्त्यपेक्षायामात्माश्रयत्वप्रसङ्गः । यदुत्पत्त्याद्यधीनं यदुत्पत्त्यादि तदुत्पत्याद्यर्थं तदुत्पत्त्याद्यपेक्षायामन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गः । यदुत्पत्त्याद्यधीनं यदुत्पत्त्यादि तदुत्पत्त्यादौ परम्परया तदुत्पत्त्याद्यपेक्षाया मन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गः । यदुत्पत्त्याद्यधीनं यदुत्पत्त्यादि तदुत्पत्त्याद्यर्थं तदुत्पत्त्याद्यपेक्षायां चक्रकाप्रसङ्गः । उत्पत्त्यादावन्योत्पत्त्याद्यपेक्षाया अपर्यवसानेऽनवस्थाप्रसङ्गः । अत्र ‘यद्येवमभ्युपगमः तदात्माश्रयादिप्रसङ्गः । यत्रैवमभ्युपगमः तत्र तत्प्रसङ्गः यथामुत्र । यदि नात्माश्रयादिः तर्हि नैतदपि’ इति प्रवृत्तिप्रकारः । सामान्यत एव व्याप्तिर्वाच्या । श्रुतहानं यथा ‘यदीश्वरो न सर्वज्ञः तर्हि न जगत्कर्ता स्यात्’ इति । दृष्टहानं यथा ‘यदि पर्वतोऽनग्निमान् तर्हि निर्धूमः स्यात्’ इति । अश्रुतकल्पनं यथा ‘यदीश्वरो जीवाभिन्नः तर्हि दुःखी स्यात्’ इति । अदृष्टकल्पनं यथा ‘यदि पीतमुदकमन्तरधक्ष्यत् तर्हि मामपि दहेदविशेषात्’ इति । यत्रापाद्यापादकयोर्न साक्षात्सामानाधिकरण्यं तत्र तथैवानुपपत्तौ प्रकारान्तरेणैकाधिकरणतामापाद्य व्याप्तिरभिधातव्या । यथा ‘यदि देवदत्तः सर्वज्ञस्तर्हि यज्ञदत्तोऽपि तथा स्यात्’ इत्यत्र ‘यत्र यो धर्मो वर्तते स तदविशिष्टेऽपि वर्तत’ इत्यादि । सोऽयं तर्कोऽनुमान एवान्तर्भूतोऽतो न प्रमाणत्रित्वभङ्गः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । न तर्कोऽनुमानम् । तर्के हि प्रामाणिकहानादि आपाद्यते । न च तत्साध्यं भवति अपसिद्धान्तात् प्रमाणविरोधाच्च, आरोपितलिङ्गत्वेनासिद्धेश्चेति । अत उक्तम् दूषणेति ॥ द्विविधं ह्यनुमानम् । स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणं च । तत्राद्यं यथा ‘पर्वतोऽग्निमान् धूमवत्वात्’ इति । द्वितीयमपि द्वेधा प्रवर्तते ‘नायं निरग्निकः अनिर्धूमत्वात्’ इति वा ‘निरग्निकत्वाङ्गीकारे निर्धूमत्वाभ्युपगमः’ इत्यनिष्टप्रसङ्गरूपेण वा ‘तत्र दूषणानुमाने तर्कस्यान्तर्भावः । प्रसङ्गरूपानुमाने च न साध्यवदापाद्यस्य प्रमाणविरोधाद्यसिद्धिश्च दूषणमिति वक्ष्यतीति न कश्चिद्विरोध इति । एतदर्थ एव योगविभागः ।</p>
<div class="gr-avataranika">तथाऽपि वाक्यतात्पर्यज्ञापकान्युपक्रमादीनि पृथक् प्रमाणानि सन्तीत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">उपक्रमोपसंहारतदैकरूप्याभ्यासापूर्वताफलार्थवादाश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चानुमेत्यस्यानुकर्षणार्थः । प्रकरणादिरुपक्रमः । तदन्त उपसंहारः । तयोरुपक्रमोपसंहारयोरेकार्थत्वं तदैकरूप्यम् । एकप्रकारासकृदुक्तिरभ्यासः । प्राचुर्येण प्रमाणान्तराप्राप्ततापूर्वता । फलवत्वं फलम् । स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्पोऽर्थवादः । एतेषां वाक्यतात्पर्येऽनुमात्वान्नोक्तविरोधः ।</p>
<div class="gr-avataranika">यद्येतेऽनुमानेऽन्तर्भूतास्तर्हि कथं तेषां ‘उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये’ इति उपपत्तितः पृथगुक्तिरित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">उपपत्तिविशेषाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा खलु पाण्डवानां कौरवान्तर्भावेऽपि कौरवेभ्यः पृथगुक्तिः कौरवविशेषत्वेन साक्षादेकत्वाभावेन कौरवपदेन तदतिरिक्तग्रहणात्तथा प्रकृतेऽपीति ।</p>
<div class="gr-avataranika">नन्वेवं पृथगुक्तिमन्यथाव्याख्यायैषामनुमानान्तर्भावाङ्गीकारे को हेतुः ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">त एव सोपपत्तयो लिङ्गानि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्ता इति शेषः । यथा ‘उपक्रमोपसंहारौ’ इत्यत्रोपपत्तेः लिङ्गत्वमुच्यते तथा उपक्रमादीनामपि । अतो युक्तमुक्तम् । किं च यथोपपत्तिर्लिङ्गम् व्याप्तिबलेनार्थधीहेतुः तथोपक्रमादयोऽपि ‘यत्र यत् उपक्रम्यते तत्रापवादाभावे तत् तात्पर्यगोचरः’ इत्यादिव्याप्तिबलेनैवार्थबोधकाः । अतः कथं नानुमानेऽन्तर्भावः ? इत्याह त एवेति ॥ एतेनागमान्तर्भावोऽपि परास्तः । नह्यागमवत् व्याप्तिमनपेक्ष्य बोधका एते अनुभूयन्ते । तेषामागमार्थविषयत्वज्ञापनार्थो योगविभागः ॥</p>
<div class="gr-avataranika">तथापि समाख्यादीनि पृथक्प्रमाणानि सन्तीत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">समाख्यावाक्यप्रकरणस्थानानि च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुमेत्यस्यानुकर्षणार्थश्चकारः । निर्णीतस्थले समानोक्तिः समाख्या । सा द्विविधा । अर्थतः शब्दतोऽपीति । वाक्यमुक्तम् । कयाचिद्विवक्षयैकार्थावच्छिन्नं वाक्यजातं प्रकरणम् । तादृशं प्रकरणजातं स्थानम् । एतेषामनुमानेऽन्त र्भावादुक्तमुपपन्नम् । समाख्याया वाक्यादेरवरत्वेऽपि तदादित्वेन ग्रहणं ‘श्रुतिर्लिङ्गम् समाख्या च वाक्यं प्रकरणं तथा’ इति अविवक्षितक्रमं वाक्यमनुसृत्य कृतम् । उपक्रमादीनां तात्पर्यलिङ्गत्वं, एतेषामर्थ एवेति विशेषज्ञापनार्थो योगविभागः । उपक्रमादीनां स्वार्थे आगमत्वेऽपि तात्पर्य एव लिङ्गत्वात् नोक्तविरोधः ।</p>
<div class="gr-avataranika">तर्हि श्रुतिर्लिङ्गमिति समाख्यादीनां लिङ्गात् पृथगुक्तिः कथमित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">लिङ्गविशेषाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्ववत्परिहारः । अत्राप्यनुमानान्तर्भावे पूर्वोक्ता युक्तिरनुसन्धेयेति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">यदुक्तं निर्दोषं प्रमितं लिङ्गमनुमानमिति । तदयुक्तम् । नारिकेलद्वीपवासिनो धूमदर्शनेऽपि वह्निप्रमानुदयादित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">व्याप्तिरूपपत्तिमूलम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">व्याप्तिरिति विषयेण विषयिणः प्रत्ययस्योपलक्षणम् । न केवलं प्रमितं लिङ्गमात्रमनुमितिजनकमङ्गीक्रियते । किं नाम ? निर्दोषत्वान्तर्गतव्याप्तिप्रमितिपूर्वकमेव । न च तादृशं नानुमितिजनकम् । अविनाभावो व्याप्तिः । सा द्विविधा अन्वयव्याप्तिर्व्यतिरेकव्याप्तिश्चेति । तत्र साध्येन साधनस्य व्याप्तिरन्वयव्याप्तिः । यथा ‘यो धूमवानसावग्निमान्’ इति । साधनाभावेन साध्याभावस्य व्याप्तिर्व्यतिरेकव्याप्तिः । यथा, ‘योऽग्निमान्न भवति स धूमवान्न भवति’ इति । भूयो भूयो हि धूमं पश्यन् तत्राग्निं पश्यति, अग्न्यभावं पश्यंश्च धूमाभावम् । ततो निश्चिनोति धूमाग्न्योः साहचर्यादस्त्यविनाभाव इति । गृहीतव्याप्तिश्च पर्वते धूमं पश्यंस्तामनुस्मरति ‘यत्सन्निधौ यो दृष्टः स तस्य स्मारकः’ इति न्यायात् । स्मृतव्याप्तिश्च व्याप्तं धूमं पर्वते प्रत्यभिजानाति । तेनाग्न्यनुमितिरिति युक्तं लक्षणमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधमनुमानम् । स्वार्थं परार्थं चेति । परोपदेशानपेक्षं स्वार्थम् । तदपेक्षं परार्थम् ॥</p>
<div class="gr-avataranika">व्याप्तिमल्लिङ्गबोधकं वाक्यं परोपदेशः ।तस्यावान्तरवाक्यान्यवयवाः ते च जिज्ञासासंशयशक्यप्राप्तिप्रयोजनसंशयव्युदासप्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानीति दशेति जरन्नैय्यायिकाः । प्रतिज्ञादयः पञ्चैवेति नवीनाः । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानि उदाहरणोपनयनिगमनानि त्रय एवेति मीमांसकाः । उदाहरणोपनयौ द्वावेवेति बौद्धाः । तत्र तृतीयपक्षव्यतिरिक्तनियमपक्षास्तावन्नोपपन्ना इत्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सा प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तरूपा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सेत्युपपत्तिप्रतिपादकं वाक्यमुपलक्ष्यते । दृष्टान्ते इति तत्प्रतिपादकमुदाहरणम् । प्रतिपादनाय पक्षवचनं प्रतिज्ञा । यथा ‘पर्वतोऽग्निमान्’ इति । साधनत्वाभिव्यञ्जकविभक्त्यन्तं लिङ्गवचनं हेतुः । यथा ‘धूमवत्वात्’ इति । व्याप्तिदर्शनपुरस्सरं सम्यग्दृष्टान्ताभिधानमुदाहरणम् । व्याप्तिग्रहणस्थलं दृष्टान्तः । स द्विविधः । साधर्म्यदृष्टान्तो वैधर्म्यदृष्टान्तश्चेत्येके । अन्वयव्याप्तिग्रहणस्थलं साधर्म्यदृष्टान्तः । व्यतिरेकव्याप्तिग्रहणस्थलं वैधर्म्यद्दष्टान्तः । अत एवोदाहरणमप्येवं द्विविधम् । तत्र साधर्म्योदाहरणं यथा ‘यो धूमवानसावग्निमान् यथा महानसः’ इति । वैधर्म्योदाहरणं यथा ‘योऽग्निमान्न भवति स धूमवान्न भवति यथा हृदः’ इति । एतैस्त्रिभिरेवावयवैरुपपत्तेर्बोधयितुं शक्यत्वान्न तादृशावयवत्वादिनियमो युक्तः । अथ वा दृष्टान्तपदेन तद्वचनमात्रोपलक्षणेेनेदं पक्षान्तरम् । उपलक्षणं चैतत् । उदाहरणोपनयनिगमनैः उदाहरणोपनयाभ्यां वा शक्यते बोधयितुम् । दृष्टान्तोपमानेन लिङ्गस्य पक्षे उपसंहारः उपनयः । सोऽप्युदाहरणानुसारेण द्विविध इति । ‘तथा चायं धूमवान् पर्वतः’ इति साधर्म्योपनयः । ‘न तथायं निर्धूमः पर्वतः’ इति वैधर्म्योपनयः । हेतुपुरस्सरं पक्षे साध्योपसंहारो निगमनम् । यथा ‘तस्मात् पर्वतोऽग्निमानेव’ इति । किं च जिज्ञासादयः शब्दा एव न भवन्ति । कुतो वाक्यावयवाः । कुतस्तरां तन्नियमः । उपनयनिगमनयोः प्रतिज्ञाहेतुभ्यां गतार्थत्वाच्चेति ।</p>
<div class="gr-avataranika">त्र्यवयवादिनियमोऽप्यनुपपन्न इति भावेनाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">हेतुगर्भा प्रतिज्ञा केवलापि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उपपत्तिज्ञापिकेति शेषः । ‘धूमवान् पर्वतोऽग्निमान्’ इति हेतुगर्भा प्रतिज्ञा अवयवान्तरं विहायोपपत्तिज्ञापिका भवतीति न कोऽपि नियमपक्षो युज्यते । तावन्मात्रेणोपपत्तेर्बोधे जातेऽप्यवयवान्तरं वदत आधिक्यप्रसङ्गात् । न चैवं त्र्यवयवाभ्युपगमे व्याघातः । यस्यैतावता न बोधस्तं प्रति तदभिधानस्येष्टत्वात् । विचित्रबुद्धयो हि पुरुषा इति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">इतोऽपि न नियमपक्षो युज्यत इत्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सिद्धौ प्रतिज्ञायां हेतुमात्रं च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पर्वतादग्निमानय इति नियुक्तः कश्चिद् ब्रूते ‘नाग्निमान् पर्वतः’ इति । अन्यस्तु ‘अग्निमान्’ इति । एवं विवादेनैव प्रतिज्ञासिद्धौ कुतोऽग्निमान् ? इति पृष्टो यदा ‘धूमवत्वात्’ इति ब्र्यात्तदापि भवत्येवोपपत्तिज्ञानमिति नावयवनियमो युक्त इति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">इतोऽपि न युक्त इत्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">दृष्टान्तः सप्रतिज्ञो हेतुगर्भः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र दृष्टान्त इति तद्वचनोपलक्षणम् । ‘धूमान्महानसवत् पर्वतोऽग्निमान्’ इति हेतुगर्भेण सप्रतिज्ञेन दृष्टान्तवचनमात्रेण उपपत्तिज्ञानसम्भवात् । श्रोत्राकाङ्क्षानुसारेणैवावयवकल्पना युक्ता न तु तन्नियतिरिति ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B04">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B04
| id = PRL_C01_B04_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="gr-avataranika">निर्दोषोपपत्तिरनुमेत्युक्तम् । को दोष उपपत्तेः सम्भवति ? । द्विविध उपपत्तिदोषः । साक्षात् वाचनिकश्चेति । यस्तत्रोपपत्तेरेव साधनदूषणक्षमत्वापादकः स साक्षादुपपत्तिदोषः । तं विभज्य दर्शयति ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">उपपत्तिदोषौ विरोधासङ्गती</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उपपत्तिदोषो द्विविधः विरोधोऽसङ्गतिश्चेति । अन्वययोग्यताविरहो विरोधः । आकाङ्क्षाभावोऽसङ्गतिः । इमौ चार्थवचनयोरपि सम्भवतः । अर्थासाधुत्वे वचनस्यापि तथात्वादिति । वचनस्यैवासाधुत्वापादको वाचनिकदोषः । तं विभज्य दर्शयति</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">न्यूनाधिके वाचनिके</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधो वाचनिकदोषः । न्यूनमधिकं चेति । अपेक्षितासम्पूर्तिर्न्यूनम् । अपेक्षिताधिकमधिकम् । न्यूनाधिके च परार्थप्रयोग एव सम्भवतः । वचनद्वारेणैवोपपत्तेरपि दूषिते स्यातामिति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">न केवलमुपपत्तिदोषाणामेव विरोधादिभिः सङ्ग्रहः । किं नाम ? परनिरूपिताशेषनिग्रहस्थानान्यपि विरोधादिष्वेवान्तर्भवन्तीत्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">संवादानुक्तियुता निग्रहाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">निग्रहाः निग्रहस्थानानि । कथायामखण्डिताहङ्कारेण परेण परस्याहङ्कारखण्डनं पराजयो निग्रहस्तन्निमित्तं तत्त्वाप्रतिपत्तिलिङ्गम् वा निग्रहस्थानम् । सा द्विविधा अप्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिश्चेति । परोक्तस्ववक्तव्ययोरज्ञानम् अप्रतिपत्तिः । तयोरेव विपरीतज्ञानम् विप्रतिपत्तिः । तानि च प्रतिज्ञाहानिः (१) प्रतिज्ञान्तरम् (२) प्रतिज्ञाविरोधः (३) प्रतिज्ञासन्न्यासः (४) हेत्वन्तरम् (५) अर्थान्तरम् (६) निरर्थकम् (७) अविज्ञातार्थकम् (८) अपार्थकम् (९) अप्राप्तकालम् (१०) न्यूनम् (११) अधिकम् (१२) पुनरुक्तम् (१३) अननुभाषणम् (१४) अज्ञानम् (१५) अप्रतिभा (१६) विक्षेपः (१७) मतानुज्ञा (१८) पर्यनुयोज्योपेक्षणम् (१९) निरनुयोज्यानुयोगः (२०) अपसिद्धान्तः (२१) हेत्वाभासाः (२२) उदाहरणाभासाः (२३) तर्कपराहतिश्चेति । एतानि च कथाबाह्यानि कथायामपस्मारोन्मादादिदशापन्नानि झटिति संवरणेन तिरोहितोद्भावनावसराणि पुरःस्फूर्तिकानधिकृतोद्भावितानि न निग्रहस्थानानि । तात्कालिकातत्वज्ञानलिङ्गत्वेऽपि प्रतियोग्यपेक्षया तदभावात् इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र येन यत् यथा साध्यत्वादिना निर्दिष्टं तस्य तथा निर्वाहादर्शनेन पुनस्त्यागः प्रतिज्ञाहानिः । द्विधा चैषा । साधनहानिर्धूषणहानिश्चेति । तत्राद्या द्वादशविधा । पक्षे तावत् साध्यसाधनधर्मितद्विशेषणहानिभेदात् षट्प्रकाराः । एवं दृष्टान्तेऽपीति । द्वितीयापि द्विविधा । स्वरूपतो विशेषतश्चेति । सर्वा पुनर्द्विविधा ।असद्विषया सद्विषया चेति । सर्वा चेयं द्विधा प्रवर्तते कण्ठतोऽर्थतश्चेति । ‘दुष्टं चेन्माभूत्’ इति कण्ठतः । ‘अन्यथास्तु’ इत्यर्थतः । तत्रासद्विषया पक्षे साध्यहानिर्यथा ‘पर्वतोऽग्निमान् प्रमेयत्वात्’ इत्यत्रानैकान्तिकत्वोद्भावने मास्त्वग्निमानिति, निरग्निकोऽस्त्विति वा । साधनहानिर्यथा, तस्मिन्नेव हेतौ तथा दूषिते माऽस्त्वसौ हेतुरिति, धूमवत्वमस्त्विति वा । धर्मिहानिर्यथा, हृदपर्वतावग्निमन्तावित्यत्र भागे बाधाभिधाने मास्तु तर्हि हृदः पक्ष इति, पर्वत एवास्त्विति वा । साध्यविशेषणहानिर्यथा, पर्वत उष्णाग्निमान् इत्यत्र व्यर्थविशेषणतया प्रत्युक्ते मास्तु तर्हि तथेति, अग्निमानित्येवास्त्विति वा । साधनविशेषणहानिर्यथा, सुरभिधूमवत्वादित्यत्र तथैव दूषिते मास्तु तर्ह्येवमिति, धूमवत्वादित्येवास्त्विति वा । धर्मिविशेषणहानिर्यथा, अयं पर्वतोऽग्निमानित्यत्र तथैव दूषिते तर्हि तथा मास्त्विति,पर्वत इत्येवास्त्विति वा । दृष्टान्ते साध्यहानिर्यथा, पर्वतोऽग्निमान् प्रमेयत्वात् महानसवदित्यत्रानैकान्तिकत्वोद्भावने मास्तु तर्हि महानसोऽग्निमानिति, निरग्निकोऽस्त्विति वा । साधनहानिर्यथा, तत्रैव प्रयोगे तथैव प्रत्युक्ते माऽस्तु प्रमेयत्वात्, महानसोऽग्निमानिति, धूमवत्वादिति वा । धर्मिहानिर्यथा, हृदवदित्युक्ते साध्यवैकल्यात् प्रत्युक्ते मास्तु स दृष्टान्त इति, महानसोऽस्त्विति वा । साध्यविशेषणहानिर्यथा ‘यो धूमवानसावुष्णाग्निमान् यथा महानसः,इत्यत्र विशेषणवैयर्थ्येऽभिहिते माऽस्तु तथेति, सोऽग्निमानित्येवास्त्विति वा । साधनविशेषणहानिर्यथा ‘यः सुरभिधूमवानसावग्निमान् यथा महानसः’ इत्यत्र तथैव प्रत्युक्ते मास्तु तर्हीत्थमिति, यो धूमवानित्येवास्त्विति वा । धर्मिविशेषणहानिर्यथा,‘यः सुरभिधूमवानसावग्निमान् तन्महानसवत्’ इत्यत्र तथैव प्रत्युक्ते मास्त्वेवमिति, महानसवदित्येवास्त्विति वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दूषणहानिः स्वरूपतो यथा ‘पर्वतोऽग्निमान् प्रमेयत्वात्’ इत्यत्रासिद्धेरुद्भावने निरनुयोज्यानुयोगेन प्रत्युक्ते ‘तर्हि मा भूत्तत्’ इति ‘अनैकान्तिकता भवतु’ इति वा । विशेषतो यथा ‘हृदपर्वतावग्निमन्तौ धूमवत्वात्’इत्यत्र स्वरूपासिद्ध्युद्भावने पूर्ववत् प्रत्युक्ते ‘तर्हि मास्तु’ इति ‘भागासिद्धो भवतु’ इति वा ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सद्विषया तु ‘पर्वतोऽग्निमान् धूमवत्वात्’ इत्यत्र अनैकान्तिकत्वोद्भावने ‘तर्हि मास्तु पर्वतोऽग्निमान्’ इत्याद्युदाहर्तव्या । सा च पर्यनुयोज्योपेक्षणसहचारिणीऽति । ननु यद्दोषभयादुक्तं त्यजति स एव निग्रहस्थानमस्तु किं हान्येति चेन्न । सद्धानौ तस्या एव निग्रहहेतुत्वात् । असद्धानावपि तत एव परिहृतत्वात् । हानिमनुद्भाव्यप्राचीनदोषस्थापनानुपपत्तेश्च । न चास्यास्तादर्थ्यं, स्वयमपि विप्रतिपत्तिसूचकत्वात् । न चैवं स्ववचनविरोध एव । हानिमनुद्भाव्य विरोधोद्भावनानुपपत्तेरिति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दोषपरिजिहीर्षया निर्दिष्टसाध्यभागेऽधिकप्रक्षेपः प्रतिज्ञान्तरम् । प्रतिज्ञा उदाहरणे प्रयोज्यभागः निगमनं चेति साध्यभागः । द्विविधं चेदं दोषपरिहारहेतुः तदहेतुश्चेति ॥ दोषसदसद्भावाभ्यां पुनर्द्विविधम् । तत् प्रतिज्ञायां चतुर्विधम् । पक्षतद्विशेषणसाध्यतद्विशेषणप्रक्षेपभेदात् । पक्षप्रक्षेपोऽपि द्वेधा । स्वरूपतः पक्षान्तरतश्चेति । एवं साध्यप्रक्षेपोऽपि । तत्र सद्दोषपरिहारार्थमाद्यं यथा ‘अनित्यः कृतकत्वात्’ इत्यत्र न्यूनतया प्रत्युक्ते ‘शब्दोऽनित्यः’ इति । द्वितीयं यथा ‘शब्दोऽनित्यः ऐन्द्रियकत्वात्’ इत्यत्र सामान्येनानैकान्तिकत्वेऽभिहिते ‘तदपि पक्षः’ इति । तृतीयं यथा, तत्रैव ध्वनिभिः सिद्धसाधनत्वोद्भावने ‘वर्णात्मकः शब्दः पक्षः’ इति । चतुर्थं यथा ‘शब्दः कृतकत्वात्’ इत्यत्र न्यूनतया प्रत्युक्ते ‘शब्दोऽनित्यः’ इति । पञ्चमं यथा ‘पर्वतोऽग्निमान् सुरभिमलिनधूमवत्वात्’ इत्यत्र विशेषणासामर्थ्येऽभिहिते ‘साग्निकृष्णागरुमान्’ इति । षष्ठं यथा ‘क्षित्यादिकं कारणपूर्वकं कार्यत्वात्’ इत्यत्र सिद्धसाधनत्वोक्तौ उपादानादिबुद्धिमत्कारणपूर्वकमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उदाहरणे प्रयोज्यभागे प्रयोज्यस्वरूपतदन्तरतद्विशेषणधर्मितद्विशेषणप्रक्षेपभेदेन पञ्चविधम् । तत्राद्यं यथा ‘यो धूमवान् यथा महानसः’ इत्यत्र न्यूनतया प्रत्युक्ते ‘सोऽग्निमान्’इति । द्वितीयं यथा ‘यत् सुरभिमलिनधूमवत् तत् अग्निमत् यथा सम्प्रतिपन्नम्’इत्युक्ते प्रयोज्यभागे न्यूनतया प्रत्युक्ते ‘तत् साग्निकृष्णागरुमत्’ इति । तृतीयं यथा ‘यत् कार्यं तत् कारणपूर्वकं यथा घटः’ इत्यत्र न्यूनतया प्रत्युक्ते ‘तत् उपादानादिबुद्धिमत्कारणपूर्वकम्’ इति । चतुर्थः यथा ‘यो धूमवानसावग्निमान्’ इत्येवोक्ते प्रागिव प्रत्युक्ते ‘यथा महानसः’ इति । पञ्चमं यथा ‘शब्दो नित्यः नित्यगुणत्वात् परमाणुरूपवत्’ इत्यत्र साध्यवैकल्येऽभिहिते ‘अपार्थिवपरमाणुरूपं दृष्टान्तः’ इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निगमनेऽपि प्रतिज्ञायामिवोदाहर्तव्यम् । हेतुप्रक्षेपोऽत्राधिकः । स यथा ‘पर्वतोऽग्निमान्’ इत्येवोक्ते न्यूनतया प्रत्युक्ते, तस्मात् धूमवत्वात्पर्वतोऽग्निमान्’ इति । असद्दोषपरिहाराहेतुर्यथा ‘पर्वतोऽग्निमान्’इत्यत्र बाधोक्तावुष्णाग्निमानित्यादि । सद्दोषपरिहाराहेतुर्यथा ‘शब्दोऽनित्य ऐन्द्रियकत्वात्’ इत्यत्र सामान्येनानैकान्ति कत्वोद्भावने ‘सर्वगतः शब्दः पक्षः’ इत्यादि । असद्दोषपरिहारहेतुर्यथा ‘शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात्’ इत्यत्र सामान्येना नैकान्तिकत्वोद्भावने ‘तदपि पक्षः इत्यादि । न च दोषापरिहारे अर्थान्तरता । प्रकृतोपयोगसद्भावाभिमानेन प्रतिज्ञान्तरत्वस्यैव सिद्धत्वात् । न चेयं हानिरेव । पूर्वाङ्गीकृतस्यात्यागात् । विशेषणाभावस्य प्रागनङ्गीकृतत्वादिति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एकवाक्ये अवान्तरवाक्यानां पदानां च मिथो व्याघातः प्रतिज्ञाविरोधः । स च बहुप्रकारः । तत्र प्रतिज्ञायां धर्मिपदयोर्यथा ‘श्रोतृत्वे सति बधिरः’ इति । साध्यपदयोर्यथा ‘विमतो बधिरत्वे सति श्रोता’ इति । धर्मिसाध्यपदयोश्चतुर्विधः । तत्र धर्मविधानाद्यथा ‘मूको वक्ता’ इति । तन्निषेधाद्यथा ‘प्रमेयं न प्रमाणसापेक्षम्’ इति । धर्मिविधानाद् यथा ‘अतीतमस्ति’ इति । तन्निषेधाध्यथा‘वर्तमानं नास्ति इति । हेतुपदयोर्यथा ‘मूकत्वे सति वक्तृत्वात्’ इति । उदाहरणे साधनपदयोर्हेतुपदवत् । साध्यपदयोः प्रतिज्ञायामिव । परस्परं तु प्रतिज्ञाहेतुविरोधवत् । दृष्टान्तधर्मिणि साध्यधर्मिवत् । साध्यधर्मिपदयोः प्रतिज्ञायामिव चतुर्विधः । उपनयपदयोर्हेतुपदवत् । निगमने प्रतिज्ञावत् । हेत्वंशेन विरोधः प्रतिज्ञाहेतुविरोधवत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञाहेत्वोर्यथा ‘द्रव्यं गुणव्यतिरिक्तं अव्यतिरिक्तत्वात्’ इति । प्रतिज्ञोदाहरणयोर्यथा ‘विप्रतिपन्नो वक्ता मूकवत्’ इति । प्रतिज्ञोपनययोः प्रतिज्ञाहेतुविरोधवत् । प्रतिज्ञानिगमनयोर्यथा ‘पर्वतोऽग्निमान् तस्मान्निरग्निकः’ इति।हेतूदाहरणयोर्यथा ‘वक्तृत्वान्मूकवत्’ इति । हेतूपनययोर्यथा ‘धूमवत्वात् तथा चायं निर्धूमः’ इति । हेतुनिगमनयोः प्रतिज्ञाहेतुविरोधवत् । उदाहरणोपनययोर्हेतूदाहरणविरोधवत् । उदाहरणनिगमनयोः प्रतिज्ञोदाहरणविरोधवत् । उपनयनिगमनयोरपि प्रतिज्ञाहेतुविरोधवत् । एवमन्यत्रापि विरोधो द्रष्टव्यः । न च विरुद्धहेत्वाभाससङ्करः । तत्र साध्यविपर्ययव्याप्तिदर्शनेन विरोधः । अत्र पुनः अस्ति नास्तीतिवत् उक्तिमात्रेणेति भेदात् । अत एव प्रथममुपलब्धेर्दोषान्तर सम्भवेप्येतदेवोद्भाव्यमिति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वोक्तापलापः प्रतिज्ञासन्न्यासः । हानिवदवान्तरभेदभिन्नः । चतुर्धा च प्रवर्तते । केनेदमुक्तम् ? इति वा परमतमेतन्मयोक्तम् इति वा त्वयेदमुक्तम् इति वा परोक्तं मयानूदितम् इति वेति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दोषपरिजिहीर्षया निर्दिष्टसाधकांशे अधिकप्रक्षेपो हेत्वन्तरम् । हेतुः उदाहरणे प्रयोजकभागः उपनय इति साधकांशः । तद् द्विविधम् साधनदूषणनिष्ठभेदात् । सर्वं स्वरूपतो विशेषतश्चेतिद्वेधा । तत्राद्यं यथा । हेत्वाद्यप्रयोगे न्यूनत्वोद्भावने तदुपादानम् । द्वितीयमपि दोषप्रतीकाराप्रतीकाराभ्यां दोषसदसद्भावाभ्यां च द्वेधा । तत्र साधने हेतौ सद्दोषपरिहारहेतुर्यथा ‘शब्दोऽनित्यः ऐन्द्रियकत्वात्’ इत्यत्रानैकान्तिकत्वेन दूषिते सामान्यवत्वे सतीति । उदाहरणे प्रयोजकभागे यथा ‘ऐन्द्रियकः सोऽनित्यः’ इत्यत्र न्यूनत्वेऽभिहिते पूर्ववत् विशेषणम् । उपनये यथा ‘तथा चायमैन्द्रियकः’ इत्युक्ते पूर्ववत् विशेषणम् । दूषणे हेतौ यथा ‘नायं साध्यसाधकः सपक्षे सत्त्वात्’ इत्यत्र व्यभिचारेण प्रत्युक्ते ‘विपक्षवृत्तित्वे सति’ इत्यादि । सद्दोषाप्रतीकारो यथा ‘शब्दोऽनित्य ऐन्द्रियकत्वात्’ इत्यत्र अनैकान्तिकत्वोद्भावने ‘प्रमेयत्वे सति’ इत्यादि । असद्दोषप्रतीकारो यथा ‘पर्वतोऽग्निमान् धूमवत्वात्’ इत्यत्र महानसे व्यभिचार इत्युक्ते ‘तदन्यत्वे सति’ इत्यादि । असद्दोषाप्रतीकारो यथा तत्रैव ‘प्रमेयत्वे सति’ इत्यादि । अत्र हेत्वाभासादिसम्भवेऽपि तस्य साध्यत्वात् सिद्धं हेत्वन्तरमेवोद्भाव्यमिति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतानुपयुक्तान्वितोक्तिरर्थान्तरम् । तच्चतुर्विधम् । स्वपरोभयानुभयमतरीतिभेदात् । तत्र स्वमतेन नैयायिकस्य मीमांसकं प्रति यथा ‘शब्दोऽनित्यः स चाकाशविशेषगुणः’ इति । परमतेन यथा ‘द्रव्यं’ इत्यादि । उभयमतेन यथा ‘श्रोत्रग्राह्योऽसौ’ इत्यादि । अनुभयमतेन यथा ‘गन्धादिभिः समानाश्रयोऽसौ’ इत्यादि । अत्र न्यूनादिसम्भवेऽपि तस्योक्तग्राह्यत्वादस्य चोच्यमानग्राह्यत्वेन प्रथमप्राप्तत्वात् इदमेवोद्भाव्यमिति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अबोधकशब्दप्रयोगो निरर्थकम् । तच्च बहुप्रकारम् । कचटतपेत्यादिमातृकापाठमात्रम् लिङ्गविभक्तिवर्णविपर्यासः कृत्तद्धित समासाख्यातविपर्यासः भाषान्तरसङ्करश्चेत्यादि । कथञ्चित् ज्ञापकत्वात् कथमेतन्निग्रहस्थानमिति चेन्मैवम् । नहि कथञ्चिज्ज्ञापकत्वं शब्दधर्मः प्रकरणादिनैव तत्र ज्ञानोदयात् । भाषान्तरसङ्करोऽपि समसमयत्वाभावे निग्रहस्थानम् । अन्यथा ज्ञानसङ्गूहनार्थं स्वभाषया प्रत्यवतिष्ठमानं प्रति तदनभिज्ञस्योत्तराभावप्रसङ्गादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">त्रिवारमुक्तेऽपि परिषत्प्रतिवादिभ्यामविज्ञातार्थबोधकपदप्रयोगोऽ विज्ञातार्थकम् । तच्चतुर्विधम् । स्वतन्त्रमात्रसिद्धम्,रूढिमनपेक्ष्य केवलयोगेन प्रवृत्तम्, निर्णायकाभावेन संशयाक्रान्तम्, अतिद्रुतोच्चारितं चेति । आद्यं यथा ‘कपालपुरोडाशादि’ मीमांसकानाम् । द्वितीयं यथा ‘कश्यपतनयाधृतिहेतुरयं त्रिणयनतनयासनसमाननामधेययुक्तः’ इत्यादि । तृतीयं यथा ‘श्वेतो धावति’ इत्यादि । तत्राद्यं परस्परसिद्धान्ताभिज्ञताशौण्डीर्याभिमानेन उपादीयेतापि । उत्तरं तु नोपादेयमेव । ज्ञापनार्थत्वात् शब्दस्य । अनवधानादिशङ्कानिरासाय पुनर्वचनं प्राश्निकैरपेक्ष्यते । त्रिरिति नियमश्च । ततः परमज्ञानस्य वचनदोषहेतुत्वनिश्चयात् । न हि प्राश्निकापेक्षयोच्यमाने तेषामनवधानं सम्भवति । नापि परिषदविदुषी, येनादोषमपि न जानीयादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनन्वितार्थवाचकपदादिप्रयोगोऽपार्थकम् । तत् त्रिविधम् । सर्वथाऽप्यसम्भवदन्वयं यथा ‘दश दाडिमानि षडपूूपाः कुण्डमजाजिनम्’ इत्यादि । व्यवहितान्वयं यथा ‘ओदनं स्नातो ग्रामं सरसि गत्वाश्नाति’ इत्यादि । सम्भवत्सर्वान्वयपक्षनिरासे सत्यसम्भवदन्वयं चेति । विवक्षितक्रमविपर्यासोऽप्राप्तकालम् । अयं वादजल्पयोः क्रमः । सभ्यादिसङ्ग्रहपुरस्सरं कथानियमबन्धे कृते वादिना प्रमाणमभिधायाभासोद्धारः कर्तव्यः । प्रतिवादिनापि वादिसाधनमनूद्य दूषयित्वा स्वपक्षे प्रमाणमभिधायाभासोद्धारः कर्तव्य इति । तत्र यदि वादी साधनमुक्त्वा कथानियमबन्धनमिच्छति तदारम्भविपर्यासः । यदाऽऽभासोद्धारानन्तरं साधनं प्रयुङ्क्ते तदा वादांशविपर्यासः । प्रतिवादी च यदा स्वपक्षे साधनमभिधाय परपक्षं दूषयति तदा वादविपर्यासः। धूमवत्वात् पर्वतोऽग्निमान् इत्याद्यवयवविपर्यासः । अग्निमान् पर्वत इत्याद्यवयवांशविपर्यासः । वितण्डायां तु प्रतिवादिनः स्वपक्षसाधनाभावात् वादविपर्यासाभाव इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अवश्योपादेयानामन्यतमानुपादानं न्यूनम् । तदपि बहुप्रकारम् । कथासमयबन्धमकृत्वा साधनप्रयोगे आरम्भन्यूनम् साधनमप्रयुज्याभासोद्धारे, तत्प्रयुज्य चाभासानुद्धारे अनुकूलतर्कानुुक्तौ च वादांशन्यूनम् । प्रतिवदिनापि वादिसाधनमदूषयित्वा स्वपक्षसाधनाभिधाने, दूषयित्वा वा तदनभिधाने वादन्यूनम् । प्रतिज्ञाद्यवयवाभावे अवयवन्यूनम् । धर्म्याद्यनुक्तावयवयवांशन्यूनम् । इदं च तत्तत्सिद्धान्तरीत्योद्भावनीयम् । न चैवमपसिद्धान्त एव । न हि सिद्धान्तविरुद्धकरणमपसिद्धान्तः । तथात्वे सर्वनिग्रहस्थानानामपि तथात्वप्राप्तेः । किं नाम ? तदभ्युपगमो वस्तुतत्वानुसारेण वेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्वितोपयुक्तापुनरुक्तकृतकार्यप्रयोगोऽधिकम् । तत् पञ्चविधम् । हेतूदाहरणोपनयदूषणानुवादाधिकभेदेन । प्रतिज्ञानिगमनयोराधिक्यं एकार्थत्वे पुनरुक्तं, अन्यार्थत्वे प्रकृतसङ्गतावर्थान्तरं, असङ्गतावपार्थकम् । द्विविधं चैतत् विशेषतः सामान्यतश्च । तत्राऽद्यं यथा ‘धूमवत्वादालोकविशेषवत्वादिति, धूमवत्वादेः’ इति वा । द्वितीयं यथा ‘यथा महानसः पाकस्थानमिति, यथा महानसाऽदिः’ इति वा । तृतीयं यथा ‘तथा चायं धूमवानालोकविशेषवानिति, धूमाऽदिमान्’ इति वा । चतुर्थं यथा ‘अनैकान्तिको हेतुः कालातीतश्चेति, अनैकान्तिकाऽदिः’ इति वा । पञ्चमं तु अदूष्यभागस्य स्ववचनेनानुवादः आदिशब्देन वेति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीतार्थस्य पुनः स्ववचनेन प्रयोजनेन विना अभिधानं पुनरुक्तम् । तत् त्रिविधम् । अर्थतः शब्दतोऽप्याक्षेपतश्चेति । तत्राद्यं यथा ‘पर्वतोऽग्निमान् गिरिर्वह्निमान्’ इति । द्वितीयं यथा ‘पर्वतोऽग्निमान् पर्वतोऽग्निमान्’ इति । तृतीयं यथा ‘जीवंश्चैत्रो गृहे नास्ति इत्युक्त्वा ‘बहिरस्ति’ इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वादिनोक्तस्य प्राश्निकैर्विज्ञातार्थस्य वादिना परिषदा वा पुनरनूद्य दत्तस्योच्चारणयोग्यस्य स्वाज्ञानमनाविष्कुर्वता कथामविच्छिन्दता यत् अप्रत्युच्चारणम् तत् अननुभाषणम् । तत् पञ्चविधम् । यत्तदित्याद्यनुवादः दुष्यैकदेशानुवादः अन्यथानुवादः केवलं दूषणोक्तिः तूष्णीम्भावे दूषणाद्यप्रतीतेः, दूषणमात्राभिधाने निराश्रयदूषणस्यादूषकत्वात्, अन्यथानुवादे व्यधिकरणत्वात्, दूष्यैकदेशानुवादे विशिष्टादूषणात्, यत्तदित्याद्यनुवादे अननुवादाविशेषात् । न च दूषणस्वरूपयोग्यतया दूष्यविशेषसिद्धिः । सन्दिग्धत्वादिना सर्वस्यापि दूष्यत्वात् । योग्यमेवायं ब्रवीतीति नियमाभावात् । न च पञ्चममज्ञानमप्रतिभा वा । ज्ञातार्थस्य स्फुरदुत्तरस्यापि सभाक्षोभादिना तूष्णम्भावोपपत्तेः । तथा चाननुभाषणमेव निर्णीतं, नान्यदिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वादिना त्रिरभिहितस्यापि परिषदा विज्ञातार्थस्य वाक्यस्यार्थाप्रतिपत्तिरज्ञानम् । तच्चाज्ञानम् आविष्करणेन ज्ञातव्यम् । यथा ‘नास्यार्थो ज्ञायते मया’ इति । अनाविष्करणे तु अननुभाषणमेव ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वादिनोक्तस्य प्रत्युत्तराप्रतिपत्तिरप्रतिभा । सा चानूद्य तूष्णीम्भाव एव । अननुवादेत्वननुभाषणत्वात् । श्लोकपाठादावर्थान्तरप्रसङ्गात् इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">केनचित् व्याजेन कथाविच्छेदो विक्षेपः । यथा ‘अद्य मे महत् प्रयोजनमस्ति । तस्मिन्नवसिते वक्ष्यामि’ इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनिष्टभ्रमेणेष्टापादनं मतानुज्ञा । यथा केनचित् स्वस्य चोरत्वमभ्युपेत्य ‘त्वं चोरः पुरुषत्वात्’ इत्युक्ते ‘तर्हि तवापि चोरत्वप्रसङ्ग’ इति । न ह्यनेनात्मनश्चोरत्वं परिहृतम् । नाप्ययं प्रसङ्गः इष्टापत्तिरूपत्वात् इति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अवश्योद्भाव्यतया प्राप्तनिग्रहस्थानानामनुद्भावनं पर्यनुयोज्योपेक्षणम् । न चेदमप्रतिभैव । स्फुरतोऽपि दोषस्याल्पत्वादिनोपेक्षणसम्भवात् । प्राश्निकैरुद्भाव्यमेतत् । वादिनैव वा ‘अस्य व्यामोहायेदं मयोक्तं नानेन ज्ञातम्’ इति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतन्निग्रहप्राप्तौ तन्निग्रहोद्भावनं निरनुयोज्यानुयोगः । तच्चतुर्विधम् । छलं जातिः हान्याद्याभासोऽप्राप्तकाले ग्रहणं चेति । छलजाती वक्ष्येते । हान्याद्याभासो द्विविधः । सर्वथा हान्याध्यभावप्राप्तौ तदुद्भावनम् अन्यप्राप्तावन्योद्भावनञ्चेति । तत्राद्योऽपि द्विविधः । सादृश्यादिना भ्रान्त्या, व्यामोहनाय वेति । द्वितीयो भ्रान्त्यैव । भ्रान्त्या यथा, अनेकविकल्पस्फुरणेन विकल्पयतोऽनिष्टविकल्पत्यागे प्रतिज्ञाहानिरित्यादि । द्वितीयो यथा । प्रतिज्ञाहान्यादौ प्रतिज्ञान्तरादि इत्यादि । तत्तदुद्भावनावसरमप्राप्य अतिक्रम्य वा तन्निग्रहस्थानोद्भावनं अप्राप्तकाले ग्रहणम् । अनुक्तोच्यमानोक्तग्राह्यभेदात् त्रिविधो ह्युद्भावनकालः । तत्रोच्यमानग्राह्यमुत्तरं उद्भावयतो निग्रहस्थानम् इत्यादि ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्किञ्चिच्छास्त्रसिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरुद्धाङ्गीकारेऽपसिद्धान्तः । प्रामाणिकतया अङ्कीकृतोऽर्थः सिद्धान्तः । स चतुर्विधः । सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसिद्धान्तभेदात् । सर्वशास्त्राविरुद्धोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः । यथा प्रत्यक्षं प्रमाणमिति । स्वशास्त्रमात्रसिद्धोऽर्थः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः । यथा नैयायिकानामीश्वरप्रामाण्यम् । एकस्य सिद्धावानुपङ्गिको योऽर्थः सोऽधिकरणसिद्धान्तः । यथा ईश्वरस्य र्स्वकर्तृत्वसिद्धौ सार्वज्ञ्यम् । शास्त्रान्तरे परीक्षितः स्वशास्त्रे चानिषिद्धोऽभ्युपगमसिद्धान्तः । यथा मनस इन्द्रियत्वम् । अपसिद्धान्तोऽप्यतश्चतुर्विधः । यथा इदानीमिव सर्वत्र दृष्टान्नाधिकमिष्यते इति प्रतितन्त्रसिद्धान्तमभ्युपगतवतो मीमांसकस्य सर्गप्रलयाभ्युपगम इत्यादि । न चायं प्रमाणविरोधः । उभयोस्तदाचार्याेक्तौ प्रामाण्यासम्मतेः । तत्रैव प्रमाणविरोधप्रसरात् । मूलप्रमाणे च सन्देहादिति ॥ २१ ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हेतोरुक्तरूपेषु पक्षव्यापकत्वादिषु कैश्चिद्युक्ताः केनचिद् रहिता हेत्वाभासाः । ते चासिद्धविरुद्धानैकान्तिकानध्यवसितकालात्ययापदिष्ट प्रकरणसमसत्प्रतिपक्षाः । तत्र व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वप्रतीतिः सिद्धिः । तद्रहितोऽसिद्धः । स चतुर्विधः । व्याप्तपक्षतद्धर्मत्वैतत्प्रतीतिराहित्यभेदात् । तत्र व्याप्यत्वासिद्धो द्वेधा । स्वरूपतो वैयर्थ्येन चेति । तत्राद्यो यथा ‘यत् सत् तत् क्षणिकं यथा घटः’ इति । व्यर्थविशेषणासिद्धो यथा ‘शब्दोऽनित्यः सामान्यवत्वे सति कृतकत्वात्, इति । व्यर्थविशेष्यासिद्धो यथा ‘कृतकत्वे सति सामान्यवत्वात्’ इति । आश्रयासिद्धो द्वेधा । धर्मिणः साध्यत्वस्य चाभावात् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्यो यथा ‘प्रधानं नित्यं अकार्यत्वात्’ इति । आश्रयैकदेशासिद्धो यथा ‘प्रधानपुरुषौ नित्यौ अकार्यत्वात्’ इति । द्वितीयो यथा ‘परमाणवो नित्याः अकार्यत्वात्’ इति । पक्षधर्मत्वासिद्धः पञ्चविधः । तत्र स्वरूपासिद्धो यथा ‘शब्दोऽनित्यश्चाक्षुषत्वात्’ इति । व्यधिकरणासिद्धो यथा ‘घटस्य कृतकत्वात्’ इति । विशेषणासिद्धो यथा ‘चाक्षुषत्वे सति सामान्यवत्वात्’ इति । विशेष्यासिद्धो यथा ‘सामान्यवत्वे सति चाक्षुषत्वात्’ इति । भागासिद्धो यथा ‘प्रयत्नानन्तरीयकत्वात्’ इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सन्दिग्धव्याप्यत्वासिद्धो यथा ‘स श्यामो मित्रातनयत्वात्’ । सोपाधिकत्वेन व्याप्यत्वसन्देहात् । सन्दिग्धाश्रयासिद्धो यथा । ‘भविष्यद्देवदत्तपुत्रो ब्राह्मणः ब्राह्मणपुत्रत्वात्’ इति । सन्दिग्धाश्रयैकदेशासिद्धो यथा ‘देवदत्तः तद्भविष्यत्पुत्रश्च वेदयोग्यौ ब्राह्मणपुत्रत्वात्’ इति । सन्दिग्धासिद्धो यथा, धूमबाष्पाविवेके ‘पर्वतोऽग्निमान् धूमवत्वात्’ इति । सन्दिग्धविशेषणासिद्धो यथा ‘विमतो रागादियुक्तः सर्वदा तत्वज्ञानरहितत्वे सति पुरुषत्वात्’ इति । सन्दिग्धविशेष्यासिद्धो यथा ‘पुरुषत्वे सति सर्वदा तत्वज्ञानरहितत्वात्’ इति । सन्दिग्धभागासिद्धो यथा । एकत्र धूमनिश्चये अन्यत्रानिश्चये ‘पर्वतावग्निमन्तौ धूमवत्वात्’ इति । विशेषणवैयर्थ्यादौ सन्देहो न सम्भवति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो हेतुर्विरुद्धः । स द्विविधः। विद्यमानसपक्षोऽविद्यमानसपक्षश्चेति । प्रत्येकं चतुर्विधः । तत्र सति पक्षे पक्षविपक्षव्यापको यथा ‘नित्यः शब्दः कार्यत्वात्’ इति । पक्षव्यापको विपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा ‘सामान्यवत्वे सति अस्मदादिबाह्यैकेन्द्रियग्राह्यत्वात्’ इति । पक्षविपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा ‘प्रयत्नानन्तरीयकत्वात्’ इति । पक्षैकदेशवृत्तिविपक्षव्यापको यथा ‘पृथिवी नित्या कृतकत्वात्’ इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असति सपक्षे प्रथमो यथा ‘शब्द आकाशविशेषगुणः प्रमेयत्वात्’ इति । द्वितीयो यथा ‘प्रत्यक्षत्वात्’ इति । तृतीयो यथा ‘प्रयत्नानन्तरीयकत्वात्’ इति । चतुर्थो यथा ‘अपदात्मकत्वात्’ इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पक्षत्रयवृत्तिरनैकान्तिकः । सोऽपि बहुविधः । तत्र पक्षत्रयव्यापको यथा । शब्दोऽनित्यः प्रमेयत्वात्’ इति । पक्षव्यापकः सपक्षविपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा ‘प्रत्यक्षत्वात्’ इति । पक्षसपक्षव्यापको विपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा ‘अयं गौर्विषाणित्वात्’ इति । पक्षविपक्षव्यापकः सपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा ‘नायं गौर्विषाणित्वात्’ इति । पक्षत्रयैकदेशवृत्तिर्यथा ‘पृथिवी नित्या प्रत्यक्षत्वात्’ इति । पक्षसपक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापको यथा ‘आत्ममनसी द्रव्ये अमूर्तत्वात्’ इति । पक्षविपक्षैकदेशवृत्तिः सपक्षव्यापको यथा ‘आत्ममनसी न द्रव्ये अमूर्तत्वात्’ इति। सपक्षविपक्षव्यापकः पक्षैकदेशवृत्तिर्यथा आकाशात्ममनांसि द्रव्याणि क्षणिकविशेषगुणरहितत्वात्’ इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साध्यासाधकः पक्ष एव वर्तमानो हेतुरनध्यवसितः । स चानेकप्रकारः । तत्राविद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षव्यापको यथा ‘सर्वमनित्यं प्रमेयत्वात्’ इति । पक्षैकदेशवृत्तिर्यथा ‘कार्यत्वात्’ इति । विद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षव्यापको यथा ‘शब्दो नित्यः आकाशविशेषगुणत्वात्’ इति । तदेकदेशवृत्तिर्यथा ‘सर्वं द्रव्यमनित्यम् क्रियावत्वात्’ इति । विद्यमानविपक्षोऽविद्यमानसपक्षः पक्षव्यापको यथा ‘सर्वं कार्यमनित्यं उत्पत्तिमत्वात्’ इति । पक्षैकदेशवृत्तिर्यथा ‘सावयवत्वात् इति । एते चासिद्ध्यादयः उभयान्यतरसम्मत्या द्वेधा भवन्ति । विरुद्धादित्रयस्यासिद्धसाङ्कर्येऽपि उभयव्यवहारविषयत्वादविरोधः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणबाधितविषयः कालात्ययापदिष्टः । सोऽप्यनेकविधः। तत्र प्रत्यक्षबाधितो यथा ‘अग्निरनुष्णः पदार्थत्वात्’ इति । प्रत्यक्षबाधितैकदेशो यथा ‘जलानलौशी पदार्थत्वात्’ इति । अनुमानबाधितो यथा ‘देवदत्तश्चक्षूरहितः पुरुषत्वात्’ इति । अनुमानबाधितैकदेशो यथा ‘देवदत्तश्चक्षुर्विषाणरहितः पुरुषत्वात्’ इति । आगमबाधितो यथा ‘सुरा ब्राह्मणेन पेया द्रवद्रव्यत्वात् इति । आगमबाधितैकदेशो यथा ‘सुरासोमौ ब्राह्मणेन पेयौ द्रवद्रव्यत्वात्’ इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वपरपक्षसिद्धावपि त्रिरूपो हेतुः प्रकरणसमः । यथा ‘विमतं मिथ्या दृश्यत्वात्’ इति । सत्यत्वेऽप्यस्य प्रयोक्तुं शक्यत्वात् । उभयत्र त्रैरूप्यञ्च वादिप्रतिवादिनोराभिमानिकमिति नासम्भवः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समबलतयाभिमतप्रमाणविरुद्धः सत्प्रतिपक्षः । तत्र प्रत्यक्षविरुद्धो यथा ‘विमतः शङ्खः शुक्लः शङ्खत्वात्’ इत्यत्र प्रत्यक्षात् ‘पीतः किं न स्यात्’ इति । अनुमानविरुद्धो यथा ‘आकाशं नित्यं अमूर्तद्रव्यत्वात्’ इत्यत्र ‘आकाशमनित्यंअस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यगुणाश्रयत्वात्’ इत्यनुमानात् अनित्यमपि किं न स्यात् इति । आगमविरुद्वो यथा ‘प्रधानं न स्वतन्त्रं जडत्वात्’ इत्यत्र कापिलागमात् ‘स्वतन्त्रमपि किं न स्यात्’ इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उदाहरणरूपेषु कैश्चिद्युक्ताः कैश्चिद्रहिता उदाहरणाभासाः । ते चानेकप्रकाराः । तत्र साधर्म्योदाहरणे तावत् साध्यवैकल्यम् यथा, मनोऽनित्यं मूर्तत्वात् ‘यन्मूर्तं तदनित्यं यथा परमाणुः’ इति । साधनवैकल्यम् यथा ‘यथा कर्म’ इति । उभयवैकल्यम् यथा ‘यथाकाशम्’ इति । आश्रयहीनम् यथा ‘यथा शशविषाणम्’ इति । अव्याप्त्यभिधानम् यथा ‘मूर्तत्वात् घटवत्’ इति । विपरीतव्याप्त्यभिधानम् यथा ‘यदनित्यं तन्मूर्तम् यथा घटः’ इति । वैधर्म्योदाहरणे साध्याव्यावृत्तिर्यथा ‘यदनित्यं न भवति तत् मूर्तं न भवति यथा कर्म इति । साधनाव्यावृत्तिर्यथा ‘यथा परमाणुः’ इति । उभयाव्यावृत्तिर्यथा ‘यथा घटः’ इति । आश्रयहीनत्वम् पूर्ववत् । अव्याप्त्यभिधानम् यथा ‘मूर्तत्वात् आकाशवत्’ इति । विपरीतव्याप्त्यभिधानम् यथा ‘यन्मूर्तं न भवति तदनित्यं न भवति यथाकाशम्’ इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सन्दिग्धसाध्यो यथा ‘अयं महाराज्यं करिष्यति सोमवंशोद्भूतत्वात् राजपुत्रान्तरवत्’ इति । सन्दिग्धसाधनो यथा ‘अयं न सर्वज्ञः रागादिमत्वात् रथ्यापुरुषवत्’ इति । सन्दिग्धोभयो यथा ‘देवदत्तपुत्रः स्वर्गं गमिष्यति धर्मवत्वात् देवतान्तरवत्’ इति । सन्दिग्धाश्रयो यथा ‘यथा भविष्यद्देवदत्तपुत्रः’ इति । एतेष्वेव प्रयोगेषु सन्दिग्धसाध्याव्यवृत्तो यथा ‘यथा अन्यो राजपुत्रः’ इति । सन्दिग्धसाधनाव्यावृत्तो यथा ‘यथा समस्तशास्त्राभिज्ञः’ इति । सन्दिग्धोभयाव्यावृत्तो यथा ‘यथा रथ्यापुरुपः’ इति । सन्दिग्धाश्रयः पूर्ववदिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तर्कपराहतिश्च प्रागुदिताऽत्माश्रयाऽदिप्रसङ्गदुष्टत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुकूलतर्काभावे तु उपाधिव्यभिचारशङ्क्या व्याप्यत्वासिद्धिर्भवति। यद्यप्युदाहरणाभासादयो हेत्वाभासेष्वन्तर्भवन्ति । तथापि तद्रूपेणोद्भाव्यत्वात् पृथगुपादानमिति । एतेषु यानि निग्रहस्थानानि विरोधादिष्वेवान्तर्भूतानि । वक्तृदोषाणां प्रतिज्ञाहान्यादीनां कथमुपपत्तिवचनदोषेषु विरोधादिष्वन्तर्भावः ? इत्यत उक्तम् ॥ संवादानुक्तियुता इति ॥ शक्तिवैकल्यात् विप्रतिपन्नप्रमेयाङ्गीकारः संवादः । वक्तव्ये प्राप्ते शक्तिवैकल्यादेव तूष्णीम्भावोऽनुक्तिरिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">यदुक्तम् त्रीण्येव प्रमाणानीति तदयुक्तम् । साक्षिणः पृथक् प्रमाणत्वात् इत्यतस्तस्य प्रत्यक्षान्तर्भावज्ञापनार्थम् सिंहावलोकनन्यायेन तद्विभागमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रत्यक्षं सप्तविधम्</div>
<div class="gr-avataranika">साप्तविध्यं कथम् ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">साक्षिषडिन्द्रियभेदेन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधमिन्द्रियम् । प्रमातृस्वरूपं तदतिरिक्तञ्चेति । तत्र स्वरूपेन्द्रियं साक्षीत्युच्यते । स च ज्ञानरूपः । तस्य आत्मस्वरूपत्वम् तद्धर्माश्च सुखादयो बहिश्चाकाशकालादयोऽपि विषयाः । सुखादीनां भिन्नेन्द्रियविषयत्वे कदाचिदपरोक्षभ्रमविषयतापातात् । अनन्यथात्वनियमः साक्षिण एव हि धर्मः न त्वन्यस्य । न च कालादेरसाक्षिविषयत्वम् । रूपाद्यभावेन चक्षुराद्यविषयत्वात् । मनसो बहिरस्वातन्त्र्याभ्युपगमात् । अननुसंहितव्याप्तीनामपि प्रतीतेः नानुमानात् तज्ज्ञानम् । जातिबधिराणामप्युपलम्भेन नागमविषयतापीति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्वरूपं च षड्विधम् । श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणमनोभेदात् । एवमिन्द्रियाणां भेदेन तत्सन्निकर्षाऽत्मकं प्रत्यक्षमपि सप्तविधमिति ॥ इदं च न सार्वत्रिकमिति । चतुर्विधं हि प्रत्यक्षम् ईशलक्ष्मीयोग्ययोगिप्रत्यक्षभेदेन । तत्रेशलक्ष्मीप्रत्यक्षं सर्वदा स्वरूपेन्द्रियसन्निकर्षात्मकमेव। स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां तद्विशेषः । योगिनामयोगिनां च आ मुक्तेः उभयविधेन्द्रियसन्निकर्षात्मकम् । तत्र योगिनां देशकालवस्तुस्वभावव्यवहितार्थमपि विषयी करोति । अयोगिनां तु देशकालाद्यव्यवहितमेवेति । द्विविधं चैतत् । अतीतवर्तमानतावच्छिन्नविषयम् । यथा ‘सोऽयं घटः’ इति प्रत्यभिज्ञाहेतुसंस्कारसहकृतम् । वर्तमानविषयं च । यथा ‘अयं घटः’ इत्यादिज्ञानहेतुरिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्विकल्पकसविकल्पकभेदात् द्विविधं प्रत्यक्षमित्येके । यत् द्रव्यगुणादिस्वरूपमात्रावगाहि न तु तद्विशेषणविशेष्यभावविषयं तत् निर्विकल्पकम् । यथा ‘यत्किञ्चिदेतत्’ इति, ज्ञानसाधनम्, प्राथमिकम् । सञ्ज्ञागुणकर्मजाति विशिष्टार्थविषयं सविकल्पकम् । यथा ‘शुक्लो ब्राह्मणो गच्छति’ इति । द्वितीयम् इति ।निर्विकल्पकमेव प्रत्यक्षमित्यपरे । तदेतदयुक्तम् । गुणाऽदेर्द्रव्येणात्यन्तभेदस्य निर्विशेषाभेदस्य चाभावेन विशिष्टबोधस्यैव साक्षिसिद्धत्वात् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेनैतदपि निरस्तम् । यदाहुः ‘सन्निकर्षः षोढा भिद्यते। संयोगः संयुक्तसमवायः संयुक्तसमवेतसमवायः समवायः समवेतसमवायः विशेषणविशेष्यभावश्चेति । तत्र चक्षुःस्पर्शनाभ्यां संयोगेन घटादिज्ञानं,मनसा आत्मज्ञानम् । तैः संयुक्तसमवायेन स्वविषयद्रव्यसमवेतगुणकर्मसामान्यज्ञानं, घ्राणेन गन्धज्ञानं, रसनेन रसज्ञानम् । तैरेव संयुक्तसमवेतसमवायेन गुणकर्मसामवेतसामान्यज्ञानम् । श्रोत्रेण समवायेन शब्दज्ञानम् । तेनैव समवेतसमवायेन शब्समवेतसामान्यज्ञानम् । तत्तदिन्द्रियैर्विशेषणविशेष्य भावेन स्वस्वविषयवृत्तिसमवायाभावज्ञानम् । सोप्युक्तपञ्चविधसम्बन्धसम्बद्धविशेषणविशेष्यभावत्वेन पञ्चविधः । यथा ‘घटे रूपसमवायः’ इत्यादि । यथा च ‘इह भूतले घटाभावः’ इत्यादि । न हि द्रव्यात् गुणाऽदिकमन्यत् । येन तत्सम्बन्धः समवायः सम्भवति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">ननु स्मृतिः केवलप्रमाणम् न वा । आद्ये केवलस्य उत्पत्ति मतोऽनुप्रमाणजन्यत्वं वाच्यम् । अतःतद्धेतोः संस्कारस्य प्रामाण्यमङ्गीकार्यम् । ततश्च नोक्तविभागो युक्तः । नहि संस्कारो यादृच्छिकसंवादी । येनाप्रमाणमपि केवलस्य हेतुः स्यात् । चक्षुरादिसाम्यात् । नचासावुक्तेऽन्तर्भवति । अनिन्द्रियसन्निकर्षरूपत्वात् । अज्ञातस्यैव करणत्वात् नानुमानागमयोः । द्वितीये केवलप्रमाणलक्षणस्यातिव्याप्तिः । स्मृतेरपि यथार्थज्ञानत्वात् इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.मानसप्रत्यक्षजा स्मृतिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भवत्येव स्मृतिः केवलप्रमाणम् । न तैवं संस्कारस्य पृथक्प्रामाण्याभ्युपगमप्रसङ्गः । स्मृतेर्मानसप्रत्यक्षत्वाभ्युपगमात् । द्विविधं हि ज्ञानं मनो जनयति । तत्तदिन्द्रियाधिष्ठातृत्वेन तत्तदिन्द्रियविषयम्, स्वातन्त्र्येण स्मरणं चेति । संस्कारस्तु प्रत्यासत्तिमात्रम् । न तावता प्रत्यक्षजन्यत्वाभावः प्रत्यभिज्ञावदेवेति । न च वाच्यमतीतेन मनसः सन्निकर्षायोगेन अप्रत्यक्षजन्यत्वं स्मृतेरिति । अतीतादिविषययोगिप्रमायामपि तथात्वापातादिति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">स्मृतिः केवलप्रमाणमेव न भवति । गृहितमात्रग्राहित्वात् । अनुवादवत् । अतः कथं प्रत्यक्षप्रमाणजन्यत्वम्? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्मृत्यनुवादयोर्नाप्रामाण्यम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न हि गृहीतग्राहित्वेन स्मृतेरनुवादस्य चाप्रामाण्यं वाच्यम् । तथा सति प्रत्यक्षाऽदिसिद्धार्थानुवादकस्य ‘अग्निर्हिमस्य भेषजम्’ इत्यादरप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अतो गृहीतग्राहित्वेऽपि स्मृतेरनुवादवत् प्रामाण्यमेव यथार्थत्वात् इति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">अन्यस्त्वाह । न स्मृतिः प्रमाणम् अयथार्थत्वात् । न हि यदा याहशोऽर्थः स्मर्यते तदाऽसौ तादृशः पूर्वावस्थाया निवृत्तत्वात् । अतो नानुप्रमाणजन्यत्वमिति । तत्राऽह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">यथार्थत्वानुभवात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्मृतेर्नाप्रामाण्यमित्यनुवर्तते । न हि यदा यादृशोऽर्थो विषयीक्रियते तदा तस्य तादृशत्वे प्रमाणस्य याथार्थ्यम् । तथा सति अतीतादिविषयानुमानादेः अयथार्थत्वाऽपातात् । किं नाम ? यद्देशकालतया योऽर्थो यादृशो विषयी क्रियते तस्य तद्देशकालयोस्तादृशत्वे । तादृशं च याथार्थ्यं स्मृतेः साक्षिसिद्धम् । ‘तत्र तदा असौ तादृशः’ इति स्मृतिरर्थं विषयीकरोति । न हि ‘तत्र तदासौ न तादृशः’ इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च वाच्यम् न निवृत्तपूर्वावस्थतया स्मृतिरर्थं विषयीकर्तुमीष्टे । तथाननुभवात् । अननुभूतविषयत्वे अतिप्रसङ्गात् इति । अननुभूतैतावन्मात्रविषयत्वस्य साक्षिसिद्धत्वेनातिप्रसङ्गायोगात् । तदिदमुक्तम् । यथार्थत्वानुभवादिति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">किञ्च स्मृतिप्रामाण्याङ्गीकारे अनिष्टाभावात् तदङ्गीकारो युक्त इत्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अहानेश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हानिपदमनिष्टमात्रोपलक्षणम् । एतेनैव ‘तर्को न प्रमाणम् किं तु प्रमाणानामनुग्राहकः । प्रमाणविषयविपर्ययशङ्काव्यवच्छेदस्तदनुग्रहः’ इत्येतदपास्तम् । तस्याप्यनुमानवत् यथार्थत्वानुभवात् अहानेश्च इति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">विरोधाऽदिषु सर्वनिग्रहस्थानानामन्तर्भाव इत्युक्तम् । तत्प्रदर्शनार्थं विरोधे तावद्विषयं विवेचयति ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">विरोधो मानस्ववाक्याभ्याम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविध इति शेषः । विरोधो द्विविधः । समयबन्धाऽदिरूपवत्यां कथायां सर्वरूपसाधारणोऽसाधारणश्चेति । तत्र असाधारणः प्रमाणेन स्ववाक्येन चेति द्विविधो भवति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">स्ववाक्यविरोधं विभज्य दर्शयति ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्ववाक्यविरोधोऽपसिद्धान्तजातिरूपेण</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविध इति शेषः । पूर्वाचार्यवचनस्यापि स्वाभ्युपगतत्वेन स्ववाक्यत्वात् अपसिद्धान्तः स्ववाक्यविरोधो भवति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वव्याहतिर्जातिः । एकवाक्यविषयत्वान्नापसिद्धान्तेऽतिप्रसङ्गः ।</p>
<div class="gr-avataranika">त्रिविधा स्वव्याहतिः एकवाक्यगतपदादेरन्योन्यप्रतिस्पर्धित्वं स्वक्रियाविरोधः तद्वाक्यन्यायेन तद्वाक्यविरोधश्चेति । तत्र समयबन्धादौ प्रमाणविरोधादिप्रपञ्चः स्वयमेव उदाहर्तव्य इति सूचयन् आद्यजातिं तावत् प्रतिज्ञायामुदाहरति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">जातिः ‘न मेये मानापेक्षा ’</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यादिका मानसापेक्षं हि ज्ञेयं मेयमुच्यते । तस्य प्रमाणनिरपेक्षत्वप्रतिज्ञा ‘मे माता वन्ध्या’ इतिवत् व्याहता भवति । आदिपदेन समयबन्धादावपि इयमेवोदाहर्तव्येति सूचयति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयजातेरपीदमेवोदाहरणम् ॥ जातिरिति ॥ मेयं मानानपेक्षम् इति वदति । तज्ज्ञापनाय प्रमाणं चाभिधत्ते । अतो ‘मूकोऽहम्’ इतिवत् स्वक्रियाविरोध इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तृतीयाया अप्येतदेवोदाहरणम् ॥ जातिरिति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">तत्कथम् इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">मेये मानापेक्षाऽस्तीति च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तेनैव न्यायेन सिद्धत्वात् । यथा ‘मेये मानापेक्षा नास्ति’ इत्येतन्मेयं मानापेक्षम् । अन्यथा तत्प्रतिज्ञावैयर्थ्यात् । तन्न्यायेनैव ‘विप्रतिपन्नमेयेऽपि मानापेक्षाऽस्ति’ इत्यस्य अर्थस्य साधयितुं शक्यत्वात् इयमेव प्रतिज्ञा तृतीयजात्युदाहरणं भवति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">न केवलमियं जातिः स्ववाक्यविरोधान्तर्गता । किं तु ? मानविरोधेऽपि इत्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">मानविरोधश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘विप्रतिपन्नं प्रमेयं प्रमाणसापेक्षं प्रमेयत्वात् मेये मानापेक्षा नास्तीतित्येतन्मेयवत्’ इत्यनुमानसम्भवात् प्रमाणविरोधे चेयं जातिरन्तर्भवतीति पूर्वावृत्त्या योजनीयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदनेन प्रतिज्ञासन्न्यासविरोधापसिद्धान्तानां निरनुयोज्यानुयोगे च जातेः विरोध एवान्तर्भावः सूचितो भवति । सन्न्यासस्य मानसिद्धापलापरूपत्वात् । प्रतिज्ञाविरोधस्य एकवाक्यगतपदाऽदिविरोधरूपत्वात् । अपसिद्धान्तस्य साक्षात् ग्रहणात् । परोक्तजातेः प्रतिषेधाऽत्मकतृतीयजातिरूपत्वादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्रानभ्युपेतयुक्ताङ्केन प्रतिप्रमाणेन प्रतिपक्षतया प्रत्यवस्थानं प्रतिधर्मसमः । स च साधर्म्येण प्रत्यवस्थानं साधर्म्यसमः वैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं वैधर्म्यसमः । यथा ‘यदि महानससाधर्म्यात् हृदवैधर्म्यात् द्वाभ्यां वा धूमवत्वात् पर्वतोऽग्निमान् तर्हि हृदसाधर्म्यात् द्रव्यत्वात् निरग्नि मान् किं न स्यात् अविशेषात्’ इति । तथा ‘महानसवैधर्म्यात् पर्वतत्वात् अनग्निकः किं न स्यात्’ । एवं द्वाभ्यां प्रत्यक्षाऽदिना च प्रत्यवस्थानोदाहरणं द्रष्टव्यम् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र युक्ताङ्गहीनप्रतिप्रमाणोपलम्भो द्वारम् । सत्प्रतिपक्षत्वमारोप्यम् । व्याप्त्याद्यभावात् युक्ताङ्गहानिः । तदनपेक्षायां ‘नेदं साधकं सत्प्रतिपक्षत्वात्’ इति जात्युत्तरमपि न दूषणं पदार्थत्वात् इति व्याघात इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वादिसाधनसामर्थ्येन साध्यस्यैव व्याप्तिं विना कस्यचिदनिष्टधर्मस्य दृष्टान्तात् पक्षे उत्कर्षः उत्कर्षसमः । यथा ‘यदि धूमवत्वात् महानसवत् अग्निमान् पर्वतः तर्हि तत एव स्थाल्यादिमानपि स्यात् । अविशेषादिति । अत्र साधनसाहचर्यदर्शनमुत्थानबीजम् । विशेषविरुद्धत्वमारोप्यम् । व्याप्त्यभावात् युक्ताङ्गहानिः । तदनङ्गीकारे ‘नेदं साधकं विशेषविरुद्धत्वात् नित्यत्वसाधककृतकत्वत्’ इति प्रतिषेधहेतावपि नित्यत्वसाधककृतकत्ववत् तत एव हेतोर्धूमवत्वस्यामूर्तवृत्तित्वं च स्यादित्युत्कर्शसाम्यात् व्याघात इति॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दृष्टान्ते साध्यस्य साधनस्य वा व्यापकं किञ्ञ्चित् धर्ममारोप्य व्यापकनिवृत्त्य व्याप्यनिवृत्तिरिति पक्षे तन्निवृत्त्या साध्यसाधनयोरन्यतारपकर्षः अपकर्षसमः । यथा महानसे अग्निमत्वस्य धूमवत्वस्य वा व्यापकं स्थाल्यादिमत्वं पर्वतात् व्यावर्तमानं तत् व्यावर्तयति । व्यापकाभिमतव्यावृत्त्युपलम्भः अत्रोऽत्थानबीजम् । साध्यापकर्षे बाधितविषयत्वं सत्प्रतिपक्षत्वं वा आरोप्यम् । साधनापकर्षे असिद्धत्वम् । व्याप्त्यभावात् युक्ताङ्गत्यागः । तदनभ्युपगमे ‘नेदं साधकं बाधितत्वात् अनुष्णत्वसाधकपदार्थत्ववत्’ इति प्रतिषेधहेतावपि पदार्थत्वे असाधकत्वं बाधितविषयत्वं वा सर्वधर्मिनिष्ठत्वेन व्याप्तं दृष्टमिति धूमवत्वात् व्यावर्तमानमसाधकत्वाऽद्यपि व्यावर्तयतीत्यपकर्षसाम्यात् व्याहतिरिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पक्षमात्रविवक्षितरूपवद्धेतुमत्वतदभावयोः सपक्षस्यापि साध्यत्वाऽपादनं वर्ण्यसमः । असिद्धार्थत्वं आरब्धसाध्यज्ञापनशक्तिमत्वं व्याप्तिग्राहकप्रमाणशून्यत्वं संशयसमानविषयत्वं स्वरूपविशेषश्चेत्येतानि हेतोः पक्षमाणविवक्षितरूपाणि । तत्रासिद्धार्थं पर्वत इव महानसे धूमवत्वं वर्तते न वा । आद्ये महानसोऽपि साध्यवत्वेन साध्यः स्यात् । अन्यथा साध्यवैकल्यापातात् । द्वितीये तद्रूपहेतुमत्या साध्यः स्यात् । अन्यथा साधनवैकल्यापातात् । एवं रूपान्तरेष्वपि द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र पक्षमात्रविवक्षितरूपवद्धेतुमत्वादर्शनमुत्थानहेतुः साध्यसाधनवैकल्ये आरोप्ये ॥ ‘नायं दृष्टान्तः साधनाङ्गं साध्याऽदिविकलत्वात् सम्मतवत्’ इत्यत्रापि यथोक्तसाध्यत्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् व्याघातः । पक्षवृत्तिहेतुरूपाणां सपक्षवर्तिन्यपि सञ्चरणात् अविषयवृत्तित्वञ्च । अयुक्ताङ्गाधिकत्वं वा सपक्षवृत्तिहेतोरयुक्तानामेवा सिद्धार्थत्वाऽदीनामङ्गीकारादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सपक्षमात्रविवक्षितरूपवद्धेतुमत्वतदभावयोः पक्षस्य असाध्यत्वापादनमवर्ण्यसमः । सिद्धार्थत्वं प्रवृत्तसाध्यज्ञापनशक्तिमत्वाभावः व्याप्तिग्राहकप्रमाणवत्वं निश्चयसमानविषयत्वं रूपभेदश्च इत्येतानि हेतोः सपक्षमात्रविवक्षितरूपाणि। तत्र सिद्धार्थं धूमवत्त्वं महानस इव पर्वते वर्तते न वा ? आद्ये साध्यस्य सिद्धत्वात् पक्षे न साध्यः स्यात् । द्वितीयेऽपि हेतोः स्वरूपासिद्धत्वेन असाध्यः स्यात् इति । एवं रूपान्तरेष्वपि द्रष्टव्यम् । अत्र सपक्षमात्रविवक्षितरूपवद्धेतुमत्तया पक्षस्य असिद्धिः कारणम् । स्वरूपासिद्ध्यादि आरोप्यम् । वर्ण्यसमवदेव दुष्टत्वमूलमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साधनस्य धर्मान्तरेण धर्मान्तरस्य साध्यधर्मेण धर्मान्तरस्य धर्मान्तरेण वा व्यभिचारेण साधनस्यापि साध्यव्यभिचाराऽपादनं विकल्पसमः । तत्र साधनस्य धर्मान्तरेण व्यभिचारस्त्रिविधः । पक्षदृष्टान्तयोः पक्षयोर्दृष्टान्तयोश्चेति । तत्र आद्यो यथा ‘महानसे धूमवत्वमपर्वतत्वेन सह वर्तमानमपि यथा पक्षे तेन सह न वर्तते, तथा अत्र अग्निमत्वेन सह वर्तमानमपि पक्षे न तथा वर्तेत’ इति । द्वितीयो यथा ‘यथा गिरिशिखरयोरुच्चनीचत्वाभ्यां धूमवत्त्वस्य व्यभिचारस्तथाऽग्निमत्वेनापि स्यात्’ इति । तृतीयो यथा ‘यथा महानसयोरल्पत्वमहत्वाभ्यां धूमवत्वं व्यभिचरति तथा अग्निमत्वेनापि व्यभिचरेत्’ इति । धर्मान्तरस्य साध्यधर्मेण यथा ‘यथा द्रव्यत्वमग्निमत्वव्यभिचारि तथा धूमवत्वमपि स्यात्’ इति । धर्मान्तरस्य धर्मान्तरेण यथा ‘यथा रूपं रसव्यभिचारि तथा धूमवत्वमग्निमत्वव्यभिचारि स्यादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र क्वचिद्व्यभिचारदर्शनमुत्थानहेतुः । अनैकान्तिकत्वमारोप्यम्। अन्यत्र व्यभिचारेणत्र व्यभिचाराऽपादने व्याप्त्यभावात् युक्ताङ्गहानिः । तदनङ्गीकारे ‘नेदं साधकं अनैकान्तिकत्वात्’ इति प्रतिषेधहेतोरपि तथात्वाऽपातेन व्याघातः’ इति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पक्षाऽदीनां सिद्धानामपि तेनैव हेतुना साध्यत्वापादनं साध्यसमः । यथा पर्वताऽदिसिद्ध्यर्थमपि धूमवत्वमेव प्रयोक्तव्यम् । अन्यथा क्रोडीकृतधर्म्यादिविषयस्य लिङ्गस्य तत्राप्रयोजकत्वे साध्येऽपि तथात्वाऽपातात् । दृष्टान्तेऽपि साध्यसिद्ध्यर्थमयमेव हेतुः प्रयोक्तव्यः । अन्यथा पक्षेऽपि अप्रयोजकत्वाऽपातात् । अन्यत्समानम् । तथा च तत्सिद्ध्यर्थ यावत् न प्रयुज्यते तावदाश्रयाऽसिद्ध्यादीति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र विशिष्टसाधकत्वाभिमान उत्थानहेतुः । आश्रयासिद्ध्यादिकमारोप्यम् । एवं प्रतिषेधहेतावपि वक्तुं शक्यत्वात् व्याघातः । अयुक्ताङ्गाधिकत्वञ्च तेनैव हेतुना सिद्धेरयुक्तत्वात् । सिद्धत्वमात्रेण साध्यसिद्धिदर्शनादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साधनस्य साध्याप्राप्तिपक्षनिरासेन प्राप्तिपक्षमवशेष्य तद्दूषणं प्राप्तिसमः । यथा धूमवत्वज्ञानम् अग्निमत्वज्ञानं प्राप्य उत्पादयति अप्राप्य वा । द्वितीयेऽतिप्रसङ्गात् प्राप्येति वक्तव्यम् । सता च प्राप्तिः इति प्रागेव अग्निमत्वज्ञानसद्भावात् व्यर्थमनुमानम् । एवं धूमवत्वज्ञानं अग्निमत्वं ज्ञापयति प्राप्य अप्राप्य वा । द्वितीये अतिप्रसङ्गात् प्राप्य इति वक्तव्यम् । लिङ्गज्ञानस्य साध्यप्राप्तिश्च विषयविषयिभाव एव सम्भवति । तथा च धूमवत्वज्ञाने वह्निमत्वस्यापि स्फुरणात् व्यर्थमनुमानमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राप्तिपक्षनिरासेन अप्राप्तिपक्षं शेषयित्वा तद्दूषणम् अप्राप्तिसमः । यथा, पूर्ववत् प्राप्तिपक्षस्य दुष्टत्वात् अप्राप्य इति वक्तव्यम् । न च तत् युक्तम् । न हि अप्राप्याग्निः काष्ठं दहति । न हि अप्राप्य दीपः प्रकाश्यं प्रकाशयति । प्राप्तावुक्तानुपपत्तिदर्शनमुत्थानहेतुः । साध्यप्राप्तेर्हेतुविशेषणत्वेन विशेषणासिद्धिरारोप्या । पुर्ववत् दुष्टत्वमूलम् इति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सिद्धस्यापि पक्षाऽदेः उत्पादकज्ञापकानवस्थाप्रसञ्जनं प्रसङ्गसमः। यथा, पर्वतस्यापि किम् उत्पादकम् ? तस्यापि अन्यत् इत्यनवस्था । कस्यचित् कारणाभावे अन्यस्यापि तत्प्रसङ्गात् । तथा प्रमाणेऽपि किं प्रमाणं ? तत्राप्यन्यदित्यनवस्था । कस्यचित् प्रमाणान्तरं विना सिद्धावन्यत्रापि तथात्वापातादिति । कारणाऽदिनियमाभिमानोऽत्र द्वारम् । तर्कपराहतिरारोप्या । जात्युत्तरेऽप्येवं वक्तुं शक्यत्वात् व्याघातः अवस्थाङ्गमूलक्षतेरभावात् युक्ताङ्गहानिश्चेति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हेतुं विना प्रतिदृष्टान्तमात्रेण बाधप्रतिरोधोद्भावनं प्रतिदृष्टान्तसमः । यथा ‘हृदवत् पर्वतो निरग्निरेव’ इति । ‘निरग्निकोऽपि किं न स्यात्’ इति वा । अत्र हेतुरनङ्गं साध्यातिदेशे इत्यभिमान उत्थानबीजम् । बाधादि आरोप्यम् । बाधाद्यङ्गस्य अधिकबलादेरनभ्युपगमात् युक्ताङ्गत्यागः । साधनस्य हेतुसाहित्यात् । अत्र तदनुपन्यासात्। तस्यानङ्गत्वे ‘प्रतिदृष्टान्तो न दूषकः रासभादिवत इति व्याघात् इति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पक्षादीनां प्रागुत्पत्तेः हेतुवृत्त्यभावेन असिद्ध्याद्युद्भावनं अनुत्पत्तिसमः । यथा पर्वतस्योत्पत्तेः प्रागपि पक्षत्वात् अनुत्पन्ने तस्मिन् अवृत्तेः धूमवत्वस्याश्रयभागासिद्धिः इत्यादि । अत्र अनुत्पन्नस्य स्वकार्यसामर्थ्याभिमानमुत्थानकारणम् । असिद्ध्यादि आरोप्यम् । जात्युत्तरेऽप्येवं वक्तुं शक्यत्वात् व्याघातः । अनुत्पन्नस्य अङ्गत्वादेरयुक्ताङ्गाधिक्यादीति चेति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्यपि निर्णयकारणे संशयकारणमात्रेण संशयापादनं संशयसमः । यथा ‘यदि धूमवत्वात् अग्निमत्वनिश्चयः तर्हि हृदमहानससाधर्म्येण द्रव्यत्वेन तत्संशयः स्यात्’ इत्यादि । अत्र समानधर्माऽदिमात्रदर्शनं तद्रहितस्यैव निश्चायकत्वाभिमानश्चोत्थानहेतुः । सत्प्रतिपक्षत्वमारोप्यम् । निर्णयकारणराहित्यस्य संशयाङ्गत्वानङ्गीकारात् संशयकारणराहित्यस्य अयुक्तस्यैव निर्णयाङ्गताङ्गीकारात् युक्ताङ्गहानिः अयुक्ताङ्गाधिक्यञ्च । अन्यथा दूषकादूषकसाधर्म्याऽदिना जातावपि संशय प्रसङ्गसाम्यात् व्याघात इति ॥ १३ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अङ्गीकृतानधिकबलत्वेन बाधचोदनं प्रकरणसमः । यथा ‘द्रव्यत्वात् पर्वतो नाग्निमानेव’ इति । अत्र प्रतिप्रमाणोपलम्भ उत्थानहेतुः । बाध आरोप्यः । बाधकत्वेऽधिकबलवत्वस्याङ्गत्वात् युक्ताङ्गहानिः । बाधकस्य अधिकबलत्वानङ्गीकारे स्थापनयैव जातेर्बाधकप्राप्तेर्व्याहतिरिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हेतोः साध्यात् पूर्वापरसहभावनिरासेन ओतुत्वचोदनं ओतुसमः । यथा दूमवत्त्वज्ञानं अग्निमत्वज्ञानात् अग्निमत्वाद्वा किं पूर्वभावि उतानन्तरभावि उत तेन समभावीति । नाद्यः । साध्याभावे तस्य साधनत्वायोगात् । न द्वितीयः । साधनाभावे साध्यस्य तत्वायोगात् । न तृतीयः । अविशेषेण साध्यसाधनभावायोगादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतितर्कप्रतीतिरत्रोत्थानहेतुः । अन्योन्याश्रयत्वमारोप्यम् । प्रतिषेधोऽपि किं प्रतिषेध्यात् पूर्वभावीत्यादेर्वक्तुं शक्यत्वात् व्याघातः । कृतौ पूर्वभाविना पश्चाद्भाविजन्मदर्शनात् ज्ञप्तौ च यथायथं पूर्वभाव्यादिना पश्चाद्भाव्यादेः सिद्धिदर्शनात् तर्कस्य व्याप्तिहीनत्वेन युक्ताङ्गहानिश्च । साधनत्वादिव्यवहारस्य बुद्धिस्थसाध्यादिनोपपत्तेः । व्यापारेष्वन्यानपेक्षणात् । सहभावे च सिद्ध्यसिद्धिभ्यां विशेषादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्याप्तिं विना वाद्युक्तिमात्रेण ‘अर्थात् इदमाक्षिप्तं’ इत्यभिमानेनोक्तविपरीतारोपणेन दोषाभिधानं अर्थापत्तिसमः । यथा ‘पर्वतोऽग्निमान्’ इत्युक्ते अर्थात् आपद्यते ‘अन्यत् अनग्निमत्’ इति । तथा च साध्यविकलो दृष्टान्त इत्यादि । अत्र ‘विशेषविधिः शेषनिषेधं गमयति’ इत्यभिमानमुत्थानबीजम् । साध्यविकलत्वादि आरोप्यम् । व्याप्तेरभावात् युक्ताङ्गहानिः । तदनपेक्षणे ‘धूमवत्वं असाधकं’ इत्युक्ते अर्यादापद्यते ‘अन्यत् सर्वं साधकं ‘इति ॥ तथा च दृष्टान्ताभावः इति व्याघातः इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साधनप्रतिबन्द्या तदितरधर्मेण तद्वतां सर्वपदार्थानामविशेषापादनं अविशेषसमः । यथा ‘यदि धूमवत्वात् पर्वतमहानसयोरग्निमत्वाविशेषः तर्हि द्रव्यत्वात् सर्वद्रव्याणां अनित्यत्वं स्यादिति । कस्यचिद्धर्मस्य किञ्चिदसाधकत्व दर्शनमत्रोऽत्थानबीजम् । तर्कपराहतिः आरोप्या । व्याप्तिहीनत्वात् तर्कस्य युक्ताङ्गहानिरिति । अन्यथा ‘अस्य सम्प्रतिपन्नस्य च तर्कपराहतत्वेन असाधकत्वविशेष पदार्थत्वात् सर्वस्यानित्यत्वाविशेषः स्यात्’ इति व्याघात इति । अस्य सम्प्रतिपन्नस्य चेति । ‘धूमवत्त्वं असाधकं तर्कपराहतत्वात् तर्कपराहतहेत्वन्तरवत्’इत्यत्र त्वया पक्षीकृतधूमवत्त्वस्य दृष्टान्तीकृतस्य चेत्यर्थः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मत्पक्षेऽपि किञ्चित् प्रमाणं भविष्यतीति तदुपपादनमुपपत्तिसमः । यथा ‘धूमवत्वं यथा अस्ति त्वत्पक्षे प्रमाणं तथा मत्पक्षेऽपि किञ्चित् भविष्यति पक्षत्वात्’ इति । अत्र सामान्यतः प्रमाणसम्भावना उत्थानबीजम् । बाधः प्रतिरोधो वा आरोप्यः । तस्यापि कश्चित् दोषो भविष्यतीति वक्तुं शक्यत्वात् व्याघातः । युक्ताङ्गहानिश्च । उपन्यस्तं प्रत्यनुप न्यस्तस्य प्राबल्यादेर्वाधाद्यङ्गस्य अनिश्चयादिति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वादिवाक्यस्यावधारणे तात्पर्यमारोप्य विकल्प्य तद्दूषणमुपलब्धिसमः । यथा ‘पर्वतोऽग्निमान्’ इत्युक्ते किं पर्वत एवाग्निमान् ? उत पर्वतोऽग्निमानेव ? इति । नाद्यः महानसादेरप्यग्निमत्वात् । न द्वितीयः कदाचिदनग्निमत्वात् इत्यादि । वाक्यस्यावधारणे तात्पर्यावश्यम्भावाभिमानोऽत्रोत्थान बीजम् । बाधादि आरोप्यम् । जात्युतरेऽपि अस्य साम्यात् व्याघातः । अयुक्ताङ्गाधिकत्वं च अन्ययोगायोगव्यवच्छेदस्य अयोगादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपलब्ध्यादिविषयिधर्माणां स्वात्मनि तदतद्रूपतां विकल्प्य उभयथा व्याघातापादनं अनुपलब्धिसमः । यथा ‘उपलब्धत्वात् इदमस्ति’ इत्युक्ते सा उपलब्धिः स्वस्मिन्न् उपलब्धितया वर्तते न वा । आद्ये नोपलब्धिः प्रमेयवदुपलब्धत्वात् । द्वितीयेऽपि तथा। प्रमेयवत् स्वात्मनि तथा अवृत्तेः । तथा च उपलब्धित्वमसिद्धम् । एवं ‘अनुपलब्धेरिदं नास्ति’ इत्युक्ते अनुपलब्धिः स्वात्मनि अनुपलब्धितया वर्तते चेत् प्रमेयवदसती स्यात् । अवृत्तौ घटवत् नानुषलब्धिः । अनुपलब्ध्यभावात् अनुपलब्धत्वासिद्धिः इत्यादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र विषयिधर्मोपलब्धिः उत्थानबीजम् । असिद्ध्याद्यारोप्यम् । ‘असिद्धो हेतुः’ इत्यत्रापि असिद्धिः स्वात्मनि तथा वर्तते न वेति जातावपि सम्भवात् व्याघातः । अयुक्ताङ्गाधिकत्वञ्च स्वात्मनि तथावृत्तेरयुक्तत्वात् । विषये तथावृत्त्या तत्त्वोपपत्तेरिति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विवक्षितस्य कस्यचिद्धर्मस्य तदतद्रूपतां विकल्प्य तद्दूषणेन धर्मिणः तद्विशिष्टत्वभङ्गो नित्यसमः । यथा ‘शब्दोऽनित्यः’ इत्युक्ते अनित्यत्वं नित्यमनित्यं वा । आद्ये शब्दोऽपि तथा स्यात् । न हि धर्मो नित्यः धर्मी चानित्य इति युज्यते । द्वितीये यदाऽनित्यत्वाभावस्तदा शब्दस्य नित्यत्वमिति सारूप्येण । वैरूप्येण तु अनित्यत्वं शब्दात् भिन्नमभिन्नं वा । आद्ये अनवस्था । द्वितीये अन्यतरमात्रावशेषे आश्रयासिद्ध्यादीत्यादि । अत्र धर्मधर्मिभावदर्शनमुत्थानबीजम् । तर्कपराहतिरारोप्या । धर्मधर्मिभावनिरासे जातेरप्यनुत्थानात् व्याघातः। तर्कस्य व्याप्त्यभावात् युक्ताङ्गहानिश्चेति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वादिसाधनप्रतिबन्द्या धर्मान्तरेण सर्वस्य साध्यधर्मवत्वापादनमनित्यसमः । यथा ‘यदि महानसवत् धूमवत्वात् पर्वतोऽग्निमान् तर्हि सत्त्वात् सर्वमप्यग्निमत् स्यात्’ इति । अविशेषसमायां तु सर्वाविशेषमात्रापादनम् । अन्यत् समानम् । व्याप्त्यभावात् युक्ताङ्गहानिः । तदनभ्युपगमे ‘यदि असाधक प्रतिबन्दीग्रस्तत्वात् इदमसाधकं तर्हि पदार्थत्वात् सर्वमप्यसाधकं स्यात्’ इति व्याघात इति ॥।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पक्षादीनामन्यतमस्यासिद्धिमुद्भाव्य तत्साधकत्वेन स्वयमेवोत्प्रेक्षितस्य दूषणेन वादि साधनभङ्गः कार्यसमः । यथा ‘पर्वतोऽग्निमान्’ इत्युक्ते पर्वतस्यैवाभावादाश्रयासिद्धिः । ‘यदिप्रतीयमानत्वात् सोऽस्तीत्युच्यते तन्न । शुक्तिरजतादौ व्यभिचारात्’ इति । व्यवहर्तव्यद्वैतमत्र हेतुरुत्थानस्य । तत्तदङ्गसिद्धिरारोप्या । अस्य जातावपि तुल्यत्वेन व्याघातः । उत्प्रेक्षितदोषेण वाद्युक्तस्यासाधकत्वोक्तेरविषयवृत्तित्वञ्चेति ॥।</p>
<div class="gr-avataranika">अथ निरनुयोज्यानुयोगांशस्य छलस्यापि उक्तान्तर्भावमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">छलमसङ्गतम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परोक्तस्यार्थान्तरं परिकल्प्य तद्दूषणेन परोक्तभङ्गः छलम् परोक्तदूषणस्यैव सङ्गतत्वेन अनुक्तारोपितदूषणं छलं असङ्गते अन्तर्भवति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">न केवलमसङ्गतं छलम् । किं तर्हि ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अन्यच्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">असङ्गतात् अन्योऽर्थदोषो विरोधः । तत्राप्यन्तर्भवति छलम् । छलवाक्यस्याप्यर्थान्तरं परिकल्प्य दूषणसम्भवेन स्ववचनन्यायेन स्वविरोधेऽन्तर्भावात् ॥</p>
<div class="gr-avataranika">निरनुयोज्यानुयोगांशान्तरद्वयस्याप्यसङ्गतान्तर्भावमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अन्यच्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तात् छलात् जातेश्च अन्यत् निरनुयोज्यानुयोगांशद्वयं च असङ्गतमेव । प्राप्तस्यैव हान्यादेरुद्भावनप्राप्तकाल एव ग्रहणस्य च सङ्गतत्वात् ॥</p>
<div class="gr-avataranika">निग्रहस्थानान्तरस्यापि असङ्गतान्तर्भावमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अन्यच्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तात् अन्यदपि निग्रहस्थानं किञ्चित् असङ्गतमेव । यथा अर्थान्तरम् । प्रकृतोपयोगिन एव सङ्गतत्वात् । परबोधनार्थं प्रवृत्तस्य तदङ्गपदप्रयोग एव सङ्गत इति निरर्थकमपि । अत एव अविज्ञातार्थम् । अपार्थकस्य स्फुटस्तत्रान्तर्भावः । अप्राप्तकाले तु अवयवविपर्यासादि निग्रहस्थानमेव न भवति अर्थाविरोधात् छन्दोभङ्गादिवत् । अर्थविरोधि असङ्गतमेव । विवक्षित क्रमानुल्लङ्घने हि सङ्गतिः स्यात् । अन्यथाृनुभाषणं च, उक्तानुवादस्यैव सङ्गतत्वात् । प्राप्तदूषणोद्भावनस्यैव सङ्गतत्वेन पर्यनुयोज्योपेक्षणमपि असङ्गतिरेवेति ।</p>
<div class="gr-avataranika">एवमुक्तादन्यच्च यथासम्भवमुक्तान्तर्भूतं द्रष्टव्यमित्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अन्यच्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा, प्रतिज्ञाहानिः संवादे, अन्तर्भवति । अर्थतो हानिरसङ्गतावपि । प्रकृतदोषपरिहारे प्राप्ते ‘अन्यथास्तु’ इत्यस्य सङ्गत्यदर्शनात् । एवं प्रतिज्ञान्तरमपि । अविशिष्टदूषणाभ्युपगमात् तद्दूषणपरिहारस्यैव सङ्गतत्वात् । हेत्वन्तरमप्यनेनोक्तम् । न्यूनाधिके न्यूनाधिकयोः । तत्र अवयवन्यूनमदूषणमित्युक्तम् । एवं आभासानुद्धारः अनुकूलतर्कानुक्तिश्च । अबुभुत्सितोक्तेरेव दोषत्वात् । तर्कस्य पृथक्प्रमाणत्वात् । पुनरुक्तमधिकम् । उक्तात् अन्यत् अननुभाषणं न्यूनम्। तृष्णीम्भावः अनुक्तौ । अज्ञानं अप्रतिभा विक्षेपश्च, यत्किञ्चिदुक्तावपि प्रकृतोपयोगाभिमानाद्यभावात् । न ह्यनुक्तिरप्यात्यन्तिकी । किं तु ? प्रकृतोप्योगाभिमानादिना अनुक्तिः । मतानुज्ञायाः प्रयोजनविशेषात् पृथगन्तर्भावं वक्ष्यतीति । नचानेन त्रिविधो विरोधः इत्यादेर्गतार्थता । अनुमानविरोधविवेकाभावे हेत्वाभासादेरुक्तान्तर्र्भावाप्रतीतेरिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">छलं त्रिविधम् वाक्छलं सामान्यछलं उपचारछलञ्चेति ॥ तत्र मुख्यार्थविवक्षया प्रत्युक्तस्य मुख्यार्थान्तरकल्पनया तद्दूषणं वाक्छलम् । अभिप्रायान्तरकल्पनया तद्दूषणं सामान्यछलम् । अमुख्यार्थाभिप्रायेण प्रयुक्तस्य मुख्यार्थकल्पनया दूषणमुपचारछलम् । तत्र वाक्छलादेरसङ्गताद्यन्तर्भावस्फुरणायोपलक्षणतया वाक्छलमुदाहरति । गृष्टिविवक्षया ‘गां आनय’ इत्युक्ते पृथिवीविवक्षया ‘गवानयनमशक्यम्’ इतिवत् । एकवारप्रसूता गौः गृष्टिः । द्वितीयं यथा ‘अनूचानोऽयं ब्राह्मणः’ इत्युक्ते ‘युक्त मेव हि ब्राह्मणे अनूचानत्वम्’ इति सम्भावनाभिप्रायेण परेणाभिहिते ब्राह्मणत्वस्य हेतुत्वाभिप्रायकल्पनया ‘नैवं, व्रात्ये व्यभिचारात्’ इति प्रतिषेधः । तृतीयं यथा ‘सिंहो देवदत्तः’ इत्युक्ते ‘नैवं, सटाद्यभावात्’ इति । अत्र ‘गवानयनं न विधेयं अशक्यत्वात्’ इत्यादिछलवाक्ये ‘गवा नयनम्’ इत्येतदयुक्तंअनन्वितत्वात्’ इत्यादेश्छलस्य प्रवृत्तेर्विरोधत्वं ज्ञातव्यम् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रूढ्या योगेन वा प्रतिपाद्योऽर्थो मुख्यः । बहुलप्रयोगमात्रसिद्धा रूढिः प्रवृत्तिनिमित्तविवक्षया प्रवृत्तिर्योगः । अखण्डवृत्तिः रूढिः अवयववृत्तिर्योग इति वा । गौण्या लक्षणया वा वृत्त्या शब्दबोध्योऽर्थः अमुख्यः । मुख्यार्थगुणयुक्तार्थान्तरवृत्तिर्गौणी। मुख्यार्थसम्बन्धिन्यर्थान्तरे वृत्तिर्लक्षणेति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B05">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B05
| id = PRL_C01_B05_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="gr-avataranika">हेत्वाभासादेः क्वान्तर्भावः ? इत्यतस्तं वक्तुमनुमानविरोधविभागमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">त्रिविधो विरोधः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुमानस्य साधारणोऽसाधारणश्च सम्भावित इति शेषः ।</p>
<div class="gr-avataranika">कथं त्रैविध्यम् ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तभेदेन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र प्रतिज्ञापदेन पक्षोऽप्युपलक्ष्यते । हेतुपदेन लिङ्गञ्च । तथा दृष्टान्तपदेनोदाहरणम् । विरोधस्योभयदूषणत्वात् । प्रतिज्ञादिभेदेन साधनांशानां त्रैविध्यात् तद्विरोधस्त्रिविधः । विरोधपदं संयोज्य वा योज्यम् । तत्र प्रतिज्ञाविरोधः साधारणः। अन्यावसाधारणौ ॥</p>
<div class="gr-avataranika">प्रतिज्ञाविरोधं लक्षयति ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रमाणविरुद्धार्थप्रतिज्ञाविरोधः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र प्रमाणविरोध एव हेत्वाभासानामन्तर्भावात् तस्य ग्रहणं, न स्ववाक्यविरोधस्य ।</p>
<div class="gr-avataranika">हेतुविरोधं दर्शयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">हेतुस्वरूपासिध्दिव्याप्तिश्चेति हेतुविरोधः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र प्रथमहेतुशब्देन लिङ्गमुच्यते । यत् यत्र वादिना विवक्षितं तत्र तस्याप्रमितिः स्वरूपासिद्धिः ॥</p>
<div class="gr-avataranika">दृष्टान्तविरोधं दर्शयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">साध्यस्य साधनस्य वा अननुगमो दृष्टान्तविरोधः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उभयोर्वेति ग्राह्यम् । अननुगमो अनुगत्यप्रमितिः । साधर्म्य दृष्टान्तस्यायं विरोधः । साध्यस्य साधनस्य उभयोर्वा व्यावृत्त्यप्रमितिर्वैधर्म्यदृष्टान्तविरोधोऽपि द्रष्टव्यः । अनेन पक्षसाधनदृष्टान्तलक्षणराहित्यं प्रतिज्ञाहेत्वादिविरोधलक्षणं सूचितं भवति । तल्लक्षणविभागादि सङ्ग्रहेणैव ज्ञापयितुमियमुक्तिः ॥</p>
<div class="gr-avataranika">बाध एव प्रमाणविरोध इति मन्वान आह - सप्रतिसाधनोऽप्यन्योऽनुमानविरोधोऽस्ति । अतः कथमेवं त्रैविध्यं? इति । तत्राह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रतिज्ञायाः समबलविरोध एव सप्रतिसाधनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधो हि प्रतिज्ञायाः प्रमाणविरोधः प्रबलप्रमाणेन समबलेन चेति । आद्योबाधकत्वेन । द्वितीयः प्रतिबन्धकत्वेन । तत्र योऽयं प्रतिज्ञायाः समबलेन प्रमाणेन विरोधः स सप्रतिसाधनसञ्ज्ञो भवति । अतो युक्तमुक्तमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवकारेणास्य हेतुविरोधत्वं व्यवच्छिनत्ति । प्रतिज्ञामात्र एवास्य स्फुरणात् । व्याप्त्यादिहेत्वङ्गस्यानेनाखण्डितत्वाच्च । एतेन प्रबलप्रमाणविरोधस्यापि हेतुविरोधत्वं प्रत्युक्तम् ॥</p>
<div class="gr-avataranika">उपाधिविरोधोऽप्यन्योऽस्तीत्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स एवोपाधिदोषोऽपि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नोपाधिः स्वयमेव दोषः । किं तु दोषोन्नायक एव । स चोपाधिना उन्नेयो दोषः उपाधिदोषः प्रतिज्ञायाः समबलविरोध एवान्तर्भवतीति नोक्तविरोधः । प्रकृतसाध्यव्यापकः प्रकृतसाधनाव्यापकः उपाधिः । स हि पक्षात् व्यावर्तमानः साध्यं व्यावर्तयन् प्रतिपक्षोन्नायको भवति ॥ उपाध्यभावस्य साध्याभावे लिङ्गत्वात् । उपाधेर्हि पक्षात् व्यावृत्तिः स्वव्यावृत्त्या साध्यव्यावर्तने शक्तिश्चापेक्षिता । तत्र साध्यव्यापक इत्येवोक्ते साधनव्यापकस्य साधनस्येव पक्षे वर्तमानत्वात् साध्यव्यापकोऽप्युपाधिर्न पक्षात् साध्यं व्यावर्तयेदिति साधनाव्यापकत्वं ग्राह्यम् ।तावत्येवोच्यमाने साध्याव्यापकस्य पक्षात् व्यावृत्तावपि साध्यव्यावर्तनसामर्थ्याभावात् वैयर्थ्यं स्यादिति साध्यव्यापकत्वमपि ग्राह्यम् । तथा च साधनाव्यापकत्वात् पक्षात् व्यावृत्त उपाधिः साध्यव्यापकत्वात् व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिरिति साध्यं व्यावर्तयतीति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपाधिगतव्याप्यत्वोपजीवनात् सोपाधिको हेतुर्व्याप्यत्वासिद्धो भवतीत्येके । साध्यरहितस्य पक्षस्यैव विपक्षत्वात् तत्र वर्तमानो हेतुः व्यभिचारी स्यादित्यपरे तत् एवकारेण व्यवच्छिद्यते । यदा उपाधिव्यावृत्त्या पक्षे साध्याभावः सिद्धः तदैव परानुमानं दुष्टं स्यादिति पश्चाद्भाविना दोषेण पिष्टं पिष्टं स्यादिति ॥ साध्याभावाविनाभाव्यभावत्वस्य अवश्याभ्युपगमनीयत्वात् प्रथमप्राप्तपरित्यागेन दोषान्तरान्वेषणे गौरवं च स्यात् । विषमव्याप्तौ व्याप्यत्वासिद्ध्यनुपपत्तिश्चेति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B06">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B06
| id = PRL_C01_B06_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="gr-avataranika">प्रतिज्ञाविरोधादेरुदाहरणमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सर्व एते दृश्यत्वानुमाने द्रष्टव्याः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वात् यत् दृश्यं तत् मिथ्या यथा शुक्तिरजतं तथा चेदं दृश्यं तस्मान्मिथ्या’ इत्येतदनुमानं प्रतिज्ञाविरोधादीनामुदाहरणं ज्ञातव्यमिति ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B07">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B07"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B07
| id = PRL_C01_B07_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="gr-avataranika">तत्कथम् ? इत्यतः प्रतिज्ञायाः प्रबलप्रमाणविरोधं तावदुपपादयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रत्यक्षागमादिभिर्जगतः सत्यत्वात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सन् घटः इत्यादिप्रत्यक्षेण, विश्वं सत्यमित्याद्यागमेन, विवादपदं सत्यं अर्थक्रियाकारित्वात् इत्याद्यनुमानेन च जगतः सत्यत्वावधारणात् जगन्मिथ्या इति प्रतिज्ञा प्रबलप्रमाणविरुद्धा भवति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">हेतोः स्वरूपासिद्धिमुपपादयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">तत्पक्षे दृश्यत्वस्य च मिथ्यात्वात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘यत् दृश्यं तत् मिथ्या’ इति व्याप्तिमङ्गीकुर्वता दृश्यत्वस्यापि मिथ्यात्वमङ्गीकर्तव्यम् । अन्यथा दृश्यत्वस्य व्यभिचारापातात् । अतो दृश्यत्वहेतोर्मिथ्यात्वात् दृश्यत्वहेतुर्वादिनः स्वरूपासिद्ध एव ।न मिथ्येत्यसदुच्यते । येन हेतोः स्वरूपासिद्धिः स्यात् । किं नाम ? अनिर्वचनीयमेव । अतः अनिर्वचनीयदृश्यत्वस्य भावान्न स्वरूपासिद्धिरित्यत आह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनिर्वचनीयस्य प्रतिवादिनोऽसिद्धत्वात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनिर्वचनीयस्य दृश्यत्वस्य हेतुत्वाङ्गीकारेऽपि प्रतिवादिनः स्वरूपासिद्धिर्भवत्येव । प्रतिवादिना जगति अनिर्वाच्यदृश्यत्वस्यानङ्गीकृतत्वादिति । यथा अग्निमत्वे साध्ये मलिनत्वामलिनत्वादिविशेषानपहाय धूममात्रं हेतुः तथा अनवधारितानिर्वचनीयत्वादिविशेषं दृश्यत्वमात्रं जगन्मिथ्यात्वे हेतुः किं न स्यात् ? इत्यत आह</p>
<div class="gr-avataranika">दृश्यत्वहेतोरव्याप्तिमुपपादयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">आत्मनोऽपि दृश्यत्वात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्यत्वेनाङ्गीकृतस्यात्मनो विपक्षत्वात् तत्र च दृश्यत्वहेतोर्वर्तमानत्वात् व्याप्तिहीनोऽप्यसौ भवति । एतेन व्यतिरेकदृष्टान्तात् साधनाव्यावृत्तिश्चोपपादिता भवति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">शुक्तिरजतादिदृष्टान्ते साध्याननुगममुपपादयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">शुक्तिरजतादेरनिर्वचनीयत्वाभावात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मिथ्यापदेन अनिर्वचनीयत्वमभिमतं वादिनः । तच्च दृष्टान्ते शुक्तिरजतादौ न विद्यते । ‘असदेव रजतं प्रत्यभात्’ इति बाधकप्रत्ययेन असत्त्वावधारणात् । अतः शुक्तिरजतादिदृष्टान्तः साध्यविकलो भवति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">तत्र साधनाननुगमं चोपपादयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनिर्वचनीयदृश्यत्वाभावात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनिर्वचनीयं हि दृश्यत्वं साधनमभिमतम् । न तत् शुक्तिरजतादौ वर्तत इति दृष्टान्तः साधनविकलो भवति । अनिर्वचनीयतया अभिमतस्य शुक्तिरजतादेर्दृश्यत्वाभावादिति वा । शुक्त्यादेरेव दृग्विषयत्वेन ‘रजतादिकं दृष्टम्’ इति भ्रममात्रम् । तन्मतेऽपि अनिर्वचनीयस्य दृश्यत्वाभावादिति वा । तैरपि शुक्तिरजतादेः न ऐन्द्रियकदृग्विषयत्वं अङ्गीकृतम् । प्रतीतिसमय एवोदयाभ्युपगमात् । इन्द्रियस्याधिष्ठानग्रहण एव व्यापारोररीकरणात् । शुक्त्याद्यवच्छिन्नाऽत्माविद्याकल्पितमारोपितयैव अवभासत इति तत्प्रक्रिया ॥</p>
<div class="gr-avataranika">प्राक् दृष्टान्तविरोधाभिधानानन्तरं प्रतिज्ञायाः समबलप्रमाणविरोधस्य सप्रतिसाधनसञ्ज्ञाविहिता । अतस्तेनैव क्रमेण तमुपपादयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">मानसिद्धत्वादिति सप्रतिसाधनत्वाच्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘जगत् सत्यं मानसिद्धत्वात् ब्रह्मवत्’ इत्यपि वक्तुं शक्यत्वात् जगन्मिथ्येति प्रतिज्ञासत्प्रतिपक्षा भवति । चशब्देन अमानसिद्धत्वमुपाधिं सूचयति । तद्धि मिथ्यात्वव्यापकं•ुक्ति रजतादौ दृष्टम् । दृश्यत्वाव्यापकं च, जगति दृश्यत्वे विद्यमानेऽप्यभावात् । अतो जगतो व्यावर्तमानं अमानसिद्धत्वं मिथ्यात्वमपि व्यावर्तयतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ‘जगन्मिथ्या’ इति प्रतिज्ञा प्रत्यक्षविरुद्धेति। तदयुक्तम् । अनुमानेन ह्येष्यत्कालीनब•ध्यत्वं साध्यते । न च तदभावं गोचरयितुं प्रत्यक्षमीष्टे येन तद्विरोधोऽनुमानस्य स्यात् । वर्तमानमात्रग्राहित्वात् प्रत्यक्षस्य । न हि भिन्नविषययोर्बाध्यबाधकभावोऽस्ति । न हि भवति आमघटश्यामताप्रत्यक्षेण पाकरक्तताप्रमाणस्य बाध इत्याशङ्क्य परिहरति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जगत्सत्यत्वग्राहिप्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वे अनुमानागमप्रामाण्य ग्राहिणोऽपि प्रत्यक्षत्वविशेषात् उत्तरक्षणे प्रामाण्यं न सेत्स्यतीति भेदादिवाक्यानामेव प्रामाण्यं स्यात् । यो जगत्सत्यत्वग्राहिप्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वं अङ्गीकुर्यात् स प्रष्टव्यः जगन्मिथ्यात्वग्राहिणः अनुमानस्य ‘नेह नानास्ति किञ्चन’ इत्याद्यागमस्य च प्रामाण्यं केन गृह्यते ? इति । न तावत् स्वेन । स्वप्रामाण्यविषयत्वाननुभवात् । नाप्यनुमानाद्यन्तरेण । अनवस्थापातात् । प्रत्यक्षेण चेत् तर्हि तस्यानुमानागमप्रामाण्य ग्राहिणः प्रत्यक्षस्यापि प्रत्यक्षत्वाविशेषात् वर्तमानमात्रग्राहित्वं स्यात् । तथा च न तेनोत्तरक्षणे अनुमानादिप्रामाण्यसिद्धिः । जगन्मिथ्यात्वानुमानादेः उत्तरक्षणे प्रामाण्यासिद्धौ च ‘द्वा सुपर्णा’ इत्यादिभेदवाक्यानां ‘विश्वं सत्यं’ इत्यादिविश्वसत्यत्ववाक्यानां मानसिद्धत्वाद्यनुमानानां चोत्तरक्षणे प्रामाण्यं स्यात् । परस्परविरुद्धयोः अन्यतरनिषेधस्य अन्यतरविधिनान्तरीयकत्वनियमादिति । न चोत्तरक्षणे अनुमानादिप्रामाण्यग्राहकं प्रत्यक्षान्तरं भविष्यतीति वाच्यम् । उक्तरीत्या तत्र प्रामाण्याभावस्य वक्तुं शक्यत्वात् ॥</p>
<div class="gr-avataranika">ननु न सर्वप्रत्यक्षं वर्तमानमात्रग्राहीत्युच्यते । किं तु ? साक्षिव्यतिरिक्तमेव । साक्षी तु एष्यदपि गृह्णाति । अतस्तेन उत्तरक्षणेऽपि अनुमानागमप्रामाण्यं सेत्स्यति इत्याशङ्क्य परिहरति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">तस्य साक्षिसिद्धत्वं चेत् जगत्सत्यत्वमपि साक्षिसिद्धम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि अनुमानादिप्रामाण्यस्य साक्षिसिद्धत्वमुच्यते हन्त तर्हि जगत्सत्यत्वमपि साक्षिप्रत्यक्षसिद्धमिति ब्रूमः । तथा च साक्षिणो वर्तमानमात्रग्राहित्वाभावात् तेन एष्यत्कालीनजगद्बाधाभाव सिद्धिसम्भवात् प्रत्यक्षविरोधोऽनुमानस्य दुर्वार एवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यस्त्वाह, न प्रत्यक्षेणानुमानस्य विरोधः । प्रत्यक्षस्य तत्र तत्र शुक्तिरजतादौ व्यभिचारो दृश्यते । ततश्च न तत्प्रामाण्ये विश्वासः सम्भवति । अविश्वस्तप्रामाण्येन च कथमनुमानस्य विरोधः स्यात् ? इति । तत्राह–</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.व्यभिचारश्चेदागमार्थानुमानिर्दोषत्वाध्यवसाये च समः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षस्य व्यभिचारदर्शनात् अविश्वसनीयत्वं वदन् वादी प्रष्टव्यः ‘नेह नानास्ति किञ्चन’ इत्यागमस्य अशेषभेदाभावोऽर्थः, दृश्यत्वानुमानं निर्दोषं, मानसिद्धत्वाऽद्यनुमानं सदोषं इत्यध्यवसायः केन प्रमाणेन ? इति । न तावत् स्वेनैव । अननुभवात् । नाप्यागमाद्यन्तरेण । अनवस्थापातात् । प्रत्यक्षेण चेत्, तर्हि प्रत्यक्षस्य तत्र तत्र व्यभिचारदर्शनात् इदमपि प्रत्यक्षमविश्वसनीयं । तथा च न तेनागमार्थाध्यवसायः सिध्यतीति । अनुमाया अनिर्दोषत्वाध्यवसाय इति च योज्यम्। यद्यप्यत्र पूर्वोक्तमेवानिष्टं शक्यते वक्तुम् तथापि तत् शिष्यैरेव शक्यते ज्ञातुमिति दूषणान्तरमेवोक्तम् । अभेदागमस्य अभेदार्थत्वाध्यवसायानुपपत्तिरेवानिष्टा ।</p>
<div class="gr-avataranika">अधिकं चाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.अत उत्तरदिवसे अभेदवाक्यस्य भेदोऽर्थः स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘नेहनाना इति वाक्यस्याभेदोऽर्थ इत्यध्यवसायानुपपत्तौ भेदोऽर्थः स्यात् । परस्परविरुद्धयोः अन्यतरनिषेधस्य अन्यतरविधिनान्तरीयकत्वनियमादिति । प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वाभ्युपगमेऽप्ययं दोषः समान इति सूचयितुं उत्तरदिवस इत्युक्तम् । तथा हि, यदि प्रत्यक्षं वर्तमानमात्रग्राहि तर्हि ‘नेह नाना’ इति वाक्यस्य अभेदोऽर्थ इत्यध्यवसायहेतोः प्रत्यक्षस्यापि तथात्वापत्त्या उत्तरदिवसेऽपि तदर्थत्वाध्यवसायो न स्यात् इति सिद्धं कृत्वा आह अत इति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">दृश्यत्वानुमानिर्दोषत्वाध्यवसायायोगे अनिष्टमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.निर्दोषानुमायाः सदोषत्वम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्दोषत्वेनाभ्युपगतानुमायाः प्रत्यक्षेण क्वचित् व्यभिचारदर्शनेन अविश्वसनीयेन निर्दोषत्वाध्यवसायानुपपत्तौ सदोषत्वं स्यात् । अभावाभावे भावनियमात् ।</p>
<div class="gr-avataranika">मानसिद्धत्वाद्यनुमानं सदोषमित्यध्यवसायानुपपत्तौ दोषमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.सदोषानुमाया निर्दोषत्वम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सदोषानुमायाः सदोषत्वेनाभ्युपगताया अनुमायाः । न केवलं प्रत्यक्षस्या विश्वसनीयत्वाङ्गीकृतौ आगमार्थाव्यवस्था । किं तु सर्वव्यवस्थानां प्रत्यक्षमूलत्वेन न काऽपि व्यावस्था सिध्यतीति सर्वव्यवहारोच्छेदः स्यादित्याह–</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">इत्यव्यवस्था</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तप्रकारसूचनार्थ इतिशब्दः ।</p>
<div class="gr-avataranika">यदुक्तं हेतुस्वरूपासिद्धिरव्याप्तिरिति हेतुविरोध इति तदयुक्तम् । आश्रयासिद्धिसाध्यासिद्धिव्यधिकरणासिद्धीनामपि हेतुविरोधित्वात् इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">आश्रयसाध्यव्यधिकरणासिद्धयो न दूषणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आश्रयासिद्धिव्यधिकरणासिद्धी दर्शिते । ततः प्राक् साध्यधर्मस्याप्रसिद्धिः साध्यासिद्धिः । यथा ‘इयं भूः शशविषणोल्लिखिता भूत्वात्’ इति ।</p>
<div class="gr-avataranika">कुतो न दूषणमित्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.अतिप्रसङ्गाभावात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आश्रयासिद्ध्यादीनामदूषणत्वाङ्गीकारे अनिष्टप्रसङ्गाभावात् न दूषणम् । अतिप्र्रसङ्गाभावेऽपि कथमदूषणम् ? इत्याह–</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अतिप्रसङ्गेन हि दोषत्वादोषत्वे कल्प्ये</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्य दोषत्वानङ्गीकारे अनिष्टप्रसङ्गः तस्य दोषत्वम् । यथा स्वरूपासिद्धेः अदोषत्वे हृदादेरग्निमत्वप्रसङ्गेन दोषत्वम्। यस्य च अदोषत्वानङ्गीकारे अनिष्टप्रसङ्गः तस्य अदोषत्वम् । यथा व्याप्तेः अदोषत्वानङ्गीकारे साध्यासिद्धिप्रसङ्गेन अदोषत्वम् एवं दोषत्वादेरतिप्रसङ्गाधीनत्वात् अत्र च तदभावात् न दोषत्वम् । अत्र अदोषत्वोक्तिः दृष्टान्ततया उपयुज्यते । अतिप्रसङ्गशब्देन भावाभावावुपलक्ष्य अन्वयव्यतिरेकोक्तिर्वा ।</p>
<div class="gr-avataranika">इतोपि नाश्रयासिद्ध्यादेर्दोषत्वमित्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">व्याप्तिरेव हि प्रयोजिका</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साध्यसिद्धौ हि साधनस्य व्याप्तिरेव प्रयोजिका । न तु सदाश्रयत्वं साध्यप्रसिद्धिः साध्यसाधनयोरेकाधिकरणत्वं वा। व्यतिरेकाभावात् । न हि सत्यां व्याप्तौ दोषान्तरासङ्गीर्णाश्रयासिद्ध्यादिना साध्यासिद्धिर्दृष्टेति । उपलक्षणमेतत् । विवक्षितस्थले सिद्धिश्चेति ज्ञातव्यम् । हेतुस्वरूपासिद्धिरिति ह्युक्तम् । एवकारस्तु सदाश्रयत्वादिव्यावर्तकः । व्याप्तिमत्साधनं हि विवक्षितस्थले विद्यमानं विवक्षितस्थले साध्यं प्रयोजयति ।</p>
<div class="gr-avataranika">किमतो यदि व्याप्तिरेव प्रयोजिका ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.असत्यपि व्याप्तिरस्त्येव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रयोजिका च व्याप्तिः असत्यप्याश्रये साध्यसाधनयोरस्त्येव । ‘वन्ध्यासुतो न वक्ता अचेतनत्वात्’ इत्यादौ दर्शनात् । अतो नाश्रयासिद्धिर्दूषणमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं असत्यपि साध्यस्य प्रसिद्धत्वे प्रयोजिका व्याप्तिरस्त्येव ‘जीवच्छरीरजातं सात्मकं प्राणादिमत्वात्’ इत्यादौ दर्शनात् । अतो न साध्यासिद्धिर्दूषणमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा असत्यपि साध्यसाधनयोरेकाधिकरणत्वे प्रयोजिका व्याप्तितरस्त्येव । चन्द्रोदयादिना समुद्रवृद्धि्याद्यनुमानदर्शनात् । अतो न व्यधिकरणासिद्धिरपि दूषणमिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">असादाश्रयस्य हेतोर्व्याप्त्यनङ्गीकारे बाधकं चाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">‘असदाश्रयस्य साधकत्वं न’ इत्यपि व्याप्तिं विना कथं निवार्यते ?</div>
<p class="gr-vyakhya-para">असदाश्रयस्य साधकत्वं न’ इति ब्रुवंस्तत्र किञ्चित् प्रमाणमाचष्टे न वा । न द्वितीयाः । प्रमाणं विना अर्थसिद्धेरभावात् । आद्ये न तावत् प्रत्यक्षमागमो वा तत्रास्ति । अतोऽनुमानमेव वाच्यम् । तत् किमसत् तदाश्रयं हेतुं वा पक्षीकृत्य प्रवर्तते ? उभयमप्यसदाश्रयं स्यात् । सतः असद्धर्मत्वानङ्गीकारात् । तत्र प्रष्टव्यं, तस्य व्याप्तिरस्ति न वा ? इति । नाद्यः सर्वत्रापि तत्प्रसङ्गात् । द्वितीये ‘असदाश्रयस्य साधकत्वं न’ इति निवारणं न स्यात् । अव्याप्तस्य साधनबाधनानङ्गत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वसतो निर्धर्मकत्वेन साध्यसाधनाश्रयत्वानुपपत्तेः कथमसदाश्रयो हेतुः साधकः स्य•त् ? इत्यत आह असदाश्रयस्येति ॥ अत्र व्याप्तिरिति तद्वतोः साध्यसाधनयोराश्रयत्वमुपलक्ष्यते । प्रागपिर्हेतुसमुच्चये अत्रासद्विषयव्यवहारान्तरानुपपत्तिं समुच्चिनोति । अन्यत्समानम् ।</p>
<div class="gr-avataranika">इतोऽपि न निर्धर्मकत्वेन असतः साध्यसाधनाश्रयत्वाभावो वाच्य इत्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">असदाश्रयमित्यादिविशेषणत्वसम्भवे कथमव्याप्तिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘असदाश्रयं साधनं न साधकं’ इति वदता असतः साधनव्यावर्तकतया तद्विशेषणत्वं अङ्गीकृतमेव । अन्यथा तथा वक्तुमेवाशक्यत्वात् । एवञ्च असतो विशेषणत्वलक्षणधर्मसम्भवे कथं साध्यसाधनधर्माश्रयत्वासम्भवः ? विशेष हेत्वभावादिति । एवं असदाश्रयत्वं आश्रयसिद्धिरिति मतं निराकृतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ये पुनरभावस्य निर्धर्मकत्वात् तदाश्रयत्वं आश्रयासिद्धिदूषणं ब्रुवते तन्निरासायाह–</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">न चात्यन्ताभावोऽपि सर्वधर्मरहितः</div>
<div class="gr-avataranika">किमुत प्रागभावादिः प्रामाणिकप्रतियोगिक इति शेषः । कुतो न ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रमेयत्वाद्यनुभवात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुभूयन्ते हि प्रमेयत्वाभिधेयत्वादयः अत्यन्ताभावेऽपि धर्माः । कथमन्यथा तस्य सर्वधर्मराहित्यादि जानीयात् ? कथं च शिष्यं प्रत्युपदिशेत् ? अनुपदिष्टश्च कथमसौ जानीयात् ? इति ।</p>
<div class="gr-avataranika">हेत्वन्तरेण अप्रसिद्धसाध्यस्य हेतोः साधकत्वं साधयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">परिशेषार्थापत्तिप्रामाण्याभ्युपगमाच्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परिशेषस्य अर्थापत्तेश्च प्रामाण्यं तावत् सर्वैरङ्गीकृतम् । तत्साध्यं अप्रसिद्धमपि दृश्यते । अतो न कुत्रापि साध्याप्रसिद्धेर्दूषणत्वम् ।</p>
<div class="gr-avataranika">इतोऽपि नाप्रसिद्धसाध्यस्य असाधकत्वमित्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">‘विमतं सकर्तृकं’ इत्यत्र सर्वज्ञत्वस्य पक्षधर्मताबलेन सिद्ध्यङ्गीकारात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘भूभूधरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत्’ इत्यनुमानेन परैः ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्धिरङ्गीक्रियते । यद्यपि कार्यत्वं सकर्तृकत्वमात्रेण व्याप्तं भूभूधरादिपक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञमेव कर्तारं गमयति । उपादानाऽदिविषयज्ञानवत एव कर्तृत्वात् । न च सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् । अतस्तद्वत् न कुत्रापि अप्रसिद्धसाध्यस्य दूषणत्वमिति । अनेनैव व्यधिकरणत्वेऽपि साधकत्वं चोपपादितं भवति। भूभूधराऽदिनिष्ठेन कार्यत्वेन हेतुना ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्ध्यङ्गीकारात् न कुत्रापि साध्यसाधनयोर्व्यधिकरणत्वं दूषणमिति । एतेनैव अवयवनियमश्च परास्तः । न हि पक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञत्वसिद्धाववयवनियमोऽस्ति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B08">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B08
| id = PRL_C01_B08_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="gr-avataranika">नन्वप्रसिद्धसाध्ययोः परिशेषार्थापत्त्योः प्रामाण्याभ्युपगमेऽपि किमायातमप्रसिद्धसाध्यस्यानुमानस्य साधकत्वे ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">परिशेषोऽर्थापत्तिरनुमानमित्यविशेषः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अप्रसिद्धसाध्यस्य परिशेषादेः साधकत्वे अनुमानस्यैव तदुक्तं स्यात् । परिशेषादिरनुमानमित्यनतिभिन्नार्थत्वात् ।</p>
<div class="gr-avataranika">तत्कुतः ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">उपपत्तिमात्रत्वात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इहोपपत्तिरन्यथानुपपत्तिर्ज्ञातव्या ।</p>
<div class="gr-avataranika">परिशेषार्थापत्त्योः अन्यथानुपपत्तित्वेऽपि कुतोऽनुमानत्वं ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">उपपत्तेश्च व्याप्त्यपेक्षा सर्वथा अङ्गीकार्येत्याग्रहमात्रेण भेदः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यथानुपपत्तिर्हि केनचित् विना कस्यचिदसम्भवः । असम्भवश्च न तावदनुत्पत्तिः । बहिर्भावादिनाऽपि गूहाभावादेरजन्यत्वात् । अतोऽनवस्थानमेवासम्भव इति वाच्यम् । तस्य च व्याप्त्यपेक्षा सर्वथा अङ्गीकार्या । केनचिद्विना कस्यचिदनवस्थानं हि तयोर्व्याप्तिं विना नोपपद्यते । व्याप्त्यपेक्षया अर्थावगमकमनुमानमिति चोक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमपि परिशेषादेरनुमानत्वानङ्गीकारे धूमोऽप्यन्यथानुपपत्त्या अग्निं गमयन् नानुमानं स्यात् । अतो दुर्दर्शनाभ्यासविशेषविजृम्भिताऽग्रहमात्रेण अनुमानात् अर्थापत्यादेर्भेदो वादिभिरङ्गीक्रियत इति ।</p>
<div class="gr-avataranika">प्रसङ्गात् उपमानस्याप्यनुमानत्वं प्रागुक्तं साधयितुमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">उपमानस्यापि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अपिपदेन ‘आग्रहमात्रेण भेदः’ इत्यनुकृष्यते ॥</p>
<div class="gr-avataranika">कुतः ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">व्याप्तिरूपत्वात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">व्याप्तिसापेक्षमर्थगमकं ह्यनुमानम् । उपमानस्यापि व्याप्तिसापेक्षत्वात् नानुमानात् भेदः ॥</p>
<div class="gr-avataranika">कथमुपमाने व्याप्तिः ? इत्यतस्तामुपपादयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.न हि स्वसदृशेनासदृशं क्वचित् दृष्टम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘यो यद्गतसादृश्यप्रतियोगी स तेन सदृशः’ इति हि व्याप्तिरुपमाने विवक्षिता । ‘न हि यत् येन सदृशं तत् तेन असदृशं क्वापि दृष्टम्’ येनेयं व्याप्तिरनुपपन्ना स्यादिति मीमांसकोपमानस्य व्याप्तिरुपपादिता भवति । नैयायिकोपमानेऽपि न हि योऽगोत्वे सति गोसदृशः असौ गवयशब्दवाच्यात् अन्यो दृष्ट’ इत्यादिरूपेण व्याप्तिरुपपादनीया ।</p>
<div class="gr-avataranika">अभावप्रमाणस्यापि अनुमानेऽन्तर्भावमुपपादयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">योग्यानुपलब्धेश्च लिङ्गत्वम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भावानुपलब्धिरभावप्रमाणमङ्गीक्रियते । सापि अर्थे लिङ्गमेव । न तु पृथक्प्रमाणम् । कुतः ? न ह्यनुपलब्धिमात्रमभावगमकमङ्गीक्रियते । किं तु ? उपलब्धियोग्यस्यानुपलब्धिः । तथापि कुतोऽनुमानत्वं इत्यत आह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अविशेषात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुपलब्धिमभावप्रमाणमङ्गीकुर्वता योग्यस्यानुपलब्धिरिति कस्मादुच्यते ? अनुपलब्धिमात्रस्य अभावव्यभिचारादिति चेत् । तत् किं योग्यानुपलब्धिरभावाव्यभिचारिणी ? बाढमिति चेत् हन्त तर्हि व्याप्तिसापेक्षा अर्थं गमयतीत्यङ्गीकृतं स्यात् । तथा च प्रसिद्धानुमादविशेषादनुमानमेवेति ।</p>
<div class="gr-avataranika">किं चानुपलब्धेरभावगमकत्वे अभावत्वाविशेषात् अनुपलब्ध्यन्तरापेक्षेत्यनवस्था स्यादित्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अविशेषात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्मत्पक्षे स्वप्रकाशसाक्षिसिद्धत्वाददोषः ।</p>
<div class="gr-avataranika">न च वाच्यमनुपलब्धिरज्ञातैवार्थं बोधयतीति । तथासत्यनुपलब्धित्वाविशेषात् सुषुप्त्यादावपि बोधयेदित्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अविशेषात्</div>
<div class="gr-avataranika">नच चक्षुरादिवदुपपत्तिः । तस्य सम्प्रयोगादिविशेषापेक्षत्वात् । अनुपलब्धेस्तदभावादित्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अविशेषात्</div>
<div class="gr-avataranika">त्रिविधो विरोध इत्यादिनोक्तस्योपयोगमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">उक्तदोषेष्वेवाशेषानुमानदोषाणामन्तर्भावः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ये प्रतिज्ञाविराधादयो दोषा उक्ताः तेष्वेव अशेषानुमानदोषाणां हेत्वाभासादीनामन्तर्भावः । अतो नोक्तदोषातिरेक इति । तत्र प्रबलप्रमाणविरोधः कालातीतः । समबलेन हेत्वन्तरेण विरोधः सन्देहतो व्याप्यत्वासिद्धिः सत्प्रतिपक्षश्चेत्युक्तम् । तेनैव हेतुना चेत् प्रकरणसमः । असिद्धिः स्वरूपासिद्धिः । व्यर्थविशेषणासिद्ध्यादेराधिक्ये अन्तर्भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्याप्यत्वासिद्धविरुद्धानैकान्तिकानध्यवसितानामव्याप्तौ । आद्यस्य साध्यसम्बन्धाभावात् । उत्तरयोस्तु विपक्षवृत्तित्वेन साध्यव्यभिचारात् । अनध्यवसितस्यापि पक्ष एव वर्तमानत्वेन व्याप्तेरग्रहणात् । व्यतिरेकव्याप्तिस्तत्र गृह्यतामिति चेन्न । सपक्षविपक्षाभावे सपक्षमात्रभावे वा तदयोगात् । सपक्षविपक्षभावे च अन्वयस्यैव प्रथमप्राप्तत्वेन सत्यपि सपक्षे तदनुपलब्धौ व्याप्त्यनिश्चयात् । सपक्षैकदेशवृत्यन्वयव्यतिरेकिवत् अस्य व्याप्तिः किं न गृह्यते ? इति चेन्न । सपक्षैकृदेशेऽपि अवृत्त्या किमत्र व्याप्तिरेव नास्ति ? उत सपक्षैकदेशवृत्तिवत् अस्ति व्याप्तिः ? इति सन्देहावस्कन्दनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्यतिरेकतोऽनैकान्तिक एवानध्यवसित इत्येके । तदसत् । सपक्षविपक्षरहिते तदयोगात् । असिद्धविरुद्धयोरपि तत्त्वप्रसङ्गाच्चेति ।दृष्टान्तविरोध एव उदाहरणाभासानामन्तर्भावः । आश्रयहीनत्वं पूर्ववत् अदूषणम् । अव्याप्त्यभिधानं न्यूने विपरीत व्याप्त्यभिधानं असङ्गतौ । तर्कपराहतेरसिद्ध्यादाविति ।</p>
<div class="gr-avataranika">तथापि साध्याविशिष्टत्वं हेतोर्दूषणान्तरमस्तीत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">साध्याविशिष्टोऽसिद्धः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पर्वतोऽग्निमान् अग्निमत्वादिति साध्याविशिष्टो हेतुरसिद्ध एवान्तर्भवति । साध्यमेव ह्यत्र हेतुः । न हि साध्यं सिद्धम् । व्याहतेरेव । न च वाच्यं साध्याविशिष्टो हेतुरव्याप्तौ किं नान्तर्भवति ? व्याप्तेरुभयधर्मत्वेन स्वेनैव स्वस्य व्याप्त्ययोगादिति । विवक्षितस्थले लिङ्गदर्शनानन्तरं हि व्याप्तिस्मृतिः स्यात् । तत्र साध्यभूतलिङ्गस्य अदर्शनेनैव अनुमानदोषसिद्धौ व्याप्तिचिन्ताया एवानुदयात् । आश्रयासिद्धिरदूषणमित्युक्तम् । तत् किं सर्वापि ? न धर्म्यभावादिनिमित्तैव । यदभाषता असत्यपि व्याप्तिरस्तीत्यादि । अत्र भगवत्पादोक्तं ज्ञापकमाह यदभाषतेति ॥ असत्यपीति ॥ प्रयोजिका च व्याप्तिरसत्यप्याश्रये साध्यसाधनयोरस्त्येव । ‘वन्ध्यासुतो न वक्ता अचेतनत्वात्’ इत्यादौ दर्शनात् इति तदर्थः पूर्वमुक्तो द्रष्टव्यः ।</p>
<div class="gr-avataranika">तर्हि सिद्धसाधकत्वं दोषान्तरमस्तीत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.सिद्धसाधकोऽसङ्गतः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बुभुत्सितसाधनस्यैव सङ्गतत्वात् सिद्धसाधकोऽसङ्गतो भवति ।</p>
<div class="gr-avataranika">एवं प्रमाणतदाभासस्वरूपं निरूप्य स्वोक्तलक्षणदृढीकरणाय वाद्यन्तरोक्तलक्षणानि निराकुर्वन् भाट्टानां लक्षणं तावन्निराचष्टे</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.न प्रमासाधनं प्रमाणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमेयगतं ज्ञाततापरपर्यायं प्राकट्यं प्रमेत्युच्यते । तत्साधनं प्रमाणम् अत्र प्रमाग्रहणं कुठारादिव्यावृत्त्यर्थम् । साधनग्रहणं प्रमायामतिव्याप्तिं प्रत्यक्षादावसम्भवं च व्यवच्छिनत्ति । न चेन्द्रियसन्निकर्षादावव्याप्तिः । ज्ञानस्यैव मुख्यतः प्रामाण्यात् । न च भ्रमादावतिव्याप्तिः । अर्थानुसारिणो ज्ञातता विशेषस्यैव प्रमात्वात् । भ्रमादिना च तदजननात् । इदमित्याद्याकारेण जननेऽपि तत्र प्रामाण्याभ्युपगमात् । ज्ञाते पुनर्ज्ञाततानुदयेन न स्मृतावतिव्याप्तिः । साधनग्रहणेनैव प्रमात्रादिव्युदास इति ।</p>
<div class="gr-avataranika">तदेतल्लक्षणं नोपपद्यते । कुतः ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">ज्ञानव्यतिरिक्तप्रमायां प्रमाणाभावात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमेयाश्रयायाः प्रमाया एवाभावेन असम्भवित्वादयुक्तमिदं लक्षणम् । न हि प्रमेयनिष्ठप्रमायां प्रमाणमस्ति । ज्ञातो घटः, प्रकटो घटः इति प्रमेयधर्मतया प्रमा प्रत्यक्षत एवानुभूयत इत्यत उक्तम् ॥ ज्ञानव्यतिरिक्तेति ॥ ज्ञातो घटः इत्यादौ हि ज्ञानमेवप्रमेयविशेषणतया दृश्यते । न तु ततोऽन्या प्रमेति । न च आत्मधर्मस्य ज्ञानस्य प्रमेयविशेषणताऽनुपपत्तिः । इष्टो घटः इत्यादावपि तदभावापातात् । विषयविषयिभावात् तत्रोपपत्तिरिति चेत् समं प्रकृतेऽति । न च वाच्यं ज्ञातताऽभावे ज्ञानस्य विषयनियम एव अयुक्तः । यदाकारं यत् विज्ञानं तत् तद्विषयमिति हि बौद्धानामेव शोभत इति । तथा सति इच्छादीनामपि विषयनियमाभावप्रसङ्गादिति ॥ करणविषयतया तत्रोपपत्तिरिति चेत् तुल्यम् । अन्यथा तेनैव ज्ञानेन अत्रैव ज्ञातता जायत इति नियमो न स्यादिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">अन्यस्त्वाह, प्रमासाधनत्वमेव लक्षणम् । प्रमा च नार्थप्राकट्यम् । किं तु ? अज्ञातार्थस्य यथार्थज्ञानम् । अतो नोक्तदूषणमित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">न चाज्ञातपरिच्छित्तिरेव प्रमेत्यत्र किञ्चिन्मानम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परिच्छित्तिरिति यथार्थज्ञानमुच्यते । अज्ञातेति स्मृतिसाधनव्युदासार्थम् । यथार्थग्रहणं भ्रमादिसाधनव्युदासार्थम् । अस्तु नाम अज्ञातपरिच्छित्तिः प्रमा तत्साधनं च प्रमाणम् ॥</p>
<div class="gr-avataranika">तथापि न लक्षणमेतद्युक्तम् ज्ञातपरिच्छित्तेरपि प्रमात्वेन तत्साधनस्य च प्रमाणत्वेन तत्राव्याप्तेः । न हि ज्ञातपरिच्छित्यादेः अमात्वादौ प्रमाणमस्ति । ज्ञातपरिच्छित्त्यादेः प्रमात्वादौ स्मृत्यादेरपि तत् स्यादित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">याथार्थ्यमेव प्रामाण्यमित्यङ्गीकारात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्मृत्यादेः प्रमात्वादिप्रसङ्गो नानिष्टः । याथार्थ्यमेव प्रामाण्यमित्यङ्गीकुर्वद्भिः स्मृत्यादिकस्य प्रमात्वादेरङ्गीकृतत्वादिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">प्राभाकराणां लक्षणं दूषयति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">न चानुभूतिरेव प्रमाणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्मृतिव्यतिरिक्तं ज्ञानमनुभूतिः । स्मृतिश्च संस्कारमात्रजं ज्ञानम् । न च अयथार्थानुभवे अतिव्याप्तिः । ‘प्रमाणं स्मृतिश्च नः प्रत्ययः’ इत्यङ्गीकृतत्वेन तत्स्वरूपस्यैवानभ्युपगमात् । व्यवहारस्तु ग्रहणस्मरणयोरेव ग्रहणयोरेव वा स्वरूपतो विषयतश्च विवेकाग्रहमात्रेण भवतीति । एतदपि लक्षणमयुक्तम् । कुतः ? इत्यत आह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">. स्मृत्यादावव्याप्तेः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आदिपदेन वेदाद्यनुप्रमाणसङ्ग्रहः ।</p>
<div class="gr-avataranika">स्मृत्यादेः सति प्रामाण्ये भवेदव्याप्तिदोषः । तदेव कुतः? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">वेदादिप्रामाण्यप्रसिद्धेश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र आदिपदेन स्मृत्यादिग्रहणम् । प्रसिद्धिर्लौकिकी । न हि सा निर्मूला याथार्थ्यहेतुसिद्धा ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B09">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B09
| id = PRL_C01_B09_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="gr-avataranika">श्रौती चास्तीत्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">‘‘स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्युमनुमानश्चतुष्टयम् । प्रमाणमिति विज्ञेयं धर्माद्यर्थे बुभूषुभिः’’ इति श्रुतेश्च ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्विदं शान्तिके कर्मणि वेतालोत्थानमिव । यावता स्मृत्यादिप्रामाण्यसिद्ध्यर्थं उदाहृतश्रुतौ ऐतिह्यं चतुर्थ प्रमाणमापतितमित्यत आह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">ऐतिह्यमागमभेदः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पुरावृत्तोक्तिरैतिह्यम् । तत् यथार्थमागम एवान्तर्भावति । ऐतिह्यमित्यशेषागमोपलक्षणम् । स्मृतिपदञ्च अशेषकेवलप्रमाणस्य । तथा च केवलमेकं अनुप्रमाणं प्रत्यक्षादिभेदेन त्रिविधमिति चतुष्टयमित्युक्तं भवति ।</p>
<div class="gr-avataranika">नैयायिकलक्षणं निराकरोति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">न च सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सम्यग्ग्रहणं संशयविपर्ययापोहनम् । अनुभव इति कुठारादेर्निरासः । ज्ञानग्रहणे स्मृतौ प्रसङ्गादनुभवग्रहणम् । साधनग्रहणं फलात् भेदज्ञापनार्थं प्रमातृप्रमेयव्यवच्छेदार्थं चेति ॥</p>
<div class="gr-avataranika">एतदपि लक्षणं नोपपद्यते । कस्मात् ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">ईश्वरज्ञानादावव्याप्तेः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नैयायिकैः खल्वीश्वरस्यापि प्रमाण्यमङ्गीकृतम् । अतः तस्मिन्नीश्वरे तज्ज्ञाने अस्मदादिज्ञाने चाव्याप्तत्वादिदमलक्षणम् । न हीश्वरादेः सम्यगनुभवसाधनत्वमस्ति । ईश्वरातिरिक्तप्रमाणलक्षणं तत् इत्यङ्गीकारेऽपि तज्ज्ञानादावव्याप्तिरपरिहार्यैवेति ज्ञापनाय स्वरुपेण तज्ज्ञानग्रहणम् । ज्ञानं प्रमाणमेव न भवति । किं तु ? तत्फलमेव । अतः कथं तत्राव्याप्तिर्दूषणम् इत्यत आह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.अप्रामाण्ये प्रमाणाभावाच्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानस्येति शेषः । चशब्देन ‘स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यं’ इत्यादि प्रमाणविरोधं समुच्चिनोति ।</p>
<div class="gr-avataranika">साक्षिज्ञानेऽपि अव्याप्तिं वक्तुं तस्य प्रामाण्यानङ्गीकारे बाधकं तावदाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रामाण्यज्ञाने च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणाभावादिति चशब्देन अनुकृष्यते । तादर्थ्ये सप्तमी। साक्षिणोऽप्रामाण्ये सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमप्रामाणिकं स्यात् । प्रामाण्यज्ञानार्थं प्रमाणान्तराभावात् ।</p>
<div class="gr-avataranika">प्रामाण्यज्ञानार्थमपि सम्यगनुभवसाधनमेव किञ्चित् अङ्गीक्रियते । अतो न तस्याप्रमाणिकत्वापात इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">तत्राप्यङ्गीकारेऽनवस्थितेः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि प्रामाण्यज्ञानार्थं सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणमङ्गीक्रियते तर्हि तत्प्रामाण्यं प्रामाणिकं न वा ? नेति पक्षे न स्यात् । आद्ये किं स्वेनैव सिद्धं ? प्रमाणान्तरेण वा ? नाद्यः अन्यत्रापि तत्प्रसङ्गात् । द्वितीये तस्यापि प्रामाण्यं प्रमाणान्तरवेद्यमित्यनवस्थितिः स्यात् । तस्मात् साक्षिज्ञानेनैव सर्वप्रमाणप्रामाण्यं ज्ञायत इत्यङ्गीकार्यम् । तस्य च स्वप्रकाशत्वेन स्वप्रामाण्यविषयत्वात् नानवस्था । ‘मामहं जानामि’ इति आत्मनः स्वप्रकाशत्वदर्शनात् । साक्षिणश्चात्मत्वादिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">एवं स्वप्रकाशात्मरूपसाक्षिज्ञानस्य प्रमाणप्रामाण्यज्ञानार्थमङ्गीकारे किं स्यात् ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">.स्वप्रकाशात्माङ्गीकारे तत्राव्याप्तेः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वप्रकाशात्मभूतसाक्षिज्ञाने प्रमाणे अङ्गीकृते तस्य सम्यगनुभवत्वेन तत्साधनत्वाभावात् तत्राव्याप्तेरयुक्तमेतल्लक्षणमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथार्थस्मृतावव्याप्तिश्च प्राक् आदिशब्देन सङ्गृहीता । तत्र स्मृतिर्न प्रमाणमिति न वाच्यम् । साधितत्वात् ।</p>
<div class="gr-avataranika">तदनङ्गीकारे बाधकं चाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्मृतेश्च प्रामाण्यानङ्गीकारे अनुभूतं मया इत्यत्र प्रमाणाभावात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि स्मृतिर्न प्रमाणं तर्ह्यनुभूतमप्रामाणिकं स्यात् । ‘अनुभूतं मयेदं’ इत्यत्र स्मृतिं विना प्रमाणाभावात् । सत्यम्, स्मृतिरेवानुभूते प्रमाणम् । किं नाम ? लिङ्गत्वेनैव । पटुतरो ह्यनुभवः संस्कारं जनयति । स च सदृशदर्शनादिना समुद्वुद्धः स्मृतिमिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">संस्कारजन्या स्मृतिः संस्कारे लिङ्गम् । स च पूर्वानुभवे भविष्यति । अतो नानुभूतस्याप्रामाणिकत्वं नापि लक्षणस्याव्याप्तिः । स्मृतेरपि सम्यगनुभवसाधनत्वादित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">लिङ्गत्वेन प्रामाण्ये कल्पनागौरवम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि स्मृतेर्लिङ्गत्वेन प्रामाण्यं कल्प्यते तर्हि कल्पनागौरवं स्यात् । साक्षात् अर्थ एव प्रामाण्यसम्भवेऽपि स्मृतेः संस्कारे लिङ्गत्वं, तस्यानुभव इत्यप्रामाणिकस्यानेकस्य कल्प्यमानत्वादिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">दोषान्तरं चाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">दृष्टहानिश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि स्मृतेर्लिङ्गत्वेन प्रामाण्यं तर्हि पृथक्प्रमाणतया दृष्टस्य अपि प्रत्यक्षादेः लिङ्गत्वमेव स्यात् तत्रापि प्रत्यक्षादिना कर्मकारकस्यार्थस्यानुमानसम्भवात् । अतः प्रत्यक्षादिवत् स्मृतेरपि साक्षात्प्रामाण्यात् तत्राव्याप्तं परोक्तप्रमाणलक्षणमयुक्तमेवेति यथावस्थितार्थविषयत्वमेव लक्षणमुपपन्नमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमपि लक्षणं न युक्तम् । द्विविध एव हि प्रत्ययः स्मृतिरनुभवश्चेति । तत्रानुभवः सर्वोऽपि प्रमाणमेव । स्मृतिरपि यदि प्रमाणं तदा यथावस्थितविशेषणस्य कृत्याभावादित्यत आह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्मृतिप्रमाणद्वैविध्यमात्रकल्पने मिथ्याज्ञानादेर्निरासादनुभवविरोधः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्मृतिश्च प्रमाणं चेति प्रत्ययद्वैविध्यमात्रकल्पनं युज्यते । तथा सति विपर्ययसंशययोः अपाकरणप्रसङ्गात् । न च तथास्त्विति वाच्यम् । विपर्ययादेरनुभवसिद्धत्वेन तद्विरोधादिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">विपर्ययादिविषयोऽनुभव एव नास्ति । किन्तु ? व्यवहारमात्रमित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">तदनुभवाभाव इत्युक्ते अनुभवः स्मृतिश्च नास्तीत्युक्ते किमुत्तरम्?</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि विपर्ययादिविषयोऽनुभवः स्वयं प्रकाशमानोऽपि नास्तीत्युच्यते तर्हि पराभ्युपगतं अनुभवमात्रं स्मृतिमात्रं च न स्यात् । अविशेषात् । तथा च जगदान्ध्यं स्यात् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ वा विपर्ययाद्यनङ्गीकारे दूषणान्तरमेतत् । यदि शुक्तिकायां ‘इदं रजतं’ इत्यादिरूपोविपर्ययाद्यनुभवो नास्ति किं तु ? पुरोवृत्यनुभवे सति रजतस्मृतौ तयोः स्वरूपतो विषयतश्च विवेकाग्रहादेव ‘इदं रजतं’ इत्यादिव्यवहार इत्युच्यते तर्हि पुरोवृत्त्यनुभवो रजतस्मृतिश्च नास्तीति वदामः । ज्ञानपूर्वकत्वात् व्यवहारस्य कथं तदभावेऽसौ स्यात् ? इति चेत् हन्त तर्हि विशिष्टज्ञानपूर्वकत्वात् विशिष्टव्यवहारस्य कथमसावपि तद्विना स्यात् । स्मृत्यनुभवयोरगृहीतविवेकत्वेन विशिष्टज्ञानसादृश्यात् व्यवहार इति चेत् तर्हि अविवेकाग्रहेण अविशिष्टज्ञानसादृश्यात् तदभावस्याप्यापातः स्यात् । तस्मात् विपर्ययादेर्व्यावर्तनीयस्य सद्भावात् याथार्थ्यमेवोपपन्नं लक्षणमिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">ननु विपर्ययाद्यनुभवाभावे अनुभवस्मृत्योरभावः स्यादित्ययुक्तम् । अपसिद्धान्तप्रमाणबाधा सिद्धिदोषादिति चेन्न । तर्कस्य दूषणानुमानत्वात् । तथापि कुतो नापसिद्धान्तादि ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्वसिद्धैः साधनं परसिद्धैर्दूषणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साधनमेव स्वसिद्धान्तसिद्धन्यायैः कर्तव्यम् । न तु दूषणमपि । तत् परसिद्धन्यायैरपि भवति ।</p>
<div class="gr-avataranika">किमतो यद्येवम् ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अतो न दूषणे अपसिद्धान्तादि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अतः परसिद्धन्यायेन परोक्तस्य दूषणीयत्वात् दूषणानुमाने नापसिद्धान्ताद्युद्भावनीयमिति ।</p>
<div class="gr-avataranika">स्वपक्षदोषमनुद्धृत्य प्रतिबन्दीग्रहणं मतानुज्ञेत्येके । तदनुपपन्नम् । प्रतिबन्दीग्रहणस्य परोक्तव्यभिचारोद्भावनरूपत्वेन बाधकतर्कोद्भावनरूपेण वा परोक्तदूषणत्वात् । स्वपक्षास्थापनेन प्रवृत्तेर्दोषत्वमिति चेत् तर्हि अप्राप्तकालसाङ्कर्यापातात् । स्वपक्षे दोषमनुद्धृत्य परस्येष्टापादनमित्यन्ये । तदप्यसत् । विशेषणासामर्थ्यात् । तस्मात् इष्टापादनमेव मतानुज्ञेति भावेन तत्स्वरूपानुवादेन सिंहावलोकनन्यायेन प्रकृतदूषणानुमानदोषस्य मतानुज्ञाया उक्तान्तर्भावमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">इष्टापत्तिः सिद्धसाधनत्वात् असङ्गतमेव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इष्टापादनरूपा मतानुज्ञा असङ्गतावन्तर्भूता । परसिद्धार्थसाधनस्वरूपत्वात् । सिद्धसाधनस्य च असङ्गतत्वमुक्तम् । अनिष्टापादनस्यैव सङ्गतत्वादिति न विरोधादिभ्यो दूषणान्तरमस्तीति । व्याप्त्यभावादीनामन्तर्भावस्तु स्फुटत्वान्नोक्तः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B10">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B10
| id = PRL_C01_B10_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="gr-avataranika">एवं प्रमाणदिस्वरूपं निरूप्य तन्निरूपणस्य प्रयोजनादिकं दर्शयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्काक्तिमार्गतः । प्रमाणलक्षणमित्युक्तं सङ्क्षेपाद्ब्रह्मसिद्धये ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">लक्षणादिनिरूपणेन संशोधितैरेव खलु वेदादिभिर्ब्रह्मज्ञानं भवति । तदिदं न वाद्यन्तरोक्तवदेवेति मन्तव्यम् । परमाप्ततमेन सुरवरावतारेणोक्तत्वादिति भावेनोक्तम्

आनन्दतीर्थमुनिनेति ॥

यस्तु स्वप्रभावानभिज्ञः तं प्रत्याह

ब्रह्मतर्कोक्तिमार्गत इति ॥

यस्तु अनधिगतब्रह्मतर्कोक्तिमार्गोऽपि तदनुजिवृक्षया आह -

इत्युक्तमिति ॥

युक्त्यादियुक्तता प्राक् प्रदर्शितेति इतिशब्देन स्मर्यते । यद्येवं कथं तर्हि स्वल्पेनैव ग्रन्थेन समाप्तं ? इत्यत उक्तम् ॥ सङ्क्षेपादिति ॥ श्रोतृबुद्धिमनुसृत्य शब्दसङ्क्षेपेणोक्तमिति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B11">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B11
| id = PRL_C01_B11_Pramaanalakshana-tika
| text = <div class="gr-avataranika">अथ समापितप्रकरणोऽपि भगवनाचार्यः स्वेष्टदेवतां प्रणमति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अशेषमानमेयैकसाक्षिणेऽक्षयमूर्तये । अजेशपुरुहूतेड्य नमो नारायणाय ते ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं प्रमाणलक्षणं सम्पूर्णम् ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नारायणस्यैव प्रणामे को हेतुः ? इत्यतो यत् उक्तं प्रमाणादि तत् प्रेरकत्वेन नारायणस्यैव ? मुख्यतः तदभिज्ञत्वात् इति भावेनोक्तम्

अशेषेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु नारायणस्य शरीरमस्ति न वा आद्ये मरणादिप्रसङ्गः । द्वितीये कथं तस्येन्द्रियशून्यस्याशेषमानादिसाक्षित्वम् ? इत्यत उक्तम्

अक्षयमूर्तय इति ॥

अस्त्येवेश्वरस्य शरीरम् । तच्च सच्चिदानन्दादिरूपत्वेन अक्षयमेवेति न कश्चिद्दोष इति । अजादिवन्द्यत्वाच्च नारायण एव नमस्कार्य इति भावेनोक्तम्

अजेशेति ॥</p>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">अमरा भ्रमरायन्ते कमला वरटायते ।</span><span class="shloka-line">यत्पादाम्भोरुहद्वन्द्वे वन्दे तं पुरुषोत्तमम् ॥</span></div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य प्रमाणलक्षणस्य न्यायकल्पलता जयतीर्थभिक्षुविरचिता सम्पूर्णा ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>

</div>

[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Pramaanalakshanam]]

Padyamala/Moola

2026-06-15T18:34:58Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

<div class="gr-doc-title" data-moola="1">पद्यमाला — मूलम्</div>
<div class="gr-page-nav">← [[Padyamala|Padyamala]]</div>

<div class="verse-block" id="PM_C01_V01"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणम्य श्रीपतिं सर्वान् गुरूंश्चाथ प्रवच्म्यहम् ।</span><span class="shloka-line">यथामति हरेः पूजाविधिं वैष्णवसम्मतम् ॥ १ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V02"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आदौ देवगृहे न्यस्य कलशान् सप्त पञ्च वा ।</span><span class="shloka-line">आहरेत्तुलसीं दूर्वां पुष्पाण्यद्यतनानि च ॥ २ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V03"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथाकालोपपन्नानि स्वारामवनजान्यपि ।</span><span class="shloka-line">अक्रीतान्यप्रदत्तानि चौर्याल्लब्धानि यानि च ॥ ३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V04"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शूद्राहृतानि वा भूमौ पतितानि तथैव च ।</span><span class="shloka-line">एरण्डार्कजपत्रेषु चाहृतानि करे तथा ।</span><span class="shloka-line">पटाहृतानि यानि स्युर्वर्जयेत्तानि यत्नतः ॥ ४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V06"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अर्घ्यपाद्यादिसम्भारान् यथाशक्ति विधाय च ।</span><span class="shloka-line">प्रक्षाल्य पाणी पादौ चाप्याचम्य हरिवेश्मनः ॥ ६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V07"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पूर्वे नमो जयायाथ विजयायाथ दक्षिणे ।</span><span class="shloka-line">श्रियै बलाय प्रबलायाथ प्रत्यक् श्रियैः नमः ॥ ७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V08"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नन्दायाथ सुनन्दाय श्रियै च कुमुदाय च ।</span><span class="shloka-line">कुमुदाक्षायोत्तरे च द्वारपालांश्च पूजयेत् ॥ ८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V09"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदनुज्ञामवाप्याथ ‘वायवायाहि दर्शत’ ।</span><span class="shloka-line">अनेन वायुमन्त्रेण समुद्घाट्य कवाटकम् ॥ ९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V10"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कृत्वा तालत्रयं द्वारे देहलीमस्पृशन्विशेत् ।</span><span class="shloka-line">दक्षिणाङ्घ्रिं पुरस्कृत्य ‘ह्यग्निनाग्निः समिध्यते’ ॥ १० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V011"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेन वह्निमन्त्रेण दीपानुद्दीपयेत्ततः ।</span><span class="shloka-line">ईक्षया पुष्पक्षेपेण पार्ष्णिघातत्रयेण च ।</span><span class="shloka-line">दिव्यन्तरिक्षभूमिष्ठान्विघ्नानुच्चाटयेत्सुधीः ॥ ११ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V12"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘अपसर्पन्तु ये भूता’ इति मन्त्रं पठन्नपि ।</span><span class="shloka-line">भूतानुच्चाट्य नाराचमुद्रया बन्धयेद्दिशम् ॥ १२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V13"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपैवेत्यादि येभ्यश्च एवापित्र ऋचौ पठेत् ।</span><span class="shloka-line">निवार्य मानुषं गन्धमेभिर्मन्त्रैस्तु पूजकः ॥ १३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V14"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कल्पयित्वा जवनिकां देवमात्मानमन्तरा ।</span><span class="shloka-line">आरुह्य वेदिकां पश्चाद् ब्रह्मपारस्तवं पठेत् ॥ १४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V15"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् ।</span><span class="shloka-line">कुरु घण्टारवं तत्र देवताह्वानलाञ्छनम्’ ॥ १५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V16"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि कांस्यघण्टां न वादयेत् ॥ १६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V17"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">राक्षसानां पिशाचानां तद्देशे वसतिर्भवत् ।</span><span class="shloka-line">तस्मात्सर्वप्रयत्नेन घण्टामावादयेत्ततः ॥ १७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V18"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततो जवनिकां त्यक्त्वा निर्माल्यं विसृजेत्ततः ।</span><span class="shloka-line">स्नानपात्रं तथा पीठं यथास्थानं निधाय च ।</span><span class="shloka-line">सौवर्णं मण्टपं ध्यायेद्धेमरत्नोपमण्डितम् ॥ १८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V19"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अध्यासितासने स्वस्थोऽपक्रामन्त्विति पूर्वकान् ।</span><span class="shloka-line">मन्त्रानुदीर्य भूतानि मुद्रया छोटिकाख्यया ॥ १९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V20"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्साद्यासनमन्त्रेण पृथिवीं प्रार्थयेत्ततः ।</span><span class="shloka-line">आसने मण्डले चेन्दोः कूर्मस्कन्धेऽहमास्थितः ॥ २० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V21"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कल्पयित्वेत्थमासीनो व्याहरेत् भूर्भुवःस्वरोम् ।</span><span class="shloka-line">इत्यासनमुपस्पृश्य मण्डूकाय नमस्ततः ।</span><span class="shloka-line">कूर्मायाथ वराहाय शेषयाथ नमस्ततः ॥ २१ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V22"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नमः कालाग्निरुद्राय वज्राय च नमो नमः ।</span><span class="shloka-line">सानुस्वारं चादिवर्णं प्रणवादिमुदीर्य च ।</span><span class="shloka-line">नमोऽन्तमिति चैतेषु षट्कं चैव जपेद्बुधः ॥ २२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V23"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उक्तेषु वक्ष्यमाणेषु स्थानेष्वन्येषु सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">पूजाविधौ च देवानां पीठावरणयोर्वदेत् ॥ २३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V24"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्तन्नाम चतुर्थ्यन्तं प्रणवादि नमोऽन्तकम् ।</span><span class="shloka-line">नमोऽस्त्राय फडित्युक्त्वा दिशो बध्वेषुमुद्रया ॥ २४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V25"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राकारावस्थितं वह्निं ध्यात्वा मुद्रां सुदर्शनीम् ।</span><span class="shloka-line">दर्शयेदथ चेन्द्रादिदिक्षु बघ्नामि चाष्टसु ॥ २५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V26"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नमश्चक्राय स्वाहेति मन्त्रमेनमुदीरयेत् ।</span><span class="shloka-line">ततस्तिथ्यादि सङ्कीर्त्य स्थितं देशं च संस्मरन् ॥ २६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V27"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘अनन्तकल्याणगुणैकसिन्धुश्रीविष्णुना प्रेरितमानसोऽहम् ।</span><span class="shloka-line">तस्यैव वीर्येण बलेन तेजसा सञ्जीवितस्वान्तवपुश्चिदिन्द्रियः ॥ २७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V28"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रीत्यर्थमस्यैव करोमि पूजाविधिं प्रदिष्टं खलु तन्त्रसारे ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्माण्डसाहस्रपतेर्दयालोर्भक्त्या यथाशक्ति यथैव सम्पत्’॥ २८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V29"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वाय्वग्निवरुणानां च बीजानि यरवाः क्रमात् ।</span><span class="shloka-line">प्रत्येकं सम्पुटीकृत्य प्रणवेन च विन्दुना ॥२९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V30"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एभिः कार्यं क्रमात्षोढा करसन्धिषु शोधनम् ।</span><span class="shloka-line">ततः सर्वान् गुरुन्नत्वा हृत्पद्माधिष्ठितं प्रभुम् ॥ ३० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V31"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुषुम्नामार्गतो नीत्वा विनिदध्यात्स्वमूर्धनि ।</span><span class="shloka-line">ततश्च ब्रह्महत्येति ध्यायेत्स्वं पापपूरुषम् ॥ ३१ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V32"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आनीय नाभिदेशेतं वायुबीजेन शोषयेत् ।</span><span class="shloka-line">हृद्यग्निबीजतो दग्ध्वा भस्म वामनसा त्यजेत् ॥ ३२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V33"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वारुणेनाथ बीजेन शिरस्थामृतधारया ।</span><span class="shloka-line">प्लावयेत्सर्वगात्राणि कृत्वाऽऽत्मानं ततो हृदि ॥ ३३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V34"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राणायामं ततः कृत्वा तत्त्वन्यासांस्ततः परम् ।</span><span class="shloka-line">मातृकान्यासकान्कृत्वा प्राणानायम्य मूलतः ॥ ३४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V35"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अष्टाक्षरन्यासपूर्वं ध्यात्वो१३द्यद्भास्वदित्यथ ।</span><span class="shloka-line">पूजाङ्गमिति मूलं च जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ३५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V36"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुनश्चाक्षरविन्यासं कृत्वा ध्यायेद्धरिं पुनः ।</span><span class="shloka-line">ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा निषुसीदेत्यृचं पठेत् ॥ ३६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V37"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘आराध्यसे प्राणभृतां प्रणेत्रा प्राणाधिनाथेन समीरणेन ।</span><span class="shloka-line">नारायण ज्ञानसुखैकपूर्ण स्वामिन्मम श्रीरमण प्रसीद ॥ ३७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V38"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बिम्बोऽसि प्रतिबिम्बोऽस्मि तव यद्यपि चान्तरम् ।</span><span class="shloka-line">स्वामिन् निर्दोष मद्दोषं विरे(वे)चय नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V39"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भगवन्यन्मया कर्म शुभं कारयसि प्रभो ।</span><span class="shloka-line">तत्सर्वं विष्णुपूजाऽऽस्तु तव देवप्रसादतः’ ॥ ३९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V40"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सम्प्रार्थ्यैवं स्वबिम्बस्थं मुद्रया प्रार्थनाख्यया ।</span><span class="shloka-line">कलशं पूजयेत् पश्चादाह्वयेद्देवताशतम् ॥ ४० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V41"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मातृका एकपञ्चशच्चतुर्विंशतिमूर्तयः ।</span><span class="shloka-line">केशवाद्यस्तथा विश्वतैजसप्राज्ञतुर्यकाः ॥ ४१ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V42"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मा वासुदेवकः ।</span><span class="shloka-line">सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो मत्स्यकच्छपौ ॥ ४२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V43"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्रोडो नृसिंहः सवटू जामदग्न्यरघूद्वहौ ।</span><span class="shloka-line">वासिष्ठयादवौ कृष्णावात्रेयो बुद्धकल्किनौ ॥ ४३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V44"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शिंशुमारश्चेति शतं मूलमूर्त्या समन्वितम् ।</span><span class="shloka-line">आहूय पूजयेदेताः स्नानीयकलशे बुधः ॥ ४४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V45"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैवेद्यप्रोक्षणार्थं च पञ्चपात्रप्रपूरणे ।</span><span class="shloka-line">पानीयार्थं पृथक्चैकं कलशत्रितयं भवेत् ॥ ४५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V46"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पञ्चैते कलशाः प्रोक्ता गन्धार्थं द्वौ पुनः पृथक् ।</span><span class="shloka-line">सम्भवे सप्त कलशाः पञ्च वाथ त्रयो द्वयम् ॥ ४६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V47"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असम्भवे च सर्वेषां भिन्नपात्राणि कारयेत् ।</span><span class="shloka-line">एकस्माद्वाऽपि पश्चात्तं कलशं पूजयेद् बुधः ॥ ४७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V48"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इमं मे चाथ गङ्गे चेत्यादिमन्त्रानुदीरयेत् ।</span><span class="shloka-line">सर्वक्षेत्रेति मन्त्रेण कलशं प्रार्थयेत्ततः ॥ ४८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V49"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शङ्खचक्रगदापद्मधेनुतार्क्ष्यादिमुद्रिकाः ।</span><span class="shloka-line">प्रदर्श्य मूलमन्त्रं च द्विषड्वारं जपेत्ततः ॥ ४९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V50"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कलशोदकपूर्णं तु ततः शङ्खं प्रपूजयेत् ।</span><span class="shloka-line">त्वं पुरेत्यादिकान् मन्त्रान् पठित्वा प्रार्थयेत्ततः ५० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V51"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जपेत्त्रिः शङ्खगायत्रीं पुनः शङ्खादिमुद्रिकाः ।</span><span class="shloka-line">दर्शयित्वाऽष्टवारं च मूलमन्त्रं जपेत्ततः ॥ ५१ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V52"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पात्राण्यासादयेत्पूर्वं पञ्च पूजाविधौ सदा ।</span><span class="shloka-line">अर्घ्यं वायुपदे प्रोक्तं नैर्ऋत्यां पाद्यमेव च ॥ ५२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V53"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईशे त्वाचमनीयं च स्नानीयं चाग्निकोणके ।</span><span class="shloka-line">मध्ये द्वे सर्वपात्राणां शुद्धतोयेन पूरयेत् ॥ ५३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V54"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकं स्यान्मधुपर्केऽन्यत्पुनराचमने तथा ।</span><span class="shloka-line">निक्षिपेन्द्गन्धतुलसीपुष्पादीनि यथाविधि ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V55"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तुलसीदलयुक्तेन शङ्खतोयेन पूजकः ।</span><span class="shloka-line">पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्ष्य पीठं प्रपूजयेत् ॥ ५५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V56"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पूज्यश्च भगवान्नित्यमित्यध्याये यथाक्रमम् ।</span><span class="shloka-line">श्रीमध्वगुरुणा प्रोक्तं पीठावरणपूजनम् ॥ ५६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V57"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सूत्रत्वात्तस्य बोधार्थं क्वचिद्वक्ष्यामि विस्तरम् ।</span><span class="shloka-line">पीठपूजां विधायाथ २२तत्रावाह्येति सूत्रतः ॥ ५७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V58"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हरिमावाहयेद्भक्त्या तद्विधिः प्रोच्यतेऽधुना ।</span><span class="shloka-line">अधोमुखं हृत्कमलं वायुबीजेन चोन्मुखम् ॥ ५८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V59"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कुर्यात्ततोऽस्य मुकुलं ज्ञानार्केण विकासयेत् ।</span><span class="shloka-line">तत्कर्णिकास्थितं देवं नारायणमजं विभुम् ॥ ५९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V60"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उद्यद्भास्वदिति ध्यात्वा सपुष्पतुलसीकरः ।</span><span class="shloka-line">कृताञ्जालिपुटो भूत्वा आत्मेत्येकामृचं पठेत् ॥ ६० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V61"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मूलमन्त्रं ततो जप्त्वा यद्यात्मार्थं प्रपूजयेत् ॥ ६१ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V62"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘एह्येहि मम हृत्पद्मस्थितश्रीपुरुषोत्तम ।</span><span class="shloka-line">आवाहयामि पीठे त्वां प्रतिमायां रमापते’ ॥ ६२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V63"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्विरुच्चार्यैवमावाह्य तमावाहनमुद्रया ।</span><span class="shloka-line">ततस्तु प्रार्थनामुद्रां विधाय प्रार्थयेद्धरिम् ॥ ६३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V64"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यागावसानपर्यन्तमत्र स्थित्वा जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">भक्तस्य मम पूजां त्वं गृहीत्वा पाहि मां विभो’ ॥ ६४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V65"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सम्प्रार्थ्यैवं स्वबिम्बख्यं मुद्रा आवाहनादिकाः ।</span><span class="shloka-line">षण्मूलमन्त्रपूर्वं तु तं तमर्थमुदीरयेत् ॥ ६५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V66"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आवाहनं स्थापनं च सान्निध्यं सन्निरोधनम् ।</span><span class="shloka-line">संमुखीकरणं चैव ह्यवगुण्ठनमेव च ॥ ६६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V67"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रदर्श्यैताश्च षण्मुद्राः स्नानार्थं प्रार्थयेत्ततः ।</span><span class="shloka-line">परार्थं यदि पूजा स्यात्सूर्याग्न्यन्तर्गतं हरिम् ॥ ६७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V68"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आवाह्य पूर्ववत्कार्यं सर्वमावाहनाकम् ।</span><span class="shloka-line">एहि श्रीभगवन्विष्णो स्नानार्थं मज्जनालयम् ॥६८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V69"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सम्प्रार्थ्यैवमिदं विष्णुरित्यृचा पादुकार्पणम् ।</span><span class="shloka-line">स्नानालयं समायान्तं ध्यात्वा नारायणं प्रभुम् ॥६९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V70"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्थापयेत्स्नानपीठे तं भद्रं कर्णेभिरित्यृचा ।</span><span class="shloka-line">पुनस्तत्रापि षण्मुद्राः कुर्यादावाहनादिकाः ॥ ७० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V71"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततोऽर्घ्यं मूलमन्त्रेण पाद्यमाचमनीयकम् ।</span><span class="shloka-line">मधुपर्कं ततो दद्यात्पुनराचमनं ततः ॥ ७१ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V72"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आप्यायस्व दधिक्राव्णो घृतं मिमिक्ष इत्यृचः ।</span><span class="shloka-line">मधुवाता तथा स्वादुरिति मन्त्रान्समूलकान् ॥ ७२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V73"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्रमेणैतान्पठन्पञ्चामृतेन स्नापयेद्धरिम् ।</span><span class="shloka-line">पयो दधि घृतं क्षौद्रं शर्करा पञ्चमामृतम् ॥ ७३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V74"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततः शुद्धोदकस्नानं कारयेत्परमात्मनः ।</span><span class="shloka-line">पौरुषं वैष्णवं घार्मं पवस्वेति त्रिवर्गकम् ॥ ७४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V75"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य इन्द्रोरेकवर्गश्च समुद्रादूर्मिरेव च ।</span><span class="shloka-line">जितन्त इति च स्तोत्रं पठन्संस्नापयेद्धरिम् ॥ ७५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V76"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततोऽङ्गमार्जनं वस्त्रं पीतं च परिधानकम् ।</span><span class="shloka-line">ततः सर्वाङ्गभूषाश्च नूपुराद्याः किरीटकम् ॥ ७६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V77"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ध्यात्वैव भूषणं किञ्चिन्नवमप्यर्पयेत्सुधीः ।</span><span class="shloka-line">यज्ञोपवीतं दत्वा तमासने चोपवेशयेत् ॥ ७७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V78"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभिषेकात्पुरा वाऽपि पश्चाद्वा परमात्मनि ।</span><span class="shloka-line">तत्त्वन्यासादि ध्यानान्तं कृत्वा पूजां समारभेत् ॥ ७८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V79"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आसनस्थं हरिं स्पृष्ट्वा मूलद्वादशकं जपेत् ।</span><span class="shloka-line">अर्पयेद्गन्धपुष्पाणि मूलेन तुलसीं तथा ॥ ७९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V80"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततश्चक्रायुधादीनि पूजयेत्क्रमशो दश ।</span><span class="shloka-line">दुर्गा चक्राधिदेवी स्याच्छ्रीश्च शङ्खाधिदेवता ॥ ८० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V81"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वायुर्गदाधिदेवः स्याद्भूमिः पद्माभिमानिनी ।</span><span class="shloka-line">दुर्गैव खड्गदेवी स्याच्छार्ङ्गं चैव सरस्वती ॥ ८१ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V82"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पञ्च प्राणाः पञ्च बाणा विरिञ्चः कौस्तुभात्मकः ।</span><span class="shloka-line">श्रीरेव वनमालायां लक्ष्मीः श्रीवत्ससंस्थिता ॥ ८२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V83"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथावरणपूजायां लक्ष्मीं वामे हरेर्यजेत् ।</span><span class="shloka-line">धरां तु पश्चिमे पार्श्वे ततः पूर्वादिदिक्षु च ॥ ८३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V84"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्रुद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय नमस्ततः ।</span><span class="shloka-line">द्यूल्काय च नमस्कुर्यादुदीच्यां दिशि च क्रमात् ॥ ८४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V85"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सहस्रोल्कायेति चतुर्नम अग्न्यादिकोणतः ।</span><span class="shloka-line">पुनः पूर्वादिकाष्ठासु वासुदेवादिकान्यजेत् ॥ ८५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V86"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मायां जयां कृतिं शान्तिं यजेत्कोणेषु च क्रमात् ।</span><span class="shloka-line">केशवाद्यास्ततो मूर्तीर्द्वादश क्रमतो यजेत् ॥ ८३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V87"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दिशि द्वे द्वे कोण एक ईशे दामोदरो भवेत् ।</span><span class="shloka-line">सङ्कर्षणादिकृष्णान्ता मूर्तयो द्वादश क्रमात् ॥ ८७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V88"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मत्स्यादिमूर्तयोऽप्येवं द्वादशान्तं क्रमाद्यजेत् ।</span><span class="shloka-line">ऐशान्यां विश्वरूपः स्यात्क्रमेणानेन पूजयेत् ॥ ८८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V89"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वदिक्षु पुरश्चापि ह्यनन्तादीन् सभार्यकान् ।</span><span class="shloka-line">इन्द्रादींश्च सपत्नीकान् परिग्रहयुतानपि ॥ ८९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V90"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पूजयेत्क्रमशो धीमान् स्वासु दिक्षु स्थितान् बहिः ।</span><span class="shloka-line">पश्चात्पुरस्ताच्छेषं च विधिं चैव सभार्यकम् ॥ ९० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V91"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पूजयित्वा ततः पूज्या द्वादशद्वारपालकाः ।</span><span class="shloka-line">प्रथमो वज्रनाभश्च हरीशश्च ततः परम् ॥ ९१ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V92"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तृतीयो गाङ्गतनयस्ततः शङ्खनिधीश्वरः ।</span><span class="shloka-line">जयश्च विजयः पश्चाद्धाता सप्तमको मतः ॥ ९२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V93"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विधाता च ततो भद्रः सुभद्रोऽथामृतेश्वरः ।</span><span class="shloka-line">विरूपाक्षोऽन्तिमश्चैव नमश्शब्देन पूजयेत् ॥ ९३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V94"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वनस्पत्युद्भवेत्यादिमन्त्रैर्मूलपुरस्सरैः ।</span><span class="shloka-line">धूपं दत्वा ततो दीपं दद्यान्मूलमुदीरयेत् ॥ ९४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V95"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">साज्यं त्रिवर्तिमन्त्रेण ततो नैवेद्यमर्पयेत् ।</span><span class="shloka-line">देवस्याग्रे शुभं शोध्य श्रीबीजं तत्र संलिखेत् ॥ ९५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V96"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैवेद्यमुपरिस्थाप्य शुद्धतोयेन प्रोक्षयेत् ।</span><span class="shloka-line">सौवर्णैरिति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण मन्त्रयेत् ॥ ९६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V97"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमृतस्राविणीं धेनुं नैवेद्योपरि चिन्तयेत् ।</span><span class="shloka-line">धेनुमुद्रां प्रदर्श्योच्चां सुरभ्यै नम इत्यपि ॥ ९७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V98"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हुंफडन्तं सह स्वाहेत्युक्त्वा मुद्रां सुदर्शनीम् ।</span><span class="shloka-line">गारुडीं चाथ सन्दर्श्य गृहीत्वाऽथ करे जलम् ॥ ९८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V99"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परिषिञ्चामि सत्यं त्वर्तेनेति च क्रमाद्वदेत् ।</span><span class="shloka-line">परितः सिञ्चयेत्तोयं तत आपोशनं क्षिपेत् ॥ ९९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V100"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘सुधारसं सुविपुलमापोशनमिदं तव ।</span><span class="shloka-line">गृहाण कलशानीतं यथेष्टमुपभुज्यताम् ॥ १०० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V101"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति मन्त्रमुदीर्याथ देवदक्षिणहस्तके ।</span><span class="shloka-line">लक्ष्म्या प्रदीयमानं च सुधारसमयं शुभम् ॥ १०१ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V102"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आपोशनमिदं ध्यात्वाऽमृतोपस्तरणमसि ।</span><span class="shloka-line">इत्युक्त्वाऽऽपोशनोच्छिष्टं जलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ १०२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V103"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततः प्राणात्मने पूर्वमुक्त्वा नारायणाय च ।</span><span class="shloka-line">स्वाहान्तमिति पञ्चैता आहुतिः क्रमशो वदन् ॥ १०३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V104"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शङ्खतोयं क्षिपेत्पात्रे प्रत्याहुत्येकपात्रकम् ।</span><span class="shloka-line">मधुवाता तथा स्वादु भोजं त्वेति पठेदृचः ॥ १०४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V105"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पानीयमर्पयेत्पश्चात्ततो जवनिकां क्षिपेत् ।</span><span class="shloka-line">भुञ्जानं चिन्तयन्मूलं जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ १०५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V106"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्तरापोशनं पश्चादमृतापिधानमसि ।</span><span class="shloka-line">इत्युक्त्वाऽपोशनोच्छिष्टजलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ १०६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V107"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वामे गण्डूषपात्रं स्यात्तत्र गण्डूषमर्पयेत् ।</span><span class="shloka-line">हस्तप्रक्षालनं दत्वा पश्चादाचमनं क्षिपेत् ॥ १०७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V108"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मूलेन पुष्पत्रितयमर्पयित्वा ततो वदेत् ।</span><span class="shloka-line">‘पूगीफलं सखदिरचूर्णकर्पूरसंयुतम् ॥ १०८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V109"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नागवल्लीदलैर्युक्तं ताम्बूलं गृह्यतां विभो’ ।</span><span class="shloka-line">इति ताम्बूलकं दद्यान्नाकस्येति च दक्षिणाम् ॥ १०९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V110"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जयत्यादि पठन्मन्त्रान्पुनर्धूपं समर्पयेत् ।</span><span class="shloka-line">अर्चतेत्यादिकानन्मन्त्रान्पठन्नीराजयेद्धरिम् ॥ ११० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V101"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुष्पाण्यष्टौ समार्प्याथ मूलमन्लेण वैष्णवः ।</span><span class="shloka-line">वेदमन्त्रैश्च पौरणैरर्पयेत्कुसुमाञ्जलिम् ॥ १११ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V112"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चामरं दर्पणं छत्रं वाहनादि निवेदयेत् ।</span><span class="shloka-line">महाराजोपचारांश्च गीतवादित्रनृत्यकान् ॥ ११२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V113"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वं निवेदयेद्भक्त्या मूलमन्त्रेण साधकः ।</span><span class="shloka-line">ततः शुद्धेन तोयेन शङ्खमापूर्य मुद्रिकाः ॥ ११३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V114"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धेन्वादीः सम्पदर्श्याथ तोयं शङ्खगतं स्पृशेत् ।</span><span class="shloka-line">अष्टवारं जपेन्मूलं भ्रामयेत्त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ ११४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V115"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शङ्खोदकं तु तत्पात्रे स्थापयित्वा पृथक् सुधीः ।</span><span class="shloka-line">प्रदक्षिणनमस्कारान्सूक्तपाठं ततश्चरेत् ॥ ११५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V116"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आरुह्य वेदिकां पश्चात्पूजासाद्गुण्यकारकम् ।</span><span class="shloka-line">मूलमन्त्रं हरिं ध्यायन् जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ११६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V117"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रमाब्रह्मादिदेवानां दत्वा तीर्थादिकं बलिम् ।</span><span class="shloka-line">तत्त्वन्यासान् मातृकाश्च पुनर्मूर्तौ समाचरेत् ॥ ११७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V117"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुनर्ध्यात्वा हरिं देवमात्मा देवेत्यृचं पठेत् ।</span><span class="shloka-line">तत आवाहनीं मुद्रां व्युत्क्रमेण विधाय च ॥११८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V118"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एह्येहीति पुनः प्रोच्य पुनरावहयेद्धृदि ।</span><span class="shloka-line">तथैव परपूजायां रव्यादौ तं निधापयेत् ॥ ११८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V119"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘याचेऽहं त्वां हृषीकेश नमामि पुरुषोत्तम ।</span><span class="shloka-line">हृदि मे कुरु संवासं श्रिया सह जगत्पते ॥११९ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V120"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति प्रार्थ्य हरिं पश्चाद्विदध्यात्तत्त्वमातृकाः ।</span><span class="shloka-line">ध्यात्वा समर्पयेद्विष्णुं यस्य स्मृत्येति मन्त्रतः ॥ १२० ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V121"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तीर्थप्रसादगन्धादीन् दत्वा विष्णुपराय च ।</span><span class="shloka-line">ततः स्वयं तु गृह्णीयाद्भक्त्या नत्वा हरिं स्मरन् ॥ १२१ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V122"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पद्यपाठे मनुष्याणां श्रमो नातिभवेदिति ।</span><span class="shloka-line">तन्त्रसारोक्तपूजायां पद्यमालोयमीरिता ।</span><span class="shloka-line">अनेन भगवान् विष्णुः प्रीतो भवतु सर्वदा ॥ १२२ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V123"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रमादतो निरोधाद्वा हरेः पूजा भवेन्न चेत् ।</span><span class="shloka-line">पठनात्पद्यमालायाः नरः पूजाफलं लभेत् ॥ १२३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" id="PM_C01_V124"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति श्रीजयतीर्थार्यभिक्षुणा रचिता सती ।</span><span class="shloka-line">तन्त्रसारोक्तपूजानुसारिणी पद्यमालिका ॥ १२४ ॥</span></span></div>

[[Category:Padyamala]]
[[Category:Moola]]

Padyamala/Data

2026-06-15T18:34:56Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

__HIDDENCAT__

{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V01
| verse_type = shloka
| verse_text = प्रणम्य श्रीपतिं सर्वान् गुरूंश्चाथ प्रवच्म्यहम् । यथामति हरेः पूजाविधिं वैष्णवसम्मतम् ॥ १ ॥
| verse_lines = प्रणम्य श्रीपतिं सर्वान् गुरूंश्चाथ प्रवच्म्यहम् ।¦यथामति हरेः पूजाविधिं वैष्णवसम्मतम् ॥ १ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V02
| verse_type = shloka
| verse_text = आदौ देवगृहे न्यस्य कलशान् सप्त पञ्च वा । आहरेत्तुलसीं दूर्वां पुष्पाण्यद्यतनानि च ॥ २ ॥
| verse_lines = आदौ देवगृहे न्यस्य कलशान् सप्त पञ्च वा ।¦आहरेत्तुलसीं दूर्वां पुष्पाण्यद्यतनानि च ॥ २ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V03
| verse_type = shloka
| verse_text = यथाकालोपपन्नानि स्वारामवनजान्यपि । अक्रीतान्यप्रदत्तानि चौर्याल्लब्धानि यानि च ॥ ३ ॥
| verse_lines = यथाकालोपपन्नानि स्वारामवनजान्यपि ।¦अक्रीतान्यप्रदत्तानि चौर्याल्लब्धानि यानि च ॥ ३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V04
| verse_type = shloka
| verse_text = शूद्राहृतानि वा भूमौ पतितानि तथैव च । एरण्डार्कजपत्रेषु चाहृतानि करे तथा । पटाहृतानि यानि स्युर्वर्जयेत्तानि यत्नतः ॥ ४ ॥
| verse_lines = शूद्राहृतानि वा भूमौ पतितानि तथैव च ।¦एरण्डार्कजपत्रेषु चाहृतानि करे तथा ।¦पटाहृतानि यानि स्युर्वर्जयेत्तानि यत्नतः ॥ ४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V06
| verse_type = shloka
| verse_text = अर्घ्यपाद्यादिसम्भारान् यथाशक्ति विधाय च । प्रक्षाल्य पाणी पादौ चाप्याचम्य हरिवेश्मनः ॥ ६ ॥
| verse_lines = अर्घ्यपाद्यादिसम्भारान् यथाशक्ति विधाय च ।¦प्रक्षाल्य पाणी पादौ चाप्याचम्य हरिवेश्मनः ॥ ६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V07
| verse_type = shloka
| verse_text = पूर्वे नमो जयायाथ विजयायाथ दक्षिणे । श्रियै बलाय प्रबलायाथ प्रत्यक् श्रियैः नमः ॥ ७ ॥
| verse_lines = पूर्वे नमो जयायाथ विजयायाथ दक्षिणे ।¦श्रियै बलाय प्रबलायाथ प्रत्यक् श्रियैः नमः ॥ ७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V08
| verse_type = shloka
| verse_text = नन्दायाथ सुनन्दाय श्रियै च कुमुदाय च । कुमुदाक्षायोत्तरे च द्वारपालांश्च पूजयेत् ॥ ८ ॥
| verse_lines = नन्दायाथ सुनन्दाय श्रियै च कुमुदाय च ।¦कुमुदाक्षायोत्तरे च द्वारपालांश्च पूजयेत् ॥ ८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V09
| verse_type = shloka
| verse_text = तदनुज्ञामवाप्याथ ‘वायवायाहि दर्शत’ । अनेन वायुमन्त्रेण समुद्घाट्य कवाटकम् ॥ ९ ॥
| verse_lines = तदनुज्ञामवाप्याथ ‘वायवायाहि दर्शत’ ।¦अनेन वायुमन्त्रेण समुद्घाट्य कवाटकम् ॥ ९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V10
| verse_type = shloka
| verse_text = कृत्वा तालत्रयं द्वारे देहलीमस्पृशन्विशेत् । दक्षिणाङ्घ्रिं पुरस्कृत्य ‘ह्यग्निनाग्निः समिध्यते’ ॥ १० ॥
| verse_lines = कृत्वा तालत्रयं द्वारे देहलीमस्पृशन्विशेत् ।¦दक्षिणाङ्घ्रिं पुरस्कृत्य ‘ह्यग्निनाग्निः समिध्यते’ ॥ १० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V011
| verse_type = shloka
| verse_text = अनेन वह्निमन्त्रेण दीपानुद्दीपयेत्ततः । ईक्षया पुष्पक्षेपेण पार्ष्णिघातत्रयेण च । दिव्यन्तरिक्षभूमिष्ठान्विघ्नानुच्चाटयेत्सुधीः ॥ ११ ॥
| verse_lines = अनेन वह्निमन्त्रेण दीपानुद्दीपयेत्ततः ।¦ईक्षया पुष्पक्षेपेण पार्ष्णिघातत्रयेण च ।¦दिव्यन्तरिक्षभूमिष्ठान्विघ्नानुच्चाटयेत्सुधीः ॥ ११ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V12
| verse_type = shloka
| verse_text = ‘अपसर्पन्तु ये भूता’ इति मन्त्रं पठन्नपि । भूतानुच्चाट्य नाराचमुद्रया बन्धयेद्दिशम् ॥ १२ ॥
| verse_lines = ‘अपसर्पन्तु ये भूता’ इति मन्त्रं पठन्नपि ।¦भूतानुच्चाट्य नाराचमुद्रया बन्धयेद्दिशम् ॥ १२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V13
| verse_type = shloka
| verse_text = अपैवेत्यादि येभ्यश्च एवापित्र ऋचौ पठेत् । निवार्य मानुषं गन्धमेभिर्मन्त्रैस्तु पूजकः ॥ १३ ॥
| verse_lines = अपैवेत्यादि येभ्यश्च एवापित्र ऋचौ पठेत् ।¦निवार्य मानुषं गन्धमेभिर्मन्त्रैस्तु पूजकः ॥ १३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V14
| verse_type = shloka
| verse_text = कल्पयित्वा जवनिकां देवमात्मानमन्तरा । आरुह्य वेदिकां पश्चाद् ब्रह्मपारस्तवं पठेत् ॥ १४ ॥
| verse_lines = कल्पयित्वा जवनिकां देवमात्मानमन्तरा ।¦आरुह्य वेदिकां पश्चाद् ब्रह्मपारस्तवं पठेत् ॥ १४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V15
| verse_type = shloka
| verse_text = ‘आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् । कुरु घण्टारवं तत्र देवताह्वानलाञ्छनम्’ ॥ १५ ॥
| verse_lines = ‘आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् ।¦कुरु घण्टारवं तत्र देवताह्वानलाञ्छनम्’ ॥ १५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V16
| verse_type = shloka
| verse_text = अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि कांस्यघण्टां न वादयेत् ॥ १६ ॥
| verse_lines = अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि कांस्यघण्टां न वादयेत् ॥ १६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V17
| verse_type = shloka
| verse_text = राक्षसानां पिशाचानां तद्देशे वसतिर्भवत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन घण्टामावादयेत्ततः ॥ १७ ॥
| verse_lines = राक्षसानां पिशाचानां तद्देशे वसतिर्भवत् ।¦तस्मात्सर्वप्रयत्नेन घण्टामावादयेत्ततः ॥ १७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V18
| verse_type = shloka
| verse_text = ततो जवनिकां त्यक्त्वा निर्माल्यं विसृजेत्ततः । स्नानपात्रं तथा पीठं यथास्थानं निधाय च । सौवर्णं मण्टपं ध्यायेद्धेमरत्नोपमण्डितम् ॥ १८ ॥
| verse_lines = ततो जवनिकां त्यक्त्वा निर्माल्यं विसृजेत्ततः ।¦स्नानपात्रं तथा पीठं यथास्थानं निधाय च ।¦सौवर्णं मण्टपं ध्यायेद्धेमरत्नोपमण्डितम् ॥ १८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V19
| verse_type = shloka
| verse_text = अध्यासितासने स्वस्थोऽपक्रामन्त्विति पूर्वकान् । मन्त्रानुदीर्य भूतानि मुद्रया छोटिकाख्यया ॥ १९ ॥
| verse_lines = अध्यासितासने स्वस्थोऽपक्रामन्त्विति पूर्वकान् ।¦मन्त्रानुदीर्य भूतानि मुद्रया छोटिकाख्यया ॥ १९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V20
| verse_type = shloka
| verse_text = उत्साद्यासनमन्त्रेण पृथिवीं प्रार्थयेत्ततः । आसने मण्डले चेन्दोः कूर्मस्कन्धेऽहमास्थितः ॥ २० ॥
| verse_lines = उत्साद्यासनमन्त्रेण पृथिवीं प्रार्थयेत्ततः ।¦आसने मण्डले चेन्दोः कूर्मस्कन्धेऽहमास्थितः ॥ २० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V21
| verse_type = shloka
| verse_text = कल्पयित्वेत्थमासीनो व्याहरेत् भूर्भुवःस्वरोम् । इत्यासनमुपस्पृश्य मण्डूकाय नमस्ततः । कूर्मायाथ वराहाय शेषयाथ नमस्ततः ॥ २१ ॥
| verse_lines = कल्पयित्वेत्थमासीनो व्याहरेत् भूर्भुवःस्वरोम् ।¦इत्यासनमुपस्पृश्य मण्डूकाय नमस्ततः ।¦कूर्मायाथ वराहाय शेषयाथ नमस्ततः ॥ २१ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V22
| verse_type = shloka
| verse_text = नमः कालाग्निरुद्राय वज्राय च नमो नमः । सानुस्वारं चादिवर्णं प्रणवादिमुदीर्य च । नमोऽन्तमिति चैतेषु षट्कं चैव जपेद्बुधः ॥ २२ ॥
| verse_lines = नमः कालाग्निरुद्राय वज्राय च नमो नमः ।¦सानुस्वारं चादिवर्णं प्रणवादिमुदीर्य च ।¦नमोऽन्तमिति चैतेषु षट्कं चैव जपेद्बुधः ॥ २२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V23
| verse_type = shloka
| verse_text = उक्तेषु वक्ष्यमाणेषु स्थानेष्वन्येषु सर्वशः । पूजाविधौ च देवानां पीठावरणयोर्वदेत् ॥ २३ ॥
| verse_lines = उक्तेषु वक्ष्यमाणेषु स्थानेष्वन्येषु सर्वशः ।¦पूजाविधौ च देवानां पीठावरणयोर्वदेत् ॥ २३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V24
| verse_type = shloka
| verse_text = तत्तन्नाम चतुर्थ्यन्तं प्रणवादि नमोऽन्तकम् । नमोऽस्त्राय फडित्युक्त्वा दिशो बध्वेषुमुद्रया ॥ २४ ॥
| verse_lines = तत्तन्नाम चतुर्थ्यन्तं प्रणवादि नमोऽन्तकम् ।¦नमोऽस्त्राय फडित्युक्त्वा दिशो बध्वेषुमुद्रया ॥ २४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V25
| verse_type = shloka
| verse_text = प्राकारावस्थितं वह्निं ध्यात्वा मुद्रां सुदर्शनीम् । दर्शयेदथ चेन्द्रादिदिक्षु बघ्नामि चाष्टसु ॥ २५ ॥
| verse_lines = प्राकारावस्थितं वह्निं ध्यात्वा मुद्रां सुदर्शनीम् ।¦दर्शयेदथ चेन्द्रादिदिक्षु बघ्नामि चाष्टसु ॥ २५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V26
| verse_type = shloka
| verse_text = नमश्चक्राय स्वाहेति मन्त्रमेनमुदीरयेत् । ततस्तिथ्यादि सङ्कीर्त्य स्थितं देशं च संस्मरन् ॥ २६ ॥
| verse_lines = नमश्चक्राय स्वाहेति मन्त्रमेनमुदीरयेत् ।¦ततस्तिथ्यादि सङ्कीर्त्य स्थितं देशं च संस्मरन् ॥ २६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V27
| verse_type = shloka
| verse_text = ‘अनन्तकल्याणगुणैकसिन्धुश्रीविष्णुना प्रेरितमानसोऽहम् । तस्यैव वीर्येण बलेन तेजसा सञ्जीवितस्वान्तवपुश्चिदिन्द्रियः ॥ २७ ॥
| verse_lines = ‘अनन्तकल्याणगुणैकसिन्धुश्रीविष्णुना प्रेरितमानसोऽहम् ।¦तस्यैव वीर्येण बलेन तेजसा सञ्जीवितस्वान्तवपुश्चिदिन्द्रियः ॥ २७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V28
| verse_type = shloka
| verse_text = प्रीत्यर्थमस्यैव करोमि पूजाविधिं प्रदिष्टं खलु तन्त्रसारे । ब्रह्माण्डसाहस्रपतेर्दयालोर्भक्त्या यथाशक्ति यथैव सम्पत्’॥ २८ ॥
| verse_lines = प्रीत्यर्थमस्यैव करोमि पूजाविधिं प्रदिष्टं खलु तन्त्रसारे ।¦ब्रह्माण्डसाहस्रपतेर्दयालोर्भक्त्या यथाशक्ति यथैव सम्पत्’॥ २८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V29
| verse_type = shloka
| verse_text = वाय्वग्निवरुणानां च बीजानि यरवाः क्रमात् । प्रत्येकं सम्पुटीकृत्य प्रणवेन च विन्दुना ॥२९ ॥
| verse_lines = वाय्वग्निवरुणानां च बीजानि यरवाः क्रमात् ।¦प्रत्येकं सम्पुटीकृत्य प्रणवेन च विन्दुना ॥२९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V30
| verse_type = shloka
| verse_text = एभिः कार्यं क्रमात्षोढा करसन्धिषु शोधनम् । ततः सर्वान् गुरुन्नत्वा हृत्पद्माधिष्ठितं प्रभुम् ॥ ३० ॥
| verse_lines = एभिः कार्यं क्रमात्षोढा करसन्धिषु शोधनम् ।¦ततः सर्वान् गुरुन्नत्वा हृत्पद्माधिष्ठितं प्रभुम् ॥ ३० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V31
| verse_type = shloka
| verse_text = सुषुम्नामार्गतो नीत्वा विनिदध्यात्स्वमूर्धनि । ततश्च ब्रह्महत्येति ध्यायेत्स्वं पापपूरुषम् ॥ ३१ ॥
| verse_lines = सुषुम्नामार्गतो नीत्वा विनिदध्यात्स्वमूर्धनि ।¦ततश्च ब्रह्महत्येति ध्यायेत्स्वं पापपूरुषम् ॥ ३१ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V32
| verse_type = shloka
| verse_text = आनीय नाभिदेशेतं वायुबीजेन शोषयेत् । हृद्यग्निबीजतो दग्ध्वा भस्म वामनसा त्यजेत् ॥ ३२ ॥
| verse_lines = आनीय नाभिदेशेतं वायुबीजेन शोषयेत् ।¦हृद्यग्निबीजतो दग्ध्वा भस्म वामनसा त्यजेत् ॥ ३२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V33
| verse_type = shloka
| verse_text = वारुणेनाथ बीजेन शिरस्थामृतधारया । प्लावयेत्सर्वगात्राणि कृत्वाऽऽत्मानं ततो हृदि ॥ ३३ ॥
| verse_lines = वारुणेनाथ बीजेन शिरस्थामृतधारया ।¦प्लावयेत्सर्वगात्राणि कृत्वाऽऽत्मानं ततो हृदि ॥ ३३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V34
| verse_type = shloka
| verse_text = प्राणायामं ततः कृत्वा तत्त्वन्यासांस्ततः परम् । मातृकान्यासकान्कृत्वा प्राणानायम्य मूलतः ॥ ३४ ॥
| verse_lines = प्राणायामं ततः कृत्वा तत्त्वन्यासांस्ततः परम् ।¦मातृकान्यासकान्कृत्वा प्राणानायम्य मूलतः ॥ ३४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V35
| verse_type = shloka
| verse_text = अष्टाक्षरन्यासपूर्वं ध्यात्वो१३द्यद्भास्वदित्यथ । पूजाङ्गमिति मूलं च जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ३५ ॥
| verse_lines = अष्टाक्षरन्यासपूर्वं ध्यात्वो१३द्यद्भास्वदित्यथ ।¦पूजाङ्गमिति मूलं च जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ३५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V36
| verse_type = shloka
| verse_text = पुनश्चाक्षरविन्यासं कृत्वा ध्यायेद्धरिं पुनः । ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा निषुसीदेत्यृचं पठेत् ॥ ३६ ॥
| verse_lines = पुनश्चाक्षरविन्यासं कृत्वा ध्यायेद्धरिं पुनः ।¦ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा निषुसीदेत्यृचं पठेत् ॥ ३६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V37
| verse_type = shloka
| verse_text = ‘आराध्यसे प्राणभृतां प्रणेत्रा प्राणाधिनाथेन समीरणेन । नारायण ज्ञानसुखैकपूर्ण स्वामिन्मम श्रीरमण प्रसीद ॥ ३७ ॥
| verse_lines = ‘आराध्यसे प्राणभृतां प्रणेत्रा प्राणाधिनाथेन समीरणेन ।¦नारायण ज्ञानसुखैकपूर्ण स्वामिन्मम श्रीरमण प्रसीद ॥ ३७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V38
| verse_type = shloka
| verse_text = बिम्बोऽसि प्रतिबिम्बोऽस्मि तव यद्यपि चान्तरम् । स्वामिन् निर्दोष मद्दोषं विरे(वे)चय नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥
| verse_lines = बिम्बोऽसि प्रतिबिम्बोऽस्मि तव यद्यपि चान्तरम् ।¦स्वामिन् निर्दोष मद्दोषं विरे(वे)चय नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V39
| verse_type = shloka
| verse_text = भगवन्यन्मया कर्म शुभं कारयसि प्रभो । तत्सर्वं विष्णुपूजाऽऽस्तु तव देवप्रसादतः’ ॥ ३९ ॥
| verse_lines = भगवन्यन्मया कर्म शुभं कारयसि प्रभो ।¦तत्सर्वं विष्णुपूजाऽऽस्तु तव देवप्रसादतः’ ॥ ३९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V40
| verse_type = shloka
| verse_text = सम्प्रार्थ्यैवं स्वबिम्बस्थं मुद्रया प्रार्थनाख्यया । कलशं पूजयेत् पश्चादाह्वयेद्देवताशतम् ॥ ४० ॥
| verse_lines = सम्प्रार्थ्यैवं स्वबिम्बस्थं मुद्रया प्रार्थनाख्यया ।¦कलशं पूजयेत् पश्चादाह्वयेद्देवताशतम् ॥ ४० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V41
| verse_type = shloka
| verse_text = मातृका एकपञ्चशच्चतुर्विंशतिमूर्तयः । केशवाद्यस्तथा विश्वतैजसप्राज्ञतुर्यकाः ॥ ४१ ॥
| verse_lines = मातृका एकपञ्चशच्चतुर्विंशतिमूर्तयः ।¦केशवाद्यस्तथा विश्वतैजसप्राज्ञतुर्यकाः ॥ ४१ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V42
| verse_type = shloka
| verse_text = आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मा वासुदेवकः । सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो मत्स्यकच्छपौ ॥ ४२ ॥
| verse_lines = आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मा वासुदेवकः ।¦सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो मत्स्यकच्छपौ ॥ ४२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V43
| verse_type = shloka
| verse_text = क्रोडो नृसिंहः सवटू जामदग्न्यरघूद्वहौ । वासिष्ठयादवौ कृष्णावात्रेयो बुद्धकल्किनौ ॥ ४३ ॥
| verse_lines = क्रोडो नृसिंहः सवटू जामदग्न्यरघूद्वहौ ।¦वासिष्ठयादवौ कृष्णावात्रेयो बुद्धकल्किनौ ॥ ४३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V44
| verse_type = shloka
| verse_text = शिंशुमारश्चेति शतं मूलमूर्त्या समन्वितम् । आहूय पूजयेदेताः स्नानीयकलशे बुधः ॥ ४४ ॥
| verse_lines = शिंशुमारश्चेति शतं मूलमूर्त्या समन्वितम् ।¦आहूय पूजयेदेताः स्नानीयकलशे बुधः ॥ ४४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V45
| verse_type = shloka
| verse_text = नैवेद्यप्रोक्षणार्थं च पञ्चपात्रप्रपूरणे । पानीयार्थं पृथक्चैकं कलशत्रितयं भवेत् ॥ ४५ ॥
| verse_lines = नैवेद्यप्रोक्षणार्थं च पञ्चपात्रप्रपूरणे ।¦पानीयार्थं पृथक्चैकं कलशत्रितयं भवेत् ॥ ४५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V46
| verse_type = shloka
| verse_text = पञ्चैते कलशाः प्रोक्ता गन्धार्थं द्वौ पुनः पृथक् । सम्भवे सप्त कलशाः पञ्च वाथ त्रयो द्वयम् ॥ ४६ ॥
| verse_lines = पञ्चैते कलशाः प्रोक्ता गन्धार्थं द्वौ पुनः पृथक् ।¦सम्भवे सप्त कलशाः पञ्च वाथ त्रयो द्वयम् ॥ ४६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V47
| verse_type = shloka
| verse_text = असम्भवे च सर्वेषां भिन्नपात्राणि कारयेत् । एकस्माद्वाऽपि पश्चात्तं कलशं पूजयेद् बुधः ॥ ४७ ॥
| verse_lines = असम्भवे च सर्वेषां भिन्नपात्राणि कारयेत् ।¦एकस्माद्वाऽपि पश्चात्तं कलशं पूजयेद् बुधः ॥ ४७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V48
| verse_type = shloka
| verse_text = इमं मे चाथ गङ्गे चेत्यादिमन्त्रानुदीरयेत् । सर्वक्षेत्रेति मन्त्रेण कलशं प्रार्थयेत्ततः ॥ ४८ ॥
| verse_lines = इमं मे चाथ गङ्गे चेत्यादिमन्त्रानुदीरयेत् ।¦सर्वक्षेत्रेति मन्त्रेण कलशं प्रार्थयेत्ततः ॥ ४८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V49
| verse_type = shloka
| verse_text = शङ्खचक्रगदापद्मधेनुतार्क्ष्यादिमुद्रिकाः । प्रदर्श्य मूलमन्त्रं च द्विषड्वारं जपेत्ततः ॥ ४९ ॥
| verse_lines = शङ्खचक्रगदापद्मधेनुतार्क्ष्यादिमुद्रिकाः ।¦प्रदर्श्य मूलमन्त्रं च द्विषड्वारं जपेत्ततः ॥ ४९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V50
| verse_type = shloka
| verse_text = कलशोदकपूर्णं तु ततः शङ्खं प्रपूजयेत् । त्वं पुरेत्यादिकान् मन्त्रान् पठित्वा प्रार्थयेत्ततः ५० ॥
| verse_lines = कलशोदकपूर्णं तु ततः शङ्खं प्रपूजयेत् ।¦त्वं पुरेत्यादिकान् मन्त्रान् पठित्वा प्रार्थयेत्ततः ५० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V51
| verse_type = shloka
| verse_text = जपेत्त्रिः शङ्खगायत्रीं पुनः शङ्खादिमुद्रिकाः । दर्शयित्वाऽष्टवारं च मूलमन्त्रं जपेत्ततः ॥ ५१ ॥
| verse_lines = जपेत्त्रिः शङ्खगायत्रीं पुनः शङ्खादिमुद्रिकाः ।¦दर्शयित्वाऽष्टवारं च मूलमन्त्रं जपेत्ततः ॥ ५१ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V52
| verse_type = shloka
| verse_text = पात्राण्यासादयेत्पूर्वं पञ्च पूजाविधौ सदा । अर्घ्यं वायुपदे प्रोक्तं नैर्ऋत्यां पाद्यमेव च ॥ ५२ ॥
| verse_lines = पात्राण्यासादयेत्पूर्वं पञ्च पूजाविधौ सदा ।¦अर्घ्यं वायुपदे प्रोक्तं नैर्ऋत्यां पाद्यमेव च ॥ ५२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V53
| verse_type = shloka
| verse_text = ईशे त्वाचमनीयं च स्नानीयं चाग्निकोणके । मध्ये द्वे सर्वपात्राणां शुद्धतोयेन पूरयेत् ॥ ५३ ॥
| verse_lines = ईशे त्वाचमनीयं च स्नानीयं चाग्निकोणके ।¦मध्ये द्वे सर्वपात्राणां शुद्धतोयेन पूरयेत् ॥ ५३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V54
| verse_type = shloka
| verse_text = एकं स्यान्मधुपर्केऽन्यत्पुनराचमने तथा । निक्षिपेन्द्गन्धतुलसीपुष्पादीनि यथाविधि ॥
| verse_lines = एकं स्यान्मधुपर्केऽन्यत्पुनराचमने तथा ।¦निक्षिपेन्द्गन्धतुलसीपुष्पादीनि यथाविधि ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V55
| verse_type = shloka
| verse_text = तुलसीदलयुक्तेन शङ्खतोयेन पूजकः । पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्ष्य पीठं प्रपूजयेत् ॥ ५५ ॥
| verse_lines = तुलसीदलयुक्तेन शङ्खतोयेन पूजकः ।¦पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्ष्य पीठं प्रपूजयेत् ॥ ५५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V56
| verse_type = shloka
| verse_text = पूज्यश्च भगवान्नित्यमित्यध्याये यथाक्रमम् । श्रीमध्वगुरुणा प्रोक्तं पीठावरणपूजनम् ॥ ५६ ॥
| verse_lines = पूज्यश्च भगवान्नित्यमित्यध्याये यथाक्रमम् ।¦श्रीमध्वगुरुणा प्रोक्तं पीठावरणपूजनम् ॥ ५६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V57
| verse_type = shloka
| verse_text = सूत्रत्वात्तस्य बोधार्थं क्वचिद्वक्ष्यामि विस्तरम् । पीठपूजां विधायाथ २२तत्रावाह्येति सूत्रतः ॥ ५७ ॥
| verse_lines = सूत्रत्वात्तस्य बोधार्थं क्वचिद्वक्ष्यामि विस्तरम् ।¦पीठपूजां विधायाथ २२तत्रावाह्येति सूत्रतः ॥ ५७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V58
| verse_type = shloka
| verse_text = हरिमावाहयेद्भक्त्या तद्विधिः प्रोच्यतेऽधुना । अधोमुखं हृत्कमलं वायुबीजेन चोन्मुखम् ॥ ५८ ॥
| verse_lines = हरिमावाहयेद्भक्त्या तद्विधिः प्रोच्यतेऽधुना ।¦अधोमुखं हृत्कमलं वायुबीजेन चोन्मुखम् ॥ ५८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V59
| verse_type = shloka
| verse_text = कुर्यात्ततोऽस्य मुकुलं ज्ञानार्केण विकासयेत् । तत्कर्णिकास्थितं देवं नारायणमजं विभुम् ॥ ५९ ॥
| verse_lines = कुर्यात्ततोऽस्य मुकुलं ज्ञानार्केण विकासयेत् ।¦तत्कर्णिकास्थितं देवं नारायणमजं विभुम् ॥ ५९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V60
| verse_type = shloka
| verse_text = उद्यद्भास्वदिति ध्यात्वा सपुष्पतुलसीकरः । कृताञ्जालिपुटो भूत्वा आत्मेत्येकामृचं पठेत् ॥ ६० ॥
| verse_lines = उद्यद्भास्वदिति ध्यात्वा सपुष्पतुलसीकरः ।¦कृताञ्जालिपुटो भूत्वा आत्मेत्येकामृचं पठेत् ॥ ६० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V61
| verse_type = shloka
| verse_text = मूलमन्त्रं ततो जप्त्वा यद्यात्मार्थं प्रपूजयेत् ॥ ६१ ॥
| verse_lines = मूलमन्त्रं ततो जप्त्वा यद्यात्मार्थं प्रपूजयेत् ॥ ६१ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V62
| verse_type = shloka
| verse_text = ‘एह्येहि मम हृत्पद्मस्थितश्रीपुरुषोत्तम । आवाहयामि पीठे त्वां प्रतिमायां रमापते’ ॥ ६२ ॥
| verse_lines = ‘एह्येहि मम हृत्पद्मस्थितश्रीपुरुषोत्तम ।¦आवाहयामि पीठे त्वां प्रतिमायां रमापते’ ॥ ६२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V63
| verse_type = shloka
| verse_text = द्विरुच्चार्यैवमावाह्य तमावाहनमुद्रया । ततस्तु प्रार्थनामुद्रां विधाय प्रार्थयेद्धरिम् ॥ ६३ ॥
| verse_lines = द्विरुच्चार्यैवमावाह्य तमावाहनमुद्रया ।¦ततस्तु प्रार्थनामुद्रां विधाय प्रार्थयेद्धरिम् ॥ ६३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V64
| verse_type = shloka
| verse_text = ‘यागावसानपर्यन्तमत्र स्थित्वा जनार्दन । भक्तस्य मम पूजां त्वं गृहीत्वा पाहि मां विभो’ ॥ ६४ ॥
| verse_lines = ‘यागावसानपर्यन्तमत्र स्थित्वा जनार्दन ।¦भक्तस्य मम पूजां त्वं गृहीत्वा पाहि मां विभो’ ॥ ६४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V65
| verse_type = shloka
| verse_text = सम्प्रार्थ्यैवं स्वबिम्बख्यं मुद्रा आवाहनादिकाः । षण्मूलमन्त्रपूर्वं तु तं तमर्थमुदीरयेत् ॥ ६५ ॥
| verse_lines = सम्प्रार्थ्यैवं स्वबिम्बख्यं मुद्रा आवाहनादिकाः ।¦षण्मूलमन्त्रपूर्वं तु तं तमर्थमुदीरयेत् ॥ ६५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V66
| verse_type = shloka
| verse_text = आवाहनं स्थापनं च सान्निध्यं सन्निरोधनम् । संमुखीकरणं चैव ह्यवगुण्ठनमेव च ॥ ६६ ॥
| verse_lines = आवाहनं स्थापनं च सान्निध्यं सन्निरोधनम् ।¦संमुखीकरणं चैव ह्यवगुण्ठनमेव च ॥ ६६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V67
| verse_type = shloka
| verse_text = प्रदर्श्यैताश्च षण्मुद्राः स्नानार्थं प्रार्थयेत्ततः । परार्थं यदि पूजा स्यात्सूर्याग्न्यन्तर्गतं हरिम् ॥ ६७ ॥
| verse_lines = प्रदर्श्यैताश्च षण्मुद्राः स्नानार्थं प्रार्थयेत्ततः ।¦परार्थं यदि पूजा स्यात्सूर्याग्न्यन्तर्गतं हरिम् ॥ ६७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V68
| verse_type = shloka
| verse_text = आवाह्य पूर्ववत्कार्यं सर्वमावाहनाकम् । एहि श्रीभगवन्विष्णो स्नानार्थं मज्जनालयम् ॥६८ ॥
| verse_lines = आवाह्य पूर्ववत्कार्यं सर्वमावाहनाकम् ।¦एहि श्रीभगवन्विष्णो स्नानार्थं मज्जनालयम् ॥६८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V69
| verse_type = shloka
| verse_text = सम्प्रार्थ्यैवमिदं विष्णुरित्यृचा पादुकार्पणम् । स्नानालयं समायान्तं ध्यात्वा नारायणं प्रभुम् ॥६९ ॥
| verse_lines = सम्प्रार्थ्यैवमिदं विष्णुरित्यृचा पादुकार्पणम् ।¦स्नानालयं समायान्तं ध्यात्वा नारायणं प्रभुम् ॥६९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V70
| verse_type = shloka
| verse_text = स्थापयेत्स्नानपीठे तं भद्रं कर्णेभिरित्यृचा । पुनस्तत्रापि षण्मुद्राः कुर्यादावाहनादिकाः ॥ ७० ॥
| verse_lines = स्थापयेत्स्नानपीठे तं भद्रं कर्णेभिरित्यृचा ।¦पुनस्तत्रापि षण्मुद्राः कुर्यादावाहनादिकाः ॥ ७० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V71
| verse_type = shloka
| verse_text = ततोऽर्घ्यं मूलमन्त्रेण पाद्यमाचमनीयकम् । मधुपर्कं ततो दद्यात्पुनराचमनं ततः ॥ ७१ ॥
| verse_lines = ततोऽर्घ्यं मूलमन्त्रेण पाद्यमाचमनीयकम् ।¦मधुपर्कं ततो दद्यात्पुनराचमनं ततः ॥ ७१ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V72
| verse_type = shloka
| verse_text = आप्यायस्व दधिक्राव्णो घृतं मिमिक्ष इत्यृचः । मधुवाता तथा स्वादुरिति मन्त्रान्समूलकान् ॥ ७२ ॥
| verse_lines = आप्यायस्व दधिक्राव्णो घृतं मिमिक्ष इत्यृचः ।¦मधुवाता तथा स्वादुरिति मन्त्रान्समूलकान् ॥ ७२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V73
| verse_type = shloka
| verse_text = क्रमेणैतान्पठन्पञ्चामृतेन स्नापयेद्धरिम् । पयो दधि घृतं क्षौद्रं शर्करा पञ्चमामृतम् ॥ ७३ ॥
| verse_lines = क्रमेणैतान्पठन्पञ्चामृतेन स्नापयेद्धरिम् ।¦पयो दधि घृतं क्षौद्रं शर्करा पञ्चमामृतम् ॥ ७३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V74
| verse_type = shloka
| verse_text = ततः शुद्धोदकस्नानं कारयेत्परमात्मनः । पौरुषं वैष्णवं घार्मं पवस्वेति त्रिवर्गकम् ॥ ७४ ॥
| verse_lines = ततः शुद्धोदकस्नानं कारयेत्परमात्मनः ।¦पौरुषं वैष्णवं घार्मं पवस्वेति त्रिवर्गकम् ॥ ७४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V75
| verse_type = shloka
| verse_text = य इन्द्रोरेकवर्गश्च समुद्रादूर्मिरेव च । जितन्त इति च स्तोत्रं पठन्संस्नापयेद्धरिम् ॥ ७५ ॥
| verse_lines = य इन्द्रोरेकवर्गश्च समुद्रादूर्मिरेव च ।¦जितन्त इति च स्तोत्रं पठन्संस्नापयेद्धरिम् ॥ ७५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V76
| verse_type = shloka
| verse_text = ततोऽङ्गमार्जनं वस्त्रं पीतं च परिधानकम् । ततः सर्वाङ्गभूषाश्च नूपुराद्याः किरीटकम् ॥ ७६ ॥
| verse_lines = ततोऽङ्गमार्जनं वस्त्रं पीतं च परिधानकम् ।¦ततः सर्वाङ्गभूषाश्च नूपुराद्याः किरीटकम् ॥ ७६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V77
| verse_type = shloka
| verse_text = ध्यात्वैव भूषणं किञ्चिन्नवमप्यर्पयेत्सुधीः । यज्ञोपवीतं दत्वा तमासने चोपवेशयेत् ॥ ७७ ॥
| verse_lines = ध्यात्वैव भूषणं किञ्चिन्नवमप्यर्पयेत्सुधीः ।¦यज्ञोपवीतं दत्वा तमासने चोपवेशयेत् ॥ ७७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V78
| verse_type = shloka
| verse_text = अभिषेकात्पुरा वाऽपि पश्चाद्वा परमात्मनि । तत्त्वन्यासादि ध्यानान्तं कृत्वा पूजां समारभेत् ॥ ७८ ॥
| verse_lines = अभिषेकात्पुरा वाऽपि पश्चाद्वा परमात्मनि ।¦तत्त्वन्यासादि ध्यानान्तं कृत्वा पूजां समारभेत् ॥ ७८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V79
| verse_type = shloka
| verse_text = आसनस्थं हरिं स्पृष्ट्वा मूलद्वादशकं जपेत् । अर्पयेद्गन्धपुष्पाणि मूलेन तुलसीं तथा ॥ ७९ ॥
| verse_lines = आसनस्थं हरिं स्पृष्ट्वा मूलद्वादशकं जपेत् ।¦अर्पयेद्गन्धपुष्पाणि मूलेन तुलसीं तथा ॥ ७९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V80
| verse_type = shloka
| verse_text = ततश्चक्रायुधादीनि पूजयेत्क्रमशो दश । दुर्गा चक्राधिदेवी स्याच्छ्रीश्च शङ्खाधिदेवता ॥ ८० ॥
| verse_lines = ततश्चक्रायुधादीनि पूजयेत्क्रमशो दश ।¦दुर्गा चक्राधिदेवी स्याच्छ्रीश्च शङ्खाधिदेवता ॥ ८० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V81
| verse_type = shloka
| verse_text = वायुर्गदाधिदेवः स्याद्भूमिः पद्माभिमानिनी । दुर्गैव खड्गदेवी स्याच्छार्ङ्गं चैव सरस्वती ॥ ८१ ॥
| verse_lines = वायुर्गदाधिदेवः स्याद्भूमिः पद्माभिमानिनी ।¦दुर्गैव खड्गदेवी स्याच्छार्ङ्गं चैव सरस्वती ॥ ८१ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V82
| verse_type = shloka
| verse_text = पञ्च प्राणाः पञ्च बाणा विरिञ्चः कौस्तुभात्मकः । श्रीरेव वनमालायां लक्ष्मीः श्रीवत्ससंस्थिता ॥ ८२ ॥
| verse_lines = पञ्च प्राणाः पञ्च बाणा विरिञ्चः कौस्तुभात्मकः ।¦श्रीरेव वनमालायां लक्ष्मीः श्रीवत्ससंस्थिता ॥ ८२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V83
| verse_type = shloka
| verse_text = अथावरणपूजायां लक्ष्मीं वामे हरेर्यजेत् । धरां तु पश्चिमे पार्श्वे ततः पूर्वादिदिक्षु च ॥ ८३ ॥
| verse_lines = अथावरणपूजायां लक्ष्मीं वामे हरेर्यजेत् ।¦धरां तु पश्चिमे पार्श्वे ततः पूर्वादिदिक्षु च ॥ ८३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V84
| verse_type = shloka
| verse_text = क्रुद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय नमस्ततः । द्यूल्काय च नमस्कुर्यादुदीच्यां दिशि च क्रमात् ॥ ८४ ॥
| verse_lines = क्रुद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय नमस्ततः ।¦द्यूल्काय च नमस्कुर्यादुदीच्यां दिशि च क्रमात् ॥ ८४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V85
| verse_type = shloka
| verse_text = सहस्रोल्कायेति चतुर्नम अग्न्यादिकोणतः । पुनः पूर्वादिकाष्ठासु वासुदेवादिकान्यजेत् ॥ ८५ ॥
| verse_lines = सहस्रोल्कायेति चतुर्नम अग्न्यादिकोणतः ।¦पुनः पूर्वादिकाष्ठासु वासुदेवादिकान्यजेत् ॥ ८५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V86
| verse_type = shloka
| verse_text = मायां जयां कृतिं शान्तिं यजेत्कोणेषु च क्रमात् । केशवाद्यास्ततो मूर्तीर्द्वादश क्रमतो यजेत् ॥ ८३ ॥
| verse_lines = मायां जयां कृतिं शान्तिं यजेत्कोणेषु च क्रमात् ।¦केशवाद्यास्ततो मूर्तीर्द्वादश क्रमतो यजेत् ॥ ८३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V87
| verse_type = shloka
| verse_text = दिशि द्वे द्वे कोण एक ईशे दामोदरो भवेत् । सङ्कर्षणादिकृष्णान्ता मूर्तयो द्वादश क्रमात् ॥ ८७ ॥
| verse_lines = दिशि द्वे द्वे कोण एक ईशे दामोदरो भवेत् ।¦सङ्कर्षणादिकृष्णान्ता मूर्तयो द्वादश क्रमात् ॥ ८७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V88
| verse_type = shloka
| verse_text = मत्स्यादिमूर्तयोऽप्येवं द्वादशान्तं क्रमाद्यजेत् । ऐशान्यां विश्वरूपः स्यात्क्रमेणानेन पूजयेत् ॥ ८८ ॥
| verse_lines = मत्स्यादिमूर्तयोऽप्येवं द्वादशान्तं क्रमाद्यजेत् ।¦ऐशान्यां विश्वरूपः स्यात्क्रमेणानेन पूजयेत् ॥ ८८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V89
| verse_type = shloka
| verse_text = सर्वदिक्षु पुरश्चापि ह्यनन्तादीन् सभार्यकान् । इन्द्रादींश्च सपत्नीकान् परिग्रहयुतानपि ॥ ८९ ॥
| verse_lines = सर्वदिक्षु पुरश्चापि ह्यनन्तादीन् सभार्यकान् ।¦इन्द्रादींश्च सपत्नीकान् परिग्रहयुतानपि ॥ ८९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V90
| verse_type = shloka
| verse_text = पूजयेत्क्रमशो धीमान् स्वासु दिक्षु स्थितान् बहिः । पश्चात्पुरस्ताच्छेषं च विधिं चैव सभार्यकम् ॥ ९० ॥
| verse_lines = पूजयेत्क्रमशो धीमान् स्वासु दिक्षु स्थितान् बहिः ।¦पश्चात्पुरस्ताच्छेषं च विधिं चैव सभार्यकम् ॥ ९० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V91
| verse_type = shloka
| verse_text = पूजयित्वा ततः पूज्या द्वादशद्वारपालकाः । प्रथमो वज्रनाभश्च हरीशश्च ततः परम् ॥ ९१ ॥
| verse_lines = पूजयित्वा ततः पूज्या द्वादशद्वारपालकाः ।¦प्रथमो वज्रनाभश्च हरीशश्च ततः परम् ॥ ९१ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V92
| verse_type = shloka
| verse_text = तृतीयो गाङ्गतनयस्ततः शङ्खनिधीश्वरः । जयश्च विजयः पश्चाद्धाता सप्तमको मतः ॥ ९२ ॥
| verse_lines = तृतीयो गाङ्गतनयस्ततः शङ्खनिधीश्वरः ।¦जयश्च विजयः पश्चाद्धाता सप्तमको मतः ॥ ९२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V93
| verse_type = shloka
| verse_text = विधाता च ततो भद्रः सुभद्रोऽथामृतेश्वरः । विरूपाक्षोऽन्तिमश्चैव नमश्शब्देन पूजयेत् ॥ ९३ ॥
| verse_lines = विधाता च ततो भद्रः सुभद्रोऽथामृतेश्वरः ।¦विरूपाक्षोऽन्तिमश्चैव नमश्शब्देन पूजयेत् ॥ ९३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V94
| verse_type = shloka
| verse_text = वनस्पत्युद्भवेत्यादिमन्त्रैर्मूलपुरस्सरैः । धूपं दत्वा ततो दीपं दद्यान्मूलमुदीरयेत् ॥ ९४ ॥
| verse_lines = वनस्पत्युद्भवेत्यादिमन्त्रैर्मूलपुरस्सरैः ।¦धूपं दत्वा ततो दीपं दद्यान्मूलमुदीरयेत् ॥ ९४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V95
| verse_type = shloka
| verse_text = साज्यं त्रिवर्तिमन्त्रेण ततो नैवेद्यमर्पयेत् । देवस्याग्रे शुभं शोध्य श्रीबीजं तत्र संलिखेत् ॥ ९५ ॥
| verse_lines = साज्यं त्रिवर्तिमन्त्रेण ततो नैवेद्यमर्पयेत् ।¦देवस्याग्रे शुभं शोध्य श्रीबीजं तत्र संलिखेत् ॥ ९५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V96
| verse_type = shloka
| verse_text = नैवेद्यमुपरिस्थाप्य शुद्धतोयेन प्रोक्षयेत् । सौवर्णैरिति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण मन्त्रयेत् ॥ ९६ ॥
| verse_lines = नैवेद्यमुपरिस्थाप्य शुद्धतोयेन प्रोक्षयेत् ।¦सौवर्णैरिति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण मन्त्रयेत् ॥ ९६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V97
| verse_type = shloka
| verse_text = अमृतस्राविणीं धेनुं नैवेद्योपरि चिन्तयेत् । धेनुमुद्रां प्रदर्श्योच्चां सुरभ्यै नम इत्यपि ॥ ९७ ॥
| verse_lines = अमृतस्राविणीं धेनुं नैवेद्योपरि चिन्तयेत् ।¦धेनुमुद्रां प्रदर्श्योच्चां सुरभ्यै नम इत्यपि ॥ ९७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V98
| verse_type = shloka
| verse_text = हुंफडन्तं सह स्वाहेत्युक्त्वा मुद्रां सुदर्शनीम् । गारुडीं चाथ सन्दर्श्य गृहीत्वाऽथ करे जलम् ॥ ९८ ॥
| verse_lines = हुंफडन्तं सह स्वाहेत्युक्त्वा मुद्रां सुदर्शनीम् ।¦गारुडीं चाथ सन्दर्श्य गृहीत्वाऽथ करे जलम् ॥ ९८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V99
| verse_type = shloka
| verse_text = परिषिञ्चामि सत्यं त्वर्तेनेति च क्रमाद्वदेत् । परितः सिञ्चयेत्तोयं तत आपोशनं क्षिपेत् ॥ ९९ ॥
| verse_lines = परिषिञ्चामि सत्यं त्वर्तेनेति च क्रमाद्वदेत् ।¦परितः सिञ्चयेत्तोयं तत आपोशनं क्षिपेत् ॥ ९९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V100
| verse_type = shloka
| verse_text = ‘सुधारसं सुविपुलमापोशनमिदं तव । गृहाण कलशानीतं यथेष्टमुपभुज्यताम् ॥ १०० ॥
| verse_lines = ‘सुधारसं सुविपुलमापोशनमिदं तव ।¦गृहाण कलशानीतं यथेष्टमुपभुज्यताम् ॥ १०० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V101
| verse_type = shloka
| verse_text = इति मन्त्रमुदीर्याथ देवदक्षिणहस्तके । लक्ष्म्या प्रदीयमानं च सुधारसमयं शुभम् ॥ १०१ ॥
| verse_lines = इति मन्त्रमुदीर्याथ देवदक्षिणहस्तके ।¦लक्ष्म्या प्रदीयमानं च सुधारसमयं शुभम् ॥ १०१ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V102
| verse_type = shloka
| verse_text = आपोशनमिदं ध्यात्वाऽमृतोपस्तरणमसि । इत्युक्त्वाऽऽपोशनोच्छिष्टं जलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ १०२ ॥
| verse_lines = आपोशनमिदं ध्यात्वाऽमृतोपस्तरणमसि ।¦इत्युक्त्वाऽऽपोशनोच्छिष्टं जलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ १०२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V103
| verse_type = shloka
| verse_text = ततः प्राणात्मने पूर्वमुक्त्वा नारायणाय च । स्वाहान्तमिति पञ्चैता आहुतिः क्रमशो वदन् ॥ १०३ ॥
| verse_lines = ततः प्राणात्मने पूर्वमुक्त्वा नारायणाय च ।¦स्वाहान्तमिति पञ्चैता आहुतिः क्रमशो वदन् ॥ १०३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V104
| verse_type = shloka
| verse_text = शङ्खतोयं क्षिपेत्पात्रे प्रत्याहुत्येकपात्रकम् । मधुवाता तथा स्वादु भोजं त्वेति पठेदृचः ॥ १०४ ॥
| verse_lines = शङ्खतोयं क्षिपेत्पात्रे प्रत्याहुत्येकपात्रकम् ।¦मधुवाता तथा स्वादु भोजं त्वेति पठेदृचः ॥ १०४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V105
| verse_type = shloka
| verse_text = पानीयमर्पयेत्पश्चात्ततो जवनिकां क्षिपेत् । भुञ्जानं चिन्तयन्मूलं जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ १०५ ॥
| verse_lines = पानीयमर्पयेत्पश्चात्ततो जवनिकां क्षिपेत् ।¦भुञ्जानं चिन्तयन्मूलं जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ १०५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V106
| verse_type = shloka
| verse_text = उत्तरापोशनं पश्चादमृतापिधानमसि । इत्युक्त्वाऽपोशनोच्छिष्टजलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ १०६ ॥
| verse_lines = उत्तरापोशनं पश्चादमृतापिधानमसि ।¦इत्युक्त्वाऽपोशनोच्छिष्टजलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ १०६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V107
| verse_type = shloka
| verse_text = वामे गण्डूषपात्रं स्यात्तत्र गण्डूषमर्पयेत् । हस्तप्रक्षालनं दत्वा पश्चादाचमनं क्षिपेत् ॥ १०७ ॥
| verse_lines = वामे गण्डूषपात्रं स्यात्तत्र गण्डूषमर्पयेत् ।¦हस्तप्रक्षालनं दत्वा पश्चादाचमनं क्षिपेत् ॥ १०७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V108
| verse_type = shloka
| verse_text = मूलेन पुष्पत्रितयमर्पयित्वा ततो वदेत् । ‘पूगीफलं सखदिरचूर्णकर्पूरसंयुतम् ॥ १०८ ॥
| verse_lines = मूलेन पुष्पत्रितयमर्पयित्वा ततो वदेत् ।¦‘पूगीफलं सखदिरचूर्णकर्पूरसंयुतम् ॥ १०८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V109
| verse_type = shloka
| verse_text = नागवल्लीदलैर्युक्तं ताम्बूलं गृह्यतां विभो’ । इति ताम्बूलकं दद्यान्नाकस्येति च दक्षिणाम् ॥ १०९ ॥
| verse_lines = नागवल्लीदलैर्युक्तं ताम्बूलं गृह्यतां विभो’ ।¦इति ताम्बूलकं दद्यान्नाकस्येति च दक्षिणाम् ॥ १०९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V110
| verse_type = shloka
| verse_text = जयत्यादि पठन्मन्त्रान्पुनर्धूपं समर्पयेत् । अर्चतेत्यादिकानन्मन्त्रान्पठन्नीराजयेद्धरिम् ॥ ११० ॥
| verse_lines = जयत्यादि पठन्मन्त्रान्पुनर्धूपं समर्पयेत् ।¦अर्चतेत्यादिकानन्मन्त्रान्पठन्नीराजयेद्धरिम् ॥ ११० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V112
| verse_type = shloka
| verse_text = चामरं दर्पणं छत्रं वाहनादि निवेदयेत् । महाराजोपचारांश्च गीतवादित्रनृत्यकान् ॥ ११२ ॥
| verse_lines = चामरं दर्पणं छत्रं वाहनादि निवेदयेत् ।¦महाराजोपचारांश्च गीतवादित्रनृत्यकान् ॥ ११२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V113
| verse_type = shloka
| verse_text = सर्वं निवेदयेद्भक्त्या मूलमन्त्रेण साधकः । ततः शुद्धेन तोयेन शङ्खमापूर्य मुद्रिकाः ॥ ११३ ॥
| verse_lines = सर्वं निवेदयेद्भक्त्या मूलमन्त्रेण साधकः ।¦ततः शुद्धेन तोयेन शङ्खमापूर्य मुद्रिकाः ॥ ११३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V114
| verse_type = shloka
| verse_text = धेन्वादीः सम्पदर्श्याथ तोयं शङ्खगतं स्पृशेत् । अष्टवारं जपेन्मूलं भ्रामयेत्त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ ११४ ॥
| verse_lines = धेन्वादीः सम्पदर्श्याथ तोयं शङ्खगतं स्पृशेत् ।¦अष्टवारं जपेन्मूलं भ्रामयेत्त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ ११४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V115
| verse_type = shloka
| verse_text = शङ्खोदकं तु तत्पात्रे स्थापयित्वा पृथक् सुधीः । प्रदक्षिणनमस्कारान्सूक्तपाठं ततश्चरेत् ॥ ११५ ॥
| verse_lines = शङ्खोदकं तु तत्पात्रे स्थापयित्वा पृथक् सुधीः ।¦प्रदक्षिणनमस्कारान्सूक्तपाठं ततश्चरेत् ॥ ११५ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V116
| verse_type = shloka
| verse_text = आरुह्य वेदिकां पश्चात्पूजासाद्गुण्यकारकम् । मूलमन्त्रं हरिं ध्यायन् जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ११६ ॥
| verse_lines = आरुह्य वेदिकां पश्चात्पूजासाद्गुण्यकारकम् ।¦मूलमन्त्रं हरिं ध्यायन् जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ११६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V117
| verse_type = shloka
| verse_text = रमाब्रह्मादिदेवानां दत्वा तीर्थादिकं बलिम् । तत्त्वन्यासान् मातृकाश्च पुनर्मूर्तौ समाचरेत् ॥ ११७ ॥
| verse_lines = रमाब्रह्मादिदेवानां दत्वा तीर्थादिकं बलिम् ।¦तत्त्वन्यासान् मातृकाश्च पुनर्मूर्तौ समाचरेत् ॥ ११७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V118
| verse_type = shloka
| verse_text = एह्येहीति पुनः प्रोच्य पुनरावहयेद्धृदि । तथैव परपूजायां रव्यादौ तं निधापयेत् ॥ ११८ ॥
| verse_lines = एह्येहीति पुनः प्रोच्य पुनरावहयेद्धृदि ।¦तथैव परपूजायां रव्यादौ तं निधापयेत् ॥ ११८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V119
| verse_type = shloka
| verse_text = ‘याचेऽहं त्वां हृषीकेश नमामि पुरुषोत्तम । हृदि मे कुरु संवासं श्रिया सह जगत्पते ॥११९ ॥
| verse_lines = ‘याचेऽहं त्वां हृषीकेश नमामि पुरुषोत्तम ।¦हृदि मे कुरु संवासं श्रिया सह जगत्पते ॥११९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V120
| verse_type = shloka
| verse_text = इति प्रार्थ्य हरिं पश्चाद्विदध्यात्तत्त्वमातृकाः । ध्यात्वा समर्पयेद्विष्णुं यस्य स्मृत्येति मन्त्रतः ॥ १२० ॥
| verse_lines = इति प्रार्थ्य हरिं पश्चाद्विदध्यात्तत्त्वमातृकाः ।¦ध्यात्वा समर्पयेद्विष्णुं यस्य स्मृत्येति मन्त्रतः ॥ १२० ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V121
| verse_type = shloka
| verse_text = तीर्थप्रसादगन्धादीन् दत्वा विष्णुपराय च । ततः स्वयं तु गृह्णीयाद्भक्त्या नत्वा हरिं स्मरन् ॥ १२१ ॥
| verse_lines = तीर्थप्रसादगन्धादीन् दत्वा विष्णुपराय च ।¦ततः स्वयं तु गृह्णीयाद्भक्त्या नत्वा हरिं स्मरन् ॥ १२१ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V122
| verse_type = shloka
| verse_text = पद्यपाठे मनुष्याणां श्रमो नातिभवेदिति । तन्त्रसारोक्तपूजायां पद्यमालोयमीरिता । अनेन भगवान् विष्णुः प्रीतो भवतु सर्वदा ॥ १२२ ॥
| verse_lines = पद्यपाठे मनुष्याणां श्रमो नातिभवेदिति ।¦तन्त्रसारोक्तपूजायां पद्यमालोयमीरिता ।¦अनेन भगवान् विष्णुः प्रीतो भवतु सर्वदा ॥ १२२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V123
| verse_type = shloka
| verse_text = प्रमादतो निरोधाद्वा हरेः पूजा भवेन्न चेत् । पठनात्पद्यमालायाः नरः पूजाफलं लभेत् ॥ १२३ ॥
| verse_lines = प्रमादतो निरोधाद्वा हरेः पूजा भवेन्न चेत् ।¦पठनात्पद्यमालायाः नरः पूजाफलं लभेत् ॥ १२३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_id = PM_C01_V124
| verse_type = shloka
| verse_text = इति श्रीजयतीर्थार्यभिक्षुणा रचिता सती । तन्त्रसारोक्तपूजानुसारिणी पद्यमालिका ॥ १२४ ॥
| verse_lines = इति श्रीजयतीर्थार्यभिक्षुणा रचिता सती ।¦तन्त्रसारोक्तपूजानुसारिणी पद्यमालिका ॥ १२४ ॥
}}

[[Category:Verse data]]

Padyamala

2026-06-15T18:34:55Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

<div class="gr-doc-title" data-has-moola="1">पद्यमाला</div>
__TOC__

<div class="gr-doc-teekas">
* [[Padyamala/Vyakhya/Bhavadipika|भावदीपिका]] — श्रीराघवेन्द्रतीर्थः
* [[Padyamala/Vyakhya/Bhavaprakashaha|भावप्रकाशः]] — श्रीनिवासतीर्थः
* [[Padyamala/Vyakhya/Bhavavivaranam|भावविवरणम्]] — उमर्जी कृष्णाचार्यः
</div>

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V01
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रणम्य श्रीपतिं सर्वान् गुरूंश्चाथ प्रवच्म्यहम् ।
| verse_lines = प्रणम्य श्रीपतिं सर्वान् गुरूंश्चाथ प्रवच्म्यहम् ।;यथामति हरेः पूजाविधिं वैष्णवसम्मतम् ॥ १ ॥
| verse_line2 = यथामति हरेः पूजाविधिं वैष्णवसम्मतम् ॥ १ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V02
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आदौ देवगृहे न्यस्य कलशान् सप्त पञ्च वा ।
| verse_lines = आदौ देवगृहे न्यस्य कलशान् सप्त पञ्च वा ।;आहरेत्तुलसीं दूर्वां पुष्पाण्यद्यतनानि च ॥ २ ॥
| verse_line2 = आहरेत्तुलसीं दूर्वां पुष्पाण्यद्यतनानि च ॥ २ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V03
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यथाकालोपपन्नानि स्वारामवनजान्यपि ।
| verse_lines = यथाकालोपपन्नानि स्वारामवनजान्यपि ।;अक्रीतान्यप्रदत्तानि चौर्याल्लब्धानि यानि च ॥ ३ ॥
| verse_line2 = अक्रीतान्यप्रदत्तानि चौर्याल्लब्धानि यानि च ॥ ३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V04
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = शूद्राहृतानि वा भूमौ पतितानि तथैव च ।
| verse_lines = शूद्राहृतानि वा भूमौ पतितानि तथैव च ।;एरण्डार्कजपत्रेषु चाहृतानि करे तथा ।;पटाहृतानि यानि स्युर्वर्जयेत्तानि यत्नतः ॥ ४ ॥
| verse_line2 = एरण्डार्कजपत्रेषु चाहृतानि करे तथा ।
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V06
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अर्घ्यपाद्यादिसम्भारान् यथाशक्ति विधाय च ।
| verse_lines = अर्घ्यपाद्यादिसम्भारान् यथाशक्ति विधाय च ।;प्रक्षाल्य पाणी पादौ चाप्याचम्य हरिवेश्मनः ॥ ६ ॥
| verse_line2 = प्रक्षाल्य पाणी पादौ चाप्याचम्य हरिवेश्मनः ॥ ६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V07
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पूर्वे नमो जयायाथ विजयायाथ दक्षिणे ।
| verse_lines = पूर्वे नमो जयायाथ विजयायाथ दक्षिणे ।;श्रियै बलाय प्रबलायाथ प्रत्यक् श्रियैः नमः ॥ ७ ॥
| verse_line2 = श्रियै बलाय प्रबलायाथ प्रत्यक् श्रियैः नमः ॥ ७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V08
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नन्दायाथ सुनन्दाय श्रियै च कुमुदाय च ।
| verse_lines = नन्दायाथ सुनन्दाय श्रियै च कुमुदाय च ।;कुमुदाक्षायोत्तरे च द्वारपालांश्च पूजयेत् ॥ ८ ॥
| verse_line2 = कुमुदाक्षायोत्तरे च द्वारपालांश्च पूजयेत् ॥ ८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V09
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तदनुज्ञामवाप्याथ ‘वायवायाहि दर्शत’ ।
| verse_lines = तदनुज्ञामवाप्याथ ‘वायवायाहि दर्शत’ ।;अनेन वायुमन्त्रेण समुद्घाट्य कवाटकम् ॥ ९ ॥
| verse_line2 = अनेन वायुमन्त्रेण समुद्घाट्य कवाटकम् ॥ ९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V10
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = कृत्वा तालत्रयं द्वारे देहलीमस्पृशन्विशेत् ।
| verse_lines = कृत्वा तालत्रयं द्वारे देहलीमस्पृशन्विशेत् ।;दक्षिणाङ्घ्रिं पुरस्कृत्य ‘ह्यग्निनाग्निः समिध्यते’ ॥ १० ॥
| verse_line2 = दक्षिणाङ्घ्रिं पुरस्कृत्य ‘ह्यग्निनाग्निः समिध्यते’ ॥ १० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V011
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अनेन वह्निमन्त्रेण दीपानुद्दीपयेत्ततः ।
| verse_lines = अनेन वह्निमन्त्रेण दीपानुद्दीपयेत्ततः ।;ईक्षया पुष्पक्षेपेण पार्ष्णिघातत्रयेण च ।;दिव्यन्तरिक्षभूमिष्ठान्विघ्नानुच्चाटयेत्सुधीः ॥ ११ ॥
| verse_line2 = ईक्षया पुष्पक्षेपेण पार्ष्णिघातत्रयेण च ।
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V12
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ‘अपसर्पन्तु ये भूता’ इति मन्त्रं पठन्नपि ।
| verse_lines = ‘अपसर्पन्तु ये भूता’ इति मन्त्रं पठन्नपि ।;भूतानुच्चाट्य नाराचमुद्रया बन्धयेद्दिशम् ॥ १२ ॥
| verse_line2 = भूतानुच्चाट्य नाराचमुद्रया बन्धयेद्दिशम् ॥ १२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V13
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अपैवेत्यादि येभ्यश्च एवापित्र ऋचौ पठेत् ।
| verse_lines = अपैवेत्यादि येभ्यश्च एवापित्र ऋचौ पठेत् ।;निवार्य मानुषं गन्धमेभिर्मन्त्रैस्तु पूजकः ॥ १३ ॥
| verse_line2 = निवार्य मानुषं गन्धमेभिर्मन्त्रैस्तु पूजकः ॥ १३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V14
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = कल्पयित्वा जवनिकां देवमात्मानमन्तरा ।
| verse_lines = कल्पयित्वा जवनिकां देवमात्मानमन्तरा ।;आरुह्य वेदिकां पश्चाद् ब्रह्मपारस्तवं पठेत् ॥ १४ ॥
| verse_line2 = आरुह्य वेदिकां पश्चाद् ब्रह्मपारस्तवं पठेत् ॥ १४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V15
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ‘आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् ।
| verse_lines = ‘आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् ।;कुरु घण्टारवं तत्र देवताह्वानलाञ्छनम्’ ॥ १५ ॥
| verse_line2 = कुरु घण्टारवं तत्र देवताह्वानलाञ्छनम्’ ॥ १५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V16
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि कांस्यघण्टां न वादयेत् ॥ १६ ॥
| verse_lines = अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि कांस्यघण्टां न वादयेत् ॥ १६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V17
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = राक्षसानां पिशाचानां तद्देशे वसतिर्भवत् ।
| verse_lines = राक्षसानां पिशाचानां तद्देशे वसतिर्भवत् ।;तस्मात्सर्वप्रयत्नेन घण्टामावादयेत्ततः ॥ १७ ॥
| verse_line2 = तस्मात्सर्वप्रयत्नेन घण्टामावादयेत्ततः ॥ १७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V18
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ततो जवनिकां त्यक्त्वा निर्माल्यं विसृजेत्ततः ।
| verse_lines = ततो जवनिकां त्यक्त्वा निर्माल्यं विसृजेत्ततः ।;स्नानपात्रं तथा पीठं यथास्थानं निधाय च ।;सौवर्णं मण्टपं ध्यायेद्धेमरत्नोपमण्डितम् ॥ १८ ॥
| verse_line2 = स्नानपात्रं तथा पीठं यथास्थानं निधाय च ।
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V19
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अध्यासितासने स्वस्थोऽपक्रामन्त्विति पूर्वकान् ।
| verse_lines = अध्यासितासने स्वस्थोऽपक्रामन्त्विति पूर्वकान् ।;मन्त्रानुदीर्य भूतानि मुद्रया छोटिकाख्यया ॥ १९ ॥
| verse_line2 = मन्त्रानुदीर्य भूतानि मुद्रया छोटिकाख्यया ॥ १९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V20
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = उत्साद्यासनमन्त्रेण पृथिवीं प्रार्थयेत्ततः ।
| verse_lines = उत्साद्यासनमन्त्रेण पृथिवीं प्रार्थयेत्ततः ।;आसने मण्डले चेन्दोः कूर्मस्कन्धेऽहमास्थितः ॥ २० ॥
| verse_line2 = आसने मण्डले चेन्दोः कूर्मस्कन्धेऽहमास्थितः ॥ २० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V21
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = कल्पयित्वेत्थमासीनो व्याहरेत् भूर्भुवःस्वरोम् ।
| verse_lines = कल्पयित्वेत्थमासीनो व्याहरेत् भूर्भुवःस्वरोम् ।;इत्यासनमुपस्पृश्य मण्डूकाय नमस्ततः ।;कूर्मायाथ वराहाय शेषयाथ नमस्ततः ॥ २१ ॥
| verse_line2 = इत्यासनमुपस्पृश्य मण्डूकाय नमस्ततः ।
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V22
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नमः कालाग्निरुद्राय वज्राय च नमो नमः ।
| verse_lines = नमः कालाग्निरुद्राय वज्राय च नमो नमः ।;सानुस्वारं चादिवर्णं प्रणवादिमुदीर्य च ।;नमोऽन्तमिति चैतेषु षट्कं चैव जपेद्बुधः ॥ २२ ॥
| verse_line2 = सानुस्वारं चादिवर्णं प्रणवादिमुदीर्य च ।
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V23
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = उक्तेषु वक्ष्यमाणेषु स्थानेष्वन्येषु सर्वशः ।
| verse_lines = उक्तेषु वक्ष्यमाणेषु स्थानेष्वन्येषु सर्वशः ।;पूजाविधौ च देवानां पीठावरणयोर्वदेत् ॥ २३ ॥
| verse_line2 = पूजाविधौ च देवानां पीठावरणयोर्वदेत् ॥ २३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V24
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तत्तन्नाम चतुर्थ्यन्तं प्रणवादि नमोऽन्तकम् ।
| verse_lines = तत्तन्नाम चतुर्थ्यन्तं प्रणवादि नमोऽन्तकम् ।;नमोऽस्त्राय फडित्युक्त्वा दिशो बध्वेषुमुद्रया ॥ २४ ॥
| verse_line2 = नमोऽस्त्राय फडित्युक्त्वा दिशो बध्वेषुमुद्रया ॥ २४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V25
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्राकारावस्थितं वह्निं ध्यात्वा मुद्रां सुदर्शनीम् ।
| verse_lines = प्राकारावस्थितं वह्निं ध्यात्वा मुद्रां सुदर्शनीम् ।;दर्शयेदथ चेन्द्रादिदिक्षु बघ्नामि चाष्टसु ॥ २५ ॥
| verse_line2 = दर्शयेदथ चेन्द्रादिदिक्षु बघ्नामि चाष्टसु ॥ २५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V26
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नमश्चक्राय स्वाहेति मन्त्रमेनमुदीरयेत् ।
| verse_lines = नमश्चक्राय स्वाहेति मन्त्रमेनमुदीरयेत् ।;ततस्तिथ्यादि सङ्कीर्त्य स्थितं देशं च संस्मरन् ॥ २६ ॥
| verse_line2 = ततस्तिथ्यादि सङ्कीर्त्य स्थितं देशं च संस्मरन् ॥ २६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V27
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ‘अनन्तकल्याणगुणैकसिन्धुश्रीविष्णुना प्रेरितमानसोऽहम् ।
| verse_lines = ‘अनन्तकल्याणगुणैकसिन्धुश्रीविष्णुना प्रेरितमानसोऽहम् ।;तस्यैव वीर्येण बलेन तेजसा सञ्जीवितस्वान्तवपुश्चिदिन्द्रियः ॥ २७ ॥
| verse_line2 = तस्यैव वीर्येण बलेन तेजसा सञ्जीवितस्वान्तवपुश्चिदिन्द्रियः ॥ २७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V28
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रीत्यर्थमस्यैव करोमि पूजाविधिं प्रदिष्टं खलु तन्त्रसारे ।
| verse_lines = प्रीत्यर्थमस्यैव करोमि पूजाविधिं प्रदिष्टं खलु तन्त्रसारे ।;ब्रह्माण्डसाहस्रपतेर्दयालोर्भक्त्या यथाशक्ति यथैव सम्पत्’॥ २८ ॥
| verse_line2 = ब्रह्माण्डसाहस्रपतेर्दयालोर्भक्त्या यथाशक्ति यथैव सम्पत्’॥ २८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V29
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = वाय्वग्निवरुणानां च बीजानि यरवाः क्रमात् ।
| verse_lines = वाय्वग्निवरुणानां च बीजानि यरवाः क्रमात् ।;प्रत्येकं सम्पुटीकृत्य प्रणवेन च विन्दुना ॥२९ ॥
| verse_line2 = प्रत्येकं सम्पुटीकृत्य प्रणवेन च विन्दुना ॥२९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V30
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = एभिः कार्यं क्रमात्षोढा करसन्धिषु शोधनम् ।
| verse_lines = एभिः कार्यं क्रमात्षोढा करसन्धिषु शोधनम् ।;ततः सर्वान् गुरुन्नत्वा हृत्पद्माधिष्ठितं प्रभुम् ॥ ३० ॥
| verse_line2 = ततः सर्वान् गुरुन्नत्वा हृत्पद्माधिष्ठितं प्रभुम् ॥ ३० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V31
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सुषुम्नामार्गतो नीत्वा विनिदध्यात्स्वमूर्धनि ।
| verse_lines = सुषुम्नामार्गतो नीत्वा विनिदध्यात्स्वमूर्धनि ।;ततश्च ब्रह्महत्येति ध्यायेत्स्वं पापपूरुषम् ॥ ३१ ॥
| verse_line2 = ततश्च ब्रह्महत्येति ध्यायेत्स्वं पापपूरुषम् ॥ ३१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V32
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आनीय नाभिदेशेतं वायुबीजेन शोषयेत् ।
| verse_lines = आनीय नाभिदेशेतं वायुबीजेन शोषयेत् ।;हृद्यग्निबीजतो दग्ध्वा भस्म वामनसा त्यजेत् ॥ ३२ ॥
| verse_line2 = हृद्यग्निबीजतो दग्ध्वा भस्म वामनसा त्यजेत् ॥ ३२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V33
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = वारुणेनाथ बीजेन शिरस्थामृतधारया ।
| verse_lines = वारुणेनाथ बीजेन शिरस्थामृतधारया ।;प्लावयेत्सर्वगात्राणि कृत्वाऽऽत्मानं ततो हृदि ॥ ३३ ॥
| verse_line2 = प्लावयेत्सर्वगात्राणि कृत्वाऽऽत्मानं ततो हृदि ॥ ३३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V34
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्राणायामं ततः कृत्वा तत्त्वन्यासांस्ततः परम् ।
| verse_lines = प्राणायामं ततः कृत्वा तत्त्वन्यासांस्ततः परम् ।;मातृकान्यासकान्कृत्वा प्राणानायम्य मूलतः ॥ ३४ ॥
| verse_line2 = मातृकान्यासकान्कृत्वा प्राणानायम्य मूलतः ॥ ३४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V35
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अष्टाक्षरन्यासपूर्वं ध्यात्वो१३द्यद्भास्वदित्यथ ।
| verse_lines = अष्टाक्षरन्यासपूर्वं ध्यात्वो१३द्यद्भास्वदित्यथ ।;पूजाङ्गमिति मूलं च जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ३५ ॥
| verse_line2 = पूजाङ्गमिति मूलं च जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ३५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V36
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पुनश्चाक्षरविन्यासं कृत्वा ध्यायेद्धरिं पुनः ।
| verse_lines = पुनश्चाक्षरविन्यासं कृत्वा ध्यायेद्धरिं पुनः ।;ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा निषुसीदेत्यृचं पठेत् ॥ ३६ ॥
| verse_line2 = ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा निषुसीदेत्यृचं पठेत् ॥ ३६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V37
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ‘आराध्यसे प्राणभृतां प्रणेत्रा प्राणाधिनाथेन समीरणेन ।
| verse_lines = ‘आराध्यसे प्राणभृतां प्रणेत्रा प्राणाधिनाथेन समीरणेन ।;नारायण ज्ञानसुखैकपूर्ण स्वामिन्मम श्रीरमण प्रसीद ॥ ३७ ॥
| verse_line2 = नारायण ज्ञानसुखैकपूर्ण स्वामिन्मम श्रीरमण प्रसीद ॥ ३७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V38
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = बिम्बोऽसि प्रतिबिम्बोऽस्मि तव यद्यपि चान्तरम् ।
| verse_lines = बिम्बोऽसि प्रतिबिम्बोऽस्मि तव यद्यपि चान्तरम् ।;स्वामिन् निर्दोष मद्दोषं विरे(वे)चय नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥
| verse_line2 = स्वामिन् निर्दोष मद्दोषं विरे(वे)चय नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V39
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = भगवन्यन्मया कर्म शुभं कारयसि प्रभो ।
| verse_lines = भगवन्यन्मया कर्म शुभं कारयसि प्रभो ।;तत्सर्वं विष्णुपूजाऽऽस्तु तव देवप्रसादतः’ ॥ ३९ ॥
| verse_line2 = तत्सर्वं विष्णुपूजाऽऽस्तु तव देवप्रसादतः’ ॥ ३९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V40
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सम्प्रार्थ्यैवं स्वबिम्बस्थं मुद्रया प्रार्थनाख्यया ।
| verse_lines = सम्प्रार्थ्यैवं स्वबिम्बस्थं मुद्रया प्रार्थनाख्यया ।;कलशं पूजयेत् पश्चादाह्वयेद्देवताशतम् ॥ ४० ॥
| verse_line2 = कलशं पूजयेत् पश्चादाह्वयेद्देवताशतम् ॥ ४० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V41
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मातृका एकपञ्चशच्चतुर्विंशतिमूर्तयः ।
| verse_lines = मातृका एकपञ्चशच्चतुर्विंशतिमूर्तयः ।;केशवाद्यस्तथा विश्वतैजसप्राज्ञतुर्यकाः ॥ ४१ ॥
| verse_line2 = केशवाद्यस्तथा विश्वतैजसप्राज्ञतुर्यकाः ॥ ४१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V42
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मा वासुदेवकः ।
| verse_lines = आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मा वासुदेवकः ।;सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो मत्स्यकच्छपौ ॥ ४२ ॥
| verse_line2 = सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो मत्स्यकच्छपौ ॥ ४२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V43
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = क्रोडो नृसिंहः सवटू जामदग्न्यरघूद्वहौ ।
| verse_lines = क्रोडो नृसिंहः सवटू जामदग्न्यरघूद्वहौ ।;वासिष्ठयादवौ कृष्णावात्रेयो बुद्धकल्किनौ ॥ ४३ ॥
| verse_line2 = वासिष्ठयादवौ कृष्णावात्रेयो बुद्धकल्किनौ ॥ ४३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V44
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = शिंशुमारश्चेति शतं मूलमूर्त्या समन्वितम् ।
| verse_lines = शिंशुमारश्चेति शतं मूलमूर्त्या समन्वितम् ।;आहूय पूजयेदेताः स्नानीयकलशे बुधः ॥ ४४ ॥
| verse_line2 = आहूय पूजयेदेताः स्नानीयकलशे बुधः ॥ ४४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V45
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नैवेद्यप्रोक्षणार्थं च पञ्चपात्रप्रपूरणे ।
| verse_lines = नैवेद्यप्रोक्षणार्थं च पञ्चपात्रप्रपूरणे ।;पानीयार्थं पृथक्चैकं कलशत्रितयं भवेत् ॥ ४५ ॥
| verse_line2 = पानीयार्थं पृथक्चैकं कलशत्रितयं भवेत् ॥ ४५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V46
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पञ्चैते कलशाः प्रोक्ता गन्धार्थं द्वौ पुनः पृथक् ।
| verse_lines = पञ्चैते कलशाः प्रोक्ता गन्धार्थं द्वौ पुनः पृथक् ।;सम्भवे सप्त कलशाः पञ्च वाथ त्रयो द्वयम् ॥ ४६ ॥
| verse_line2 = सम्भवे सप्त कलशाः पञ्च वाथ त्रयो द्वयम् ॥ ४६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V47
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = असम्भवे च सर्वेषां भिन्नपात्राणि कारयेत् ।
| verse_lines = असम्भवे च सर्वेषां भिन्नपात्राणि कारयेत् ।;एकस्माद्वाऽपि पश्चात्तं कलशं पूजयेद् बुधः ॥ ४७ ॥
| verse_line2 = एकस्माद्वाऽपि पश्चात्तं कलशं पूजयेद् बुधः ॥ ४७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V48
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = इमं मे चाथ गङ्गे चेत्यादिमन्त्रानुदीरयेत् ।
| verse_lines = इमं मे चाथ गङ्गे चेत्यादिमन्त्रानुदीरयेत् ।;सर्वक्षेत्रेति मन्त्रेण कलशं प्रार्थयेत्ततः ॥ ४८ ॥
| verse_line2 = सर्वक्षेत्रेति मन्त्रेण कलशं प्रार्थयेत्ततः ॥ ४८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V49
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = शङ्खचक्रगदापद्मधेनुतार्क्ष्यादिमुद्रिकाः ।
| verse_lines = शङ्खचक्रगदापद्मधेनुतार्क्ष्यादिमुद्रिकाः ।;प्रदर्श्य मूलमन्त्रं च द्विषड्वारं जपेत्ततः ॥ ४९ ॥
| verse_line2 = प्रदर्श्य मूलमन्त्रं च द्विषड्वारं जपेत्ततः ॥ ४९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V50
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = कलशोदकपूर्णं तु ततः शङ्खं प्रपूजयेत् ।
| verse_lines = कलशोदकपूर्णं तु ततः शङ्खं प्रपूजयेत् ।;त्वं पुरेत्यादिकान् मन्त्रान् पठित्वा प्रार्थयेत्ततः ५० ॥
| verse_line2 = त्वं पुरेत्यादिकान् मन्त्रान् पठित्वा प्रार्थयेत्ततः ५० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V51
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = जपेत्त्रिः शङ्खगायत्रीं पुनः शङ्खादिमुद्रिकाः ।
| verse_lines = जपेत्त्रिः शङ्खगायत्रीं पुनः शङ्खादिमुद्रिकाः ।;दर्शयित्वाऽष्टवारं च मूलमन्त्रं जपेत्ततः ॥ ५१ ॥
| verse_line2 = दर्शयित्वाऽष्टवारं च मूलमन्त्रं जपेत्ततः ॥ ५१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V52
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पात्राण्यासादयेत्पूर्वं पञ्च पूजाविधौ सदा ।
| verse_lines = पात्राण्यासादयेत्पूर्वं पञ्च पूजाविधौ सदा ।;अर्घ्यं वायुपदे प्रोक्तं नैर्ऋत्यां पाद्यमेव च ॥ ५२ ॥
| verse_line2 = अर्घ्यं वायुपदे प्रोक्तं नैर्ऋत्यां पाद्यमेव च ॥ ५२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V53
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ईशे त्वाचमनीयं च स्नानीयं चाग्निकोणके ।
| verse_lines = ईशे त्वाचमनीयं च स्नानीयं चाग्निकोणके ।;मध्ये द्वे सर्वपात्राणां शुद्धतोयेन पूरयेत् ॥ ५३ ॥
| verse_line2 = मध्ये द्वे सर्वपात्राणां शुद्धतोयेन पूरयेत् ॥ ५३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V54
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = एकं स्यान्मधुपर्केऽन्यत्पुनराचमने तथा ।
| verse_lines = एकं स्यान्मधुपर्केऽन्यत्पुनराचमने तथा ।;निक्षिपेन्द्गन्धतुलसीपुष्पादीनि यथाविधि ॥
| verse_line2 = निक्षिपेन्द्गन्धतुलसीपुष्पादीनि यथाविधि ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V55
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तुलसीदलयुक्तेन शङ्खतोयेन पूजकः ।
| verse_lines = तुलसीदलयुक्तेन शङ्खतोयेन पूजकः ।;पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्ष्य पीठं प्रपूजयेत् ॥ ५५ ॥
| verse_line2 = पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्ष्य पीठं प्रपूजयेत् ॥ ५५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V56
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पूज्यश्च भगवान्नित्यमित्यध्याये यथाक्रमम् ।
| verse_lines = पूज्यश्च भगवान्नित्यमित्यध्याये यथाक्रमम् ।;श्रीमध्वगुरुणा प्रोक्तं पीठावरणपूजनम् ॥ ५६ ॥
| verse_line2 = श्रीमध्वगुरुणा प्रोक्तं पीठावरणपूजनम् ॥ ५६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V57
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सूत्रत्वात्तस्य बोधार्थं क्वचिद्वक्ष्यामि विस्तरम् ।
| verse_lines = सूत्रत्वात्तस्य बोधार्थं क्वचिद्वक्ष्यामि विस्तरम् ।;पीठपूजां विधायाथ २२तत्रावाह्येति सूत्रतः ॥ ५७ ॥
| verse_line2 = पीठपूजां विधायाथ २२तत्रावाह्येति सूत्रतः ॥ ५७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V58
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = हरिमावाहयेद्भक्त्या तद्विधिः प्रोच्यतेऽधुना ।
| verse_lines = हरिमावाहयेद्भक्त्या तद्विधिः प्रोच्यतेऽधुना ।;अधोमुखं हृत्कमलं वायुबीजेन चोन्मुखम् ॥ ५८ ॥
| verse_line2 = अधोमुखं हृत्कमलं वायुबीजेन चोन्मुखम् ॥ ५८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V59
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = कुर्यात्ततोऽस्य मुकुलं ज्ञानार्केण विकासयेत् ।
| verse_lines = कुर्यात्ततोऽस्य मुकुलं ज्ञानार्केण विकासयेत् ।;तत्कर्णिकास्थितं देवं नारायणमजं विभुम् ॥ ५९ ॥
| verse_line2 = तत्कर्णिकास्थितं देवं नारायणमजं विभुम् ॥ ५९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V60
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = उद्यद्भास्वदिति ध्यात्वा सपुष्पतुलसीकरः ।
| verse_lines = उद्यद्भास्वदिति ध्यात्वा सपुष्पतुलसीकरः ।;कृताञ्जालिपुटो भूत्वा आत्मेत्येकामृचं पठेत् ॥ ६० ॥
| verse_line2 = कृताञ्जालिपुटो भूत्वा आत्मेत्येकामृचं पठेत् ॥ ६० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V61
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मूलमन्त्रं ततो जप्त्वा यद्यात्मार्थं प्रपूजयेत् ॥ ६१ ॥
| verse_lines = मूलमन्त्रं ततो जप्त्वा यद्यात्मार्थं प्रपूजयेत् ॥ ६१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V62
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ‘एह्येहि मम हृत्पद्मस्थितश्रीपुरुषोत्तम ।
| verse_lines = ‘एह्येहि मम हृत्पद्मस्थितश्रीपुरुषोत्तम ।;आवाहयामि पीठे त्वां प्रतिमायां रमापते’ ॥ ६२ ॥
| verse_line2 = आवाहयामि पीठे त्वां प्रतिमायां रमापते’ ॥ ६२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V63
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = द्विरुच्चार्यैवमावाह्य तमावाहनमुद्रया ।
| verse_lines = द्विरुच्चार्यैवमावाह्य तमावाहनमुद्रया ।;ततस्तु प्रार्थनामुद्रां विधाय प्रार्थयेद्धरिम् ॥ ६३ ॥
| verse_line2 = ततस्तु प्रार्थनामुद्रां विधाय प्रार्थयेद्धरिम् ॥ ६३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V64
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ‘यागावसानपर्यन्तमत्र स्थित्वा जनार्दन ।
| verse_lines = ‘यागावसानपर्यन्तमत्र स्थित्वा जनार्दन ।;भक्तस्य मम पूजां त्वं गृहीत्वा पाहि मां विभो’ ॥ ६४ ॥
| verse_line2 = भक्तस्य मम पूजां त्वं गृहीत्वा पाहि मां विभो’ ॥ ६४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V65
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सम्प्रार्थ्यैवं स्वबिम्बख्यं मुद्रा आवाहनादिकाः ।
| verse_lines = सम्प्रार्थ्यैवं स्वबिम्बख्यं मुद्रा आवाहनादिकाः ।;षण्मूलमन्त्रपूर्वं तु तं तमर्थमुदीरयेत् ॥ ६५ ॥
| verse_line2 = षण्मूलमन्त्रपूर्वं तु तं तमर्थमुदीरयेत् ॥ ६५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V66
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आवाहनं स्थापनं च सान्निध्यं सन्निरोधनम् ।
| verse_lines = आवाहनं स्थापनं च सान्निध्यं सन्निरोधनम् ।;संमुखीकरणं चैव ह्यवगुण्ठनमेव च ॥ ६६ ॥
| verse_line2 = संमुखीकरणं चैव ह्यवगुण्ठनमेव च ॥ ६६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V67
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रदर्श्यैताश्च षण्मुद्राः स्नानार्थं प्रार्थयेत्ततः ।
| verse_lines = प्रदर्श्यैताश्च षण्मुद्राः स्नानार्थं प्रार्थयेत्ततः ।;परार्थं यदि पूजा स्यात्सूर्याग्न्यन्तर्गतं हरिम् ॥ ६७ ॥
| verse_line2 = परार्थं यदि पूजा स्यात्सूर्याग्न्यन्तर्गतं हरिम् ॥ ६७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V68
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आवाह्य पूर्ववत्कार्यं सर्वमावाहनाकम् ।
| verse_lines = आवाह्य पूर्ववत्कार्यं सर्वमावाहनाकम् ।;एहि श्रीभगवन्विष्णो स्नानार्थं मज्जनालयम् ॥६८ ॥
| verse_line2 = एहि श्रीभगवन्विष्णो स्नानार्थं मज्जनालयम् ॥६८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V69
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सम्प्रार्थ्यैवमिदं विष्णुरित्यृचा पादुकार्पणम् ।
| verse_lines = सम्प्रार्थ्यैवमिदं विष्णुरित्यृचा पादुकार्पणम् ।;स्नानालयं समायान्तं ध्यात्वा नारायणं प्रभुम् ॥६९ ॥
| verse_line2 = स्नानालयं समायान्तं ध्यात्वा नारायणं प्रभुम् ॥६९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V70
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = स्थापयेत्स्नानपीठे तं भद्रं कर्णेभिरित्यृचा ।
| verse_lines = स्थापयेत्स्नानपीठे तं भद्रं कर्णेभिरित्यृचा ।;पुनस्तत्रापि षण्मुद्राः कुर्यादावाहनादिकाः ॥ ७० ॥
| verse_line2 = पुनस्तत्रापि षण्मुद्राः कुर्यादावाहनादिकाः ॥ ७० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V71
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ततोऽर्घ्यं मूलमन्त्रेण पाद्यमाचमनीयकम् ।
| verse_lines = ततोऽर्घ्यं मूलमन्त्रेण पाद्यमाचमनीयकम् ।;मधुपर्कं ततो दद्यात्पुनराचमनं ततः ॥ ७१ ॥
| verse_line2 = मधुपर्कं ततो दद्यात्पुनराचमनं ततः ॥ ७१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V72
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आप्यायस्व दधिक्राव्णो घृतं मिमिक्ष इत्यृचः ।
| verse_lines = आप्यायस्व दधिक्राव्णो घृतं मिमिक्ष इत्यृचः ।;मधुवाता तथा स्वादुरिति मन्त्रान्समूलकान् ॥ ७२ ॥
| verse_line2 = मधुवाता तथा स्वादुरिति मन्त्रान्समूलकान् ॥ ७२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V73
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = क्रमेणैतान्पठन्पञ्चामृतेन स्नापयेद्धरिम् ।
| verse_lines = क्रमेणैतान्पठन्पञ्चामृतेन स्नापयेद्धरिम् ।;पयो दधि घृतं क्षौद्रं शर्करा पञ्चमामृतम् ॥ ७३ ॥
| verse_line2 = पयो दधि घृतं क्षौद्रं शर्करा पञ्चमामृतम् ॥ ७३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V74
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ततः शुद्धोदकस्नानं कारयेत्परमात्मनः ।
| verse_lines = ततः शुद्धोदकस्नानं कारयेत्परमात्मनः ।;पौरुषं वैष्णवं घार्मं पवस्वेति त्रिवर्गकम् ॥ ७४ ॥
| verse_line2 = पौरुषं वैष्णवं घार्मं पवस्वेति त्रिवर्गकम् ॥ ७४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V75
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = य इन्द्रोरेकवर्गश्च समुद्रादूर्मिरेव च ।
| verse_lines = य इन्द्रोरेकवर्गश्च समुद्रादूर्मिरेव च ।;जितन्त इति च स्तोत्रं पठन्संस्नापयेद्धरिम् ॥ ७५ ॥
| verse_line2 = जितन्त इति च स्तोत्रं पठन्संस्नापयेद्धरिम् ॥ ७५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V76
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ततोऽङ्गमार्जनं वस्त्रं पीतं च परिधानकम् ।
| verse_lines = ततोऽङ्गमार्जनं वस्त्रं पीतं च परिधानकम् ।;ततः सर्वाङ्गभूषाश्च नूपुराद्याः किरीटकम् ॥ ७६ ॥
| verse_line2 = ततः सर्वाङ्गभूषाश्च नूपुराद्याः किरीटकम् ॥ ७६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V77
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ध्यात्वैव भूषणं किञ्चिन्नवमप्यर्पयेत्सुधीः ।
| verse_lines = ध्यात्वैव भूषणं किञ्चिन्नवमप्यर्पयेत्सुधीः ।;यज्ञोपवीतं दत्वा तमासने चोपवेशयेत् ॥ ७७ ॥
| verse_line2 = यज्ञोपवीतं दत्वा तमासने चोपवेशयेत् ॥ ७७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V78
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अभिषेकात्पुरा वाऽपि पश्चाद्वा परमात्मनि ।
| verse_lines = अभिषेकात्पुरा वाऽपि पश्चाद्वा परमात्मनि ।;तत्त्वन्यासादि ध्यानान्तं कृत्वा पूजां समारभेत् ॥ ७८ ॥
| verse_line2 = तत्त्वन्यासादि ध्यानान्तं कृत्वा पूजां समारभेत् ॥ ७८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V79
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आसनस्थं हरिं स्पृष्ट्वा मूलद्वादशकं जपेत् ।
| verse_lines = आसनस्थं हरिं स्पृष्ट्वा मूलद्वादशकं जपेत् ।;अर्पयेद्गन्धपुष्पाणि मूलेन तुलसीं तथा ॥ ७९ ॥
| verse_line2 = अर्पयेद्गन्धपुष्पाणि मूलेन तुलसीं तथा ॥ ७९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V80
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ततश्चक्रायुधादीनि पूजयेत्क्रमशो दश ।
| verse_lines = ततश्चक्रायुधादीनि पूजयेत्क्रमशो दश ।;दुर्गा चक्राधिदेवी स्याच्छ्रीश्च शङ्खाधिदेवता ॥ ८० ॥
| verse_line2 = दुर्गा चक्राधिदेवी स्याच्छ्रीश्च शङ्खाधिदेवता ॥ ८० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V81
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = वायुर्गदाधिदेवः स्याद्भूमिः पद्माभिमानिनी ।
| verse_lines = वायुर्गदाधिदेवः स्याद्भूमिः पद्माभिमानिनी ।;दुर्गैव खड्गदेवी स्याच्छार्ङ्गं चैव सरस्वती ॥ ८१ ॥
| verse_line2 = दुर्गैव खड्गदेवी स्याच्छार्ङ्गं चैव सरस्वती ॥ ८१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V82
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पञ्च प्राणाः पञ्च बाणा विरिञ्चः कौस्तुभात्मकः ।
| verse_lines = पञ्च प्राणाः पञ्च बाणा विरिञ्चः कौस्तुभात्मकः ।;श्रीरेव वनमालायां लक्ष्मीः श्रीवत्ससंस्थिता ॥ ८२ ॥
| verse_line2 = श्रीरेव वनमालायां लक्ष्मीः श्रीवत्ससंस्थिता ॥ ८२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V83
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अथावरणपूजायां लक्ष्मीं वामे हरेर्यजेत् ।
| verse_lines = अथावरणपूजायां लक्ष्मीं वामे हरेर्यजेत् ।;धरां तु पश्चिमे पार्श्वे ततः पूर्वादिदिक्षु च ॥ ८३ ॥
| verse_line2 = धरां तु पश्चिमे पार्श्वे ततः पूर्वादिदिक्षु च ॥ ८३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V84
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = क्रुद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय नमस्ततः ।
| verse_lines = क्रुद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय नमस्ततः ।;द्यूल्काय च नमस्कुर्यादुदीच्यां दिशि च क्रमात् ॥ ८४ ॥
| verse_line2 = द्यूल्काय च नमस्कुर्यादुदीच्यां दिशि च क्रमात् ॥ ८४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V85
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सहस्रोल्कायेति चतुर्नम अग्न्यादिकोणतः ।
| verse_lines = सहस्रोल्कायेति चतुर्नम अग्न्यादिकोणतः ।;पुनः पूर्वादिकाष्ठासु वासुदेवादिकान्यजेत् ॥ ८५ ॥
| verse_line2 = पुनः पूर्वादिकाष्ठासु वासुदेवादिकान्यजेत् ॥ ८५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V86
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मायां जयां कृतिं शान्तिं यजेत्कोणेषु च क्रमात् ।
| verse_lines = मायां जयां कृतिं शान्तिं यजेत्कोणेषु च क्रमात् ।;केशवाद्यास्ततो मूर्तीर्द्वादश क्रमतो यजेत् ॥ ८३ ॥
| verse_line2 = केशवाद्यास्ततो मूर्तीर्द्वादश क्रमतो यजेत् ॥ ८३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V87
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = दिशि द्वे द्वे कोण एक ईशे दामोदरो भवेत् ।
| verse_lines = दिशि द्वे द्वे कोण एक ईशे दामोदरो भवेत् ।;सङ्कर्षणादिकृष्णान्ता मूर्तयो द्वादश क्रमात् ॥ ८७ ॥
| verse_line2 = सङ्कर्षणादिकृष्णान्ता मूर्तयो द्वादश क्रमात् ॥ ८७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V88
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मत्स्यादिमूर्तयोऽप्येवं द्वादशान्तं क्रमाद्यजेत् ।
| verse_lines = मत्स्यादिमूर्तयोऽप्येवं द्वादशान्तं क्रमाद्यजेत् ।;ऐशान्यां विश्वरूपः स्यात्क्रमेणानेन पूजयेत् ॥ ८८ ॥
| verse_line2 = ऐशान्यां विश्वरूपः स्यात्क्रमेणानेन पूजयेत् ॥ ८८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V89
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सर्वदिक्षु पुरश्चापि ह्यनन्तादीन् सभार्यकान् ।
| verse_lines = सर्वदिक्षु पुरश्चापि ह्यनन्तादीन् सभार्यकान् ।;इन्द्रादींश्च सपत्नीकान् परिग्रहयुतानपि ॥ ८९ ॥
| verse_line2 = इन्द्रादींश्च सपत्नीकान् परिग्रहयुतानपि ॥ ८९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V90
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पूजयेत्क्रमशो धीमान् स्वासु दिक्षु स्थितान् बहिः ।
| verse_lines = पूजयेत्क्रमशो धीमान् स्वासु दिक्षु स्थितान् बहिः ।;पश्चात्पुरस्ताच्छेषं च विधिं चैव सभार्यकम् ॥ ९० ॥
| verse_line2 = पश्चात्पुरस्ताच्छेषं च विधिं चैव सभार्यकम् ॥ ९० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V91
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पूजयित्वा ततः पूज्या द्वादशद्वारपालकाः ।
| verse_lines = पूजयित्वा ततः पूज्या द्वादशद्वारपालकाः ।;प्रथमो वज्रनाभश्च हरीशश्च ततः परम् ॥ ९१ ॥
| verse_line2 = प्रथमो वज्रनाभश्च हरीशश्च ततः परम् ॥ ९१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V92
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तृतीयो गाङ्गतनयस्ततः शङ्खनिधीश्वरः ।
| verse_lines = तृतीयो गाङ्गतनयस्ततः शङ्खनिधीश्वरः ।;जयश्च विजयः पश्चाद्धाता सप्तमको मतः ॥ ९२ ॥
| verse_line2 = जयश्च विजयः पश्चाद्धाता सप्तमको मतः ॥ ९२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V93
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = विधाता च ततो भद्रः सुभद्रोऽथामृतेश्वरः ।
| verse_lines = विधाता च ततो भद्रः सुभद्रोऽथामृतेश्वरः ।;विरूपाक्षोऽन्तिमश्चैव नमश्शब्देन पूजयेत् ॥ ९३ ॥
| verse_line2 = विरूपाक्षोऽन्तिमश्चैव नमश्शब्देन पूजयेत् ॥ ९३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V94
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = वनस्पत्युद्भवेत्यादिमन्त्रैर्मूलपुरस्सरैः ।
| verse_lines = वनस्पत्युद्भवेत्यादिमन्त्रैर्मूलपुरस्सरैः ।;धूपं दत्वा ततो दीपं दद्यान्मूलमुदीरयेत् ॥ ९४ ॥
| verse_line2 = धूपं दत्वा ततो दीपं दद्यान्मूलमुदीरयेत् ॥ ९४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V95
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = साज्यं त्रिवर्तिमन्त्रेण ततो नैवेद्यमर्पयेत् ।
| verse_lines = साज्यं त्रिवर्तिमन्त्रेण ततो नैवेद्यमर्पयेत् ।;देवस्याग्रे शुभं शोध्य श्रीबीजं तत्र संलिखेत् ॥ ९५ ॥
| verse_line2 = देवस्याग्रे शुभं शोध्य श्रीबीजं तत्र संलिखेत् ॥ ९५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V96
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नैवेद्यमुपरिस्थाप्य शुद्धतोयेन प्रोक्षयेत् ।
| verse_lines = नैवेद्यमुपरिस्थाप्य शुद्धतोयेन प्रोक्षयेत् ।;सौवर्णैरिति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण मन्त्रयेत् ॥ ९६ ॥
| verse_line2 = सौवर्णैरिति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण मन्त्रयेत् ॥ ९६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V97
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अमृतस्राविणीं धेनुं नैवेद्योपरि चिन्तयेत् ।
| verse_lines = अमृतस्राविणीं धेनुं नैवेद्योपरि चिन्तयेत् ।;धेनुमुद्रां प्रदर्श्योच्चां सुरभ्यै नम इत्यपि ॥ ९७ ॥
| verse_line2 = धेनुमुद्रां प्रदर्श्योच्चां सुरभ्यै नम इत्यपि ॥ ९७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V98
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = हुंफडन्तं सह स्वाहेत्युक्त्वा मुद्रां सुदर्शनीम् ।
| verse_lines = हुंफडन्तं सह स्वाहेत्युक्त्वा मुद्रां सुदर्शनीम् ।;गारुडीं चाथ सन्दर्श्य गृहीत्वाऽथ करे जलम् ॥ ९८ ॥
| verse_line2 = गारुडीं चाथ सन्दर्श्य गृहीत्वाऽथ करे जलम् ॥ ९८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V99
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = परिषिञ्चामि सत्यं त्वर्तेनेति च क्रमाद्वदेत् ।
| verse_lines = परिषिञ्चामि सत्यं त्वर्तेनेति च क्रमाद्वदेत् ।;परितः सिञ्चयेत्तोयं तत आपोशनं क्षिपेत् ॥ ९९ ॥
| verse_line2 = परितः सिञ्चयेत्तोयं तत आपोशनं क्षिपेत् ॥ ९९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V100
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ‘सुधारसं सुविपुलमापोशनमिदं तव ।
| verse_lines = ‘सुधारसं सुविपुलमापोशनमिदं तव ।;गृहाण कलशानीतं यथेष्टमुपभुज्यताम् ॥ १०० ॥
| verse_line2 = गृहाण कलशानीतं यथेष्टमुपभुज्यताम् ॥ १०० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V101
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = इति मन्त्रमुदीर्याथ देवदक्षिणहस्तके ।
| verse_lines = इति मन्त्रमुदीर्याथ देवदक्षिणहस्तके ।;लक्ष्म्या प्रदीयमानं च सुधारसमयं शुभम् ॥ १०१ ॥
| verse_line2 = लक्ष्म्या प्रदीयमानं च सुधारसमयं शुभम् ॥ १०१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V102
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आपोशनमिदं ध्यात्वाऽमृतोपस्तरणमसि ।
| verse_lines = आपोशनमिदं ध्यात्वाऽमृतोपस्तरणमसि ।;इत्युक्त्वाऽऽपोशनोच्छिष्टं जलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ १०२ ॥
| verse_line2 = इत्युक्त्वाऽऽपोशनोच्छिष्टं जलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ १०२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V103
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ततः प्राणात्मने पूर्वमुक्त्वा नारायणाय च ।
| verse_lines = ततः प्राणात्मने पूर्वमुक्त्वा नारायणाय च ।;स्वाहान्तमिति पञ्चैता आहुतिः क्रमशो वदन् ॥ १०३ ॥
| verse_line2 = स्वाहान्तमिति पञ्चैता आहुतिः क्रमशो वदन् ॥ १०३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V104
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = शङ्खतोयं क्षिपेत्पात्रे प्रत्याहुत्येकपात्रकम् ।
| verse_lines = शङ्खतोयं क्षिपेत्पात्रे प्रत्याहुत्येकपात्रकम् ।;मधुवाता तथा स्वादु भोजं त्वेति पठेदृचः ॥ १०४ ॥
| verse_line2 = मधुवाता तथा स्वादु भोजं त्वेति पठेदृचः ॥ १०४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V105
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पानीयमर्पयेत्पश्चात्ततो जवनिकां क्षिपेत् ।
| verse_lines = पानीयमर्पयेत्पश्चात्ततो जवनिकां क्षिपेत् ।;भुञ्जानं चिन्तयन्मूलं जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ १०५ ॥
| verse_line2 = भुञ्जानं चिन्तयन्मूलं जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ १०५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V106
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = उत्तरापोशनं पश्चादमृतापिधानमसि ।
| verse_lines = उत्तरापोशनं पश्चादमृतापिधानमसि ।;इत्युक्त्वाऽपोशनोच्छिष्टजलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ १०६ ॥
| verse_line2 = इत्युक्त्वाऽपोशनोच्छिष्टजलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ १०६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V107
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = वामे गण्डूषपात्रं स्यात्तत्र गण्डूषमर्पयेत् ।
| verse_lines = वामे गण्डूषपात्रं स्यात्तत्र गण्डूषमर्पयेत् ।;हस्तप्रक्षालनं दत्वा पश्चादाचमनं क्षिपेत् ॥ १०७ ॥
| verse_line2 = हस्तप्रक्षालनं दत्वा पश्चादाचमनं क्षिपेत् ॥ १०७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V108
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मूलेन पुष्पत्रितयमर्पयित्वा ततो वदेत् ।
| verse_lines = मूलेन पुष्पत्रितयमर्पयित्वा ततो वदेत् ।;‘पूगीफलं सखदिरचूर्णकर्पूरसंयुतम् ॥ १०८ ॥
| verse_line2 = ‘पूगीफलं सखदिरचूर्णकर्पूरसंयुतम् ॥ १०८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V109
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नागवल्लीदलैर्युक्तं ताम्बूलं गृह्यतां विभो’ ।
| verse_lines = नागवल्लीदलैर्युक्तं ताम्बूलं गृह्यतां विभो’ ।;इति ताम्बूलकं दद्यान्नाकस्येति च दक्षिणाम् ॥ १०९ ॥
| verse_line2 = इति ताम्बूलकं दद्यान्नाकस्येति च दक्षिणाम् ॥ १०९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V110
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = जयत्यादि पठन्मन्त्रान्पुनर्धूपं समर्पयेत् ।
| verse_lines = जयत्यादि पठन्मन्त्रान्पुनर्धूपं समर्पयेत् ।;अर्चतेत्यादिकानन्मन्त्रान्पठन्नीराजयेद्धरिम् ॥ ११० ॥
| verse_line2 = अर्चतेत्यादिकानन्मन्त्रान्पठन्नीराजयेद्धरिम् ॥ ११० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V101
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पुष्पाण्यष्टौ समार्प्याथ मूलमन्लेण वैष्णवः ।
| verse_lines = पुष्पाण्यष्टौ समार्प्याथ मूलमन्लेण वैष्णवः ।;वेदमन्त्रैश्च पौरणैरर्पयेत्कुसुमाञ्जलिम् ॥ १११ ॥
| verse_line2 = वेदमन्त्रैश्च पौरणैरर्पयेत्कुसुमाञ्जलिम् ॥ १११ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V112
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = चामरं दर्पणं छत्रं वाहनादि निवेदयेत् ।
| verse_lines = चामरं दर्पणं छत्रं वाहनादि निवेदयेत् ।;महाराजोपचारांश्च गीतवादित्रनृत्यकान् ॥ ११२ ॥
| verse_line2 = महाराजोपचारांश्च गीतवादित्रनृत्यकान् ॥ ११२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V113
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सर्वं निवेदयेद्भक्त्या मूलमन्त्रेण साधकः ।
| verse_lines = सर्वं निवेदयेद्भक्त्या मूलमन्त्रेण साधकः ।;ततः शुद्धेन तोयेन शङ्खमापूर्य मुद्रिकाः ॥ ११३ ॥
| verse_line2 = ततः शुद्धेन तोयेन शङ्खमापूर्य मुद्रिकाः ॥ ११३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V114
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = धेन्वादीः सम्पदर्श्याथ तोयं शङ्खगतं स्पृशेत् ।
| verse_lines = धेन्वादीः सम्पदर्श्याथ तोयं शङ्खगतं स्पृशेत् ।;अष्टवारं जपेन्मूलं भ्रामयेत्त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ ११४ ॥
| verse_line2 = अष्टवारं जपेन्मूलं भ्रामयेत्त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ ११४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V115
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = शङ्खोदकं तु तत्पात्रे स्थापयित्वा पृथक् सुधीः ।
| verse_lines = शङ्खोदकं तु तत्पात्रे स्थापयित्वा पृथक् सुधीः ।;प्रदक्षिणनमस्कारान्सूक्तपाठं ततश्चरेत् ॥ ११५ ॥
| verse_line2 = प्रदक्षिणनमस्कारान्सूक्तपाठं ततश्चरेत् ॥ ११५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V116
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आरुह्य वेदिकां पश्चात्पूजासाद्गुण्यकारकम् ।
| verse_lines = आरुह्य वेदिकां पश्चात्पूजासाद्गुण्यकारकम् ।;मूलमन्त्रं हरिं ध्यायन् जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ११६ ॥
| verse_line2 = मूलमन्त्रं हरिं ध्यायन् जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ११६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V117
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = रमाब्रह्मादिदेवानां दत्वा तीर्थादिकं बलिम् ।
| verse_lines = रमाब्रह्मादिदेवानां दत्वा तीर्थादिकं बलिम् ।;तत्त्वन्यासान् मातृकाश्च पुनर्मूर्तौ समाचरेत् ॥ ११७ ॥
| verse_line2 = तत्त्वन्यासान् मातृकाश्च पुनर्मूर्तौ समाचरेत् ॥ ११७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V117
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पुनर्ध्यात्वा हरिं देवमात्मा देवेत्यृचं पठेत् ।
| verse_lines = पुनर्ध्यात्वा हरिं देवमात्मा देवेत्यृचं पठेत् ।;तत आवाहनीं मुद्रां व्युत्क्रमेण विधाय च ॥११८ ॥
| verse_line2 = तत आवाहनीं मुद्रां व्युत्क्रमेण विधाय च ॥११८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V118
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = एह्येहीति पुनः प्रोच्य पुनरावहयेद्धृदि ।
| verse_lines = एह्येहीति पुनः प्रोच्य पुनरावहयेद्धृदि ।;तथैव परपूजायां रव्यादौ तं निधापयेत् ॥ ११८ ॥
| verse_line2 = तथैव परपूजायां रव्यादौ तं निधापयेत् ॥ ११८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V119
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ‘याचेऽहं त्वां हृषीकेश नमामि पुरुषोत्तम ।
| verse_lines = ‘याचेऽहं त्वां हृषीकेश नमामि पुरुषोत्तम ।;हृदि मे कुरु संवासं श्रिया सह जगत्पते ॥११९ ॥
| verse_line2 = हृदि मे कुरु संवासं श्रिया सह जगत्पते ॥११९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V120
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = इति प्रार्थ्य हरिं पश्चाद्विदध्यात्तत्त्वमातृकाः ।
| verse_lines = इति प्रार्थ्य हरिं पश्चाद्विदध्यात्तत्त्वमातृकाः ।;ध्यात्वा समर्पयेद्विष्णुं यस्य स्मृत्येति मन्त्रतः ॥ १२० ॥
| verse_line2 = ध्यात्वा समर्पयेद्विष्णुं यस्य स्मृत्येति मन्त्रतः ॥ १२० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V121
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तीर्थप्रसादगन्धादीन् दत्वा विष्णुपराय च ।
| verse_lines = तीर्थप्रसादगन्धादीन् दत्वा विष्णुपराय च ।;ततः स्वयं तु गृह्णीयाद्भक्त्या नत्वा हरिं स्मरन् ॥ १२१ ॥
| verse_line2 = ततः स्वयं तु गृह्णीयाद्भक्त्या नत्वा हरिं स्मरन् ॥ १२१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V122
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पद्यपाठे मनुष्याणां श्रमो नातिभवेदिति ।
| verse_lines = पद्यपाठे मनुष्याणां श्रमो नातिभवेदिति ।;तन्त्रसारोक्तपूजायां पद्यमालोयमीरिता ।;अनेन भगवान् विष्णुः प्रीतो भवतु सर्वदा ॥ १२२ ॥
| verse_line2 = तन्त्रसारोक्तपूजायां पद्यमालोयमीरिता ।
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V123
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रमादतो निरोधाद्वा हरेः पूजा भवेन्न चेत् ।
| verse_lines = प्रमादतो निरोधाद्वा हरेः पूजा भवेन्न चेत् ।;पठनात्पद्यमालायाः नरः पूजाफलं लभेत् ॥ १२३ ॥
| verse_line2 = पठनात्पद्यमालायाः नरः पूजाफलं लभेत् ॥ १२३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = PM_C01_V124
| document_id = PM
| chapter_id = PM_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = इति श्रीजयतीर्थार्यभिक्षुणा रचिता सती ।
| verse_lines = इति श्रीजयतीर्थार्यभिक्षुणा रचिता सती ।;तन्त्रसारोक्तपूजानुसारिणी पद्यमालिका ॥ १२४ ॥
| verse_line2 = तन्त्रसारोक्तपूजानुसारिणी पद्यमालिका ॥ १२४ ॥
}}

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमज्जयतीर्थश्रीचरणविरचिता पद्यमाला समाप्ता॥</div>

[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Padyamala]]

Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C4

2026-06-15T18:34:53Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

= न्यायसुधा — अध्यायः 4 =
<div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha">
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 4"></span>
<div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|← अध्यायः 3]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]]</div>

=== पादः 1 ===
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्दन्त सततं मुक्ताः संश्रये तं श्रियः पतिम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">फलं निगद्यतेऽस्मन्नध्याय इति भाष्यम् । फलनिरूपणस्येदानीं का सङ्गतिरित्यत आह समन्वयेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- समन्वयाविरोधाभ्यां सिे वस्तुनि साधने ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चिन्त्यते प्रथमं तत्र</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समन्वयाविरोधाभ्यां प्रथमद्वितीयाध्यायप्रतिपादिताभ्यां, परब्रह्मादिरूपे वस्तुनि सिे सति, साधने साधनविषये तृतीयाध्याये, अशेषेषु मोक्षसाधनेषु, विचारितेषु सत्सु, फल-प्रतिपादनस्यावसरप्राप्तिः । जिज्ञासितेष्वर्थेष्वन्येषां विचारितत्वादस्यैवावशिष्टत्वात् । अतो मोक्षलक्षणं फलमत्राध्याये निगद्यते इति वाक्यशेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पादचतुष्टयप्रतिपाद्यं सङ्गतिं च लाघवाय एकत्रैव वक्ष्यति । ततश्च फलविषये अस्मन् अध्याये कर्मनाशाख्यं फलं प्रथमपादे निगद्यत इत्युक्तं भवति । तस्यापवादमाह विशेषत इति । तत्र (अत्र) चतुर्थस्य प्रथमपादे, प्रथमं कैश्चत्सूत्रैः, साधनमेव चिन्त्यते । कथम् । विशेषतः परमादरेण, नित्यशो नैरन्तर्येण च कार्यमिति । कुतः । यतो मोक्षसिावत्यन्तमवश्यम्भावि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । तृतीये अध्याये यानि साधनानि विचारितानि तेष्वेव केषाञ्चित्परमा-दरनैरन्तर्याभ्यामनुष्ठेयत्वमत्रादौ प्रतिपाद्यते । तथाऽनुष्ठान एव मोक्षस्य भावादन्यथाऽभावात् । एतज्ज्ञापना(यैव)य तृतीये इदमनुक्तवाऽत्रेदमुच्यते । तत्रानुक्तया हि ततो वैलक्षण्यं ज्ञायते । फललक्षणे चोक्तया फलान्तरङ्गत्वम् । अध्यायादिव्यवस्था च प्रायिकत्वादुपपद्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०-अधिकरणोत्थानकारणं दर्शयति श्रवणादीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- श्रवणादिसकृत्क्रया ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आवृत्तिर्वेति सन्देहे</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रथमं तत्रेति वर्तते । श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति दर्शनार्थं श्रवणादिकं विधीयते । तस्य श्रवणादेर्ज्योतिष्टोमादिवत् सकृत्क्रया वा व्रीह्यवघातादिवत् आवृत्तिर्वेति सन्देहे सति । उपलक्षणमेतत् । सकृत्क्रया इति पूर्वपक्षे च सतीत्यपि ग्राह्यम् । इदमधि-करणमारभ्यत इति शेषः । पूर्वपक्षबीजं च न्यायविवरणे स्पष्टमवगन्तव्यम् । सूत्रं व्याख्याति कर्तव्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्तव्याऽऽवृत्तिरेव हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादिर्ह्यसकृदेव यत् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रवणादीनामिति वर्तते । हिशब्दो तत्त्वमसीत्युपदेशस्य प्रसित्वं द्योतयति । यदि हि शिष्येणावृत्तिर्न कर्तव्या तदा गुरोरसकृदुपदेशोऽनर्थकः स्यात् । तेन ज्ञायते कर्तव्या श्रवणा-वृत्तिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३सु०- अनेन श्रवणावृत्तेः कर्तव्यता सिा । त्रयाणामप्यावृत्तिं साधयङ्गिाच्चेति सूत्रं पठित्वा तदभिप्रेतानि लिङ्गान्यागमवाक्येनैव दर्शयति लिङ्गादित्यादिना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ लिङ्गाच्च ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- लिङ्ग•तव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्तया सदोद्यतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्रभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लातव्यः आदातव्यः शिष्यैरुपासितव्यः । तस्मात् । ब्रह्मत्वत इति षष्ठीबहुवचनान्तात् तसिः । ब्रह्मत्वानां शतात्पूर्वम् इति ऋजोर्विशेषणम् । यस्यैतस्माद्ब्रह्मकल्पादारभ्य ब्रह्मकल्पानां शते गते ब्रह्मत्वं भविष्यति तस्मादिति यावत् । सार्धं परार्धमित्यन्तसंयोगे द्वितीया । तत्त्रभागं तस्य श्रवणकालस्य, तृतीयभागं कालम् । उपासां मनननिदिध्यासनरूपाम् । सम्भृतमानसः इति उपासितव्य एवार्थे धृतचित्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पदयोग्यात् सुमनसः सुनन्दो नाम चाृणोत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्तयोग्रतप आदयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः सदा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्युक्तं विष्णुना साक्षाद् ग्रन्थे सत्तत्त्वसंज्ञिते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दश मन्वतराणि यस्मन् काले स तथोक्तः । गरुत्मतः पदयोग्यादिति । गरुत्मतो यत्पदं तत्र योग्यादित्यर्थः । सुतेजसावेव सुप्रज्ञावेव न तु मन्दौ । अृण्वतां अृणुताम् । व्यत्ययो बहुलमिति द्विविकरणता । सुमनस एव । मन्वन्तरं मन्वन्तरावच्छन्नं कालम् । उपासताम् उपासाताम् । छान्दसो वर्णविकारः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र श्रवणादिकालबाहुल्यमेव प्रतीयते । न पुनरावृत्तिः । श्रुतस्यैव वाक्यस्य पुनः श्रवणामित्यादिरूपा हि सेति । मैवम् । एकेन वाक्येनावगतस्य तत्त्वस्य पुनःपुनस्तेनान्येन वा अवगतिः श्रवणावृत्तिः । एवमेकया युक्तयाऽनुसंहितस्य भूयो भूयः तयाऽन्यया वाऽनुसन्धानं मननावृत्तिरित्यभिप्रेतत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A001">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S01_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01_A001
| id = AV_C04_S01_A001_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३असु०-एतत्सूत्रं व्याख्यातुमात्मशब्दार्थं तावदाह आत्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् । मुख्ये च सम्भव-त्यमुख्यं न युज्यते । तस्मादत्र सूत्रेऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्य-माणेनान्वयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह आत्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आत्मा ब्रह्म महास्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति नामभिः । पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्च-यार्थः । श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमिति एवशब्दः । तेन क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष इत्यादि-विरोधो नाशङ्कनीयः । ओमात्मेति परमश्रुतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ओमात्मा भगवान्वष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दत्तं दूर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मानन्देति समस्तमेकं नाम । अनसूयेति भागवते च आत्मशब्दस्य भगवत्येव प्रयोगोऽस्त । तथैवेति तत्र प्रकृतेन समुच्चयार्थम् । जज्ञे जनयामास । अन्तर्णीत(णिजर्थोऽत्र)-ण्यर्थो वा अत्र जनिः । आत्मेशब्रह्मसम्भवान् विष्णुशिवब्रह्मसम्भवान् । सह भवन्तीति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सम्भवाः । अत्र दत्तदूर्वाससौ विष्णुशिवावेव । सोमो ब्रह्मणा सहभूतः । तर्मोऽन्ययोरप्युप-चारादुच्यते । छत्रिण इति यथा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- अस्त्वात्मशब्दो विष्णुपरस्तथाऽपि कः सूत्रार्थ इत्यत आत्मेतीति प्रतिज्ञांशं व्याख्याति(चष्टे) तस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादात्मशब्दो विष्णुपरस्तस्मात् । अयं प्रतिज्ञार्थः । आत्मा विष्णुः आत्मेति सज्जनैः सदा ज्ञातव्यः उपास्यो ध्येयश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हेत्वंशं व्याचष्टे तथैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्त च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेनात्म(त्मेति)शब्दस्याऽऽवृत्तिः तुशब्दश्चावधारणार्थ इत्युक्तं भवति । सतामेवो-पासनोपदेशौ भाष्योदाहृताभ्यां श्रुतिभ्यां सिौ । उपगच्छन्तीत्येतज्ज्ञानार्थमुपासनार्थं च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ज्ञानार्थत्वं स्पष्टमित्येक एवार्थो व्याख्यातः । अत एव प्राक् ज्ञातव्य उपास्यश्चेत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- नन्वनेन विष्णुर्विष्णुरित्युपास्य इत्युक्तं भवति । ततश्च किमनेन कृतं स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न ह्यविष्णुत्वेनोपास्तरत्र प्रसक्तेत्यत आह आदानेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आदानार्थत्वतश्चायमात्मशब्दः पतिं वदेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयं सूत्रगत आत्मशब्दः पतिं च वदेत् । कथम् । आदानार्थत्वत आदानकर्तृत्वार्थ-त्वात् । आङ्पूर्वात् दाञः आतो मनिन्निति मनिन् प्रत्ययः आकारलोपो दस्य तश्च निर्वचन-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">त्वात् । तथा चोक्तं यच्चाप्नोति यदादत्त इत्यादि । पतिर्हि स्वीयतया भृत्यानादत्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७सु०- ततः किमित्यतः सूत्रार्थं विवृणोति स्वामीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र सूत्रे द्वावात्मशब्दौ । एकोऽनुवादार्थो द्वितीयो विध्यर्थः । आत्मात्मेत्युपास इति द्वावपि विष्णुविषयौ । तत्राद्योऽविवक्षितावयवार्थः संज्ञात्वेन वर्तते । द्वितीयो विवक्षिता-वयवार्थः स्वामिनं वदति । तथा चात्मा विष्णुरात्मेति स्वामीत्युपास्य इति सूत्रार्थो भवती-त्यर्थः । अञ्जसा परमादरेण । नन्वेतदानन्दादयः प्रधानस्येत्यनेनैव गतम् । सत्यम् । सर्वथो-पास्यत्वस्य ज्ञापनाय पुनर्वचनम् । तदिदमुक्तं नित्यदैवाञ्जसेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८सु०-अस्य सर्वथोपास्यत्वे किं प्रमाणमित्यत आह स्वामीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति सत्तत्त्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A002">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S01_A002"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01_A002
| id = AV_C04_S01_A002_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ प्रतीकाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । इदं मनआदिकं विष्णुरित्येवंरूपोपासना न कार्येत्यर्थः । न हि स इति हेतुं व्याचष्टे प्रतीकमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकं नैव विष्णुर्यत्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत् यस्मात्, प्रतीकं ब्रह्मणः प्रतिमात्मकं, मनःप्रभृति, स विष्णुः नैव तस्मादिति पूर्वेणान्वयः । नन्वसङ्गतोऽयं हेतुः । प्रतीकस्य विष्णोश्चाभेदाभावो ह्यभेदस्य तत्प्रमितेश्च निवारको न त्वभेदभावनामात्रस्येत्यत आह मिथ्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मिथ्योपासा ह्यनर्थदा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न हि स विष्णुः प्रतीकम् । अतस्तयोरभेदभावना मिथ्योपासना । सा चानर्थस्यैव हेतुः । अतो न कर्तव्येत्येवं हेतुहेतुमावः सूत्रकृतोऽभिप्रेतो न पुनः साक्षात् नासङ्गतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- मिथ्योपासनस्यानर्थहेतुत्वं कुत इत्यतस्तदुपपादनपूर्वकमिममेव सूत्राभिप्रायं स्पष्टमाचष्टे योऽन्यथेत्यादिना भगवान्प्रभुरित्यन्तेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- योऽन्यथासन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यथासन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यथैव स्थतं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यथासन्तं प्रतीकभिन्नत्वादिप्रकारं सन्तम् । आत्मनां जीवानाम् ईशम् । अन्यथा प्रतीकत्वादिना । प्रतिपद्यते जानाति ध्यायति च । चोरत्वस्यैव विवरणं आत्मापहारिणेति । अभेदे खल्वेकावशेषः स्यात् । तत्र प्रतीकावशेषे ध्याते स्फुटं परमात्मापहारित्वम् । प्रतीक-प्रविलयेऽप्यैश्वर्यापलापात् परमात्मापहारित्वमेव । आत्मानं परमात्मानम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतानि त्रीणि वाक्यानि विष्णोः प्रतीकताध्याने बाधकानि । प्रतीकस्य विष्णुत्वध्याने तु न बाधकमित्यतः स्वात्मानमिति वाक्यं पठितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वात्मानं प्रतिमां वापि देवतान्तरमेव वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चेतनाचेतनं वान्य््यायेद्यः केशवस्त्वति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यदिति त्रीण्युभयार्थे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद्वा हरिं तथा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्धेतमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थतिः क्वचित् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद्विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यथाध्यानदोषेण सोऽन्धेतमसि मज्जति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद्विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थतिः क्वचित् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्र पतितस्य । अन्यथाध्यानमेव दोषः अन्यथाध्यानदोषः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्कञ्चिदित्यादीनि प्रथमार्थ एव कैमुत्यार्थानि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथा ध्यातमञ्जसा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाज्ञातमञ्जसा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्माद्वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्कञ्चित् गङ्गोदकादिकम् अन्यथासंस्थं पवित्र• सत् अन्यथा अपवित्रं ध्यातं ध्यातुः अञ्जसा महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः प्रकृष्टतया ध्यातः । तेन अनर्थप्रसङ्गेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ध्येया विष्णोः क्वचिद्यस्मान्मथ्याज्ञानमनर्थदम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यभिप्रेत्य न हि स इत्याह भगवान् प्रभुः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो मिथ्याज्ञानमनर्थदं प्रतीयते यस्मात् तस्मात् विष्णोः प्रतीकता न ध्येया इति परम्परया हेतुहेतुमावम् अभिप्रेत्य भगवान् सूत्रकारो न हि स इति हेतुम् आह । अतो नासङ्गतिरित्यर्थः । वक्ष्यमाणप्रकारेण द्विरूपस्यापि ध्यानस्य साम्यात् बलत इत्युक्तम् । ध्यानस्यापि ज्ञानविशेषत्वात् सङ्कीर्णोक्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११सु०- एवं तर्हि मनो ब्रह्मेत्यादि श्रुतीनां कोऽर्थ इत्यत आह प्रतीकेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रतीकसंस्थतत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४-१-३ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A003">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S01_A003"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01_A003
| id = AV_C04_S01_A003_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०-अत्र ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येत्युच्यते । कुत्रेत्याकाङ्क्षायां सन्निधानात् प्रतीक इति प्राप्नोति । तच्च योग्यताविरहान्निराकृतम् । अतः साकाङ्क्षं प्रतिज्ञावाक्यं व्याख्याति ब्रह्मेति चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान्वष्णुरञ्जसा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र चशब्दं प्रयुञ्जानेनात्मेत्यनेन व्यवहितेनाप्यस्य योग्यतयाऽन्वयः । आत्मशब्दश्च प्रथमान्तः प्रकृतः, सप्तम्यन्तेन चेहार्थः । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामः । अतः सप्तम्यन्तोऽत्र अनुवर्तत इति सूचितम् । भगवान्वष्णुः ब्रह्मेति ध्येय इति तात्पर्यकथनं, नाक्षरार्थः । नन्वेतत् भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वमित्यनेनैव गतमित्यतः सदाऽञ्जसा इत्युक्तम् । उत्कर्षादिति हेतुः । तत्र न ज्ञायते कस्योत्कर्ष इति । अतो व्याचष्टे उत्कृष्ट इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत इति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बध्यते । उत्कर्षादुत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वा-दिति सूत्रकृतोत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुक्तम् । अनुव्याख्यानकृता तूत्कर्षवान् ब्रह्म-शब्दाभिधेय इत्यभिहितम् । फलतस्त्वेक एवार्थः । कथमुत्कर्षो ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यत आह पूर्णत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्णत्वं ब्रह्मता यतः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व््यृर्थात् बृहतेरन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते इति मनिन्प्रत्ययः दृशिग्रहणसामथ्यर्•तोरमा-गमश्च । वृःि पूर्णत्वमित्येक एवार्थः । ब्रह्मता ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । पूर्णत्वमेव चोत्कर्षः । हेतुहेतुमावश्च भाष्य एव समर्थितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- ब्रह्मत्वस्य सर्वथा ध्येयत्वे किं प्रमाणमित्यत आह आधिव्याधीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्तया निरन्तरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आधिव्याधीति द्वन्द्वैकवावः । तच्च तन्निमित्तं च, तेन । कृत्यानां कर्तरि वेति षष्ठी । चशब्देन भाष्योदाहृतानि वचनानि समुच्चिनोति ।। ४-१-४ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणान्यथाव्याख्याननिराकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च, न प्रतीके न हि सः, ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् इति त्रिसूत्रीमेकेऽन्यथा व्याचक्षते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । परमात्मा किमहमिति ग्रहीतव्यः । किं वा मदन्य इति संशये नाहमिति ग्राह्य इति प्राप्तम् । कुतः । अपहतपाप्मत्वादिगुणो हि परमात्मा । तद्विपरीतगुणश्च शारीरः । अतः कथं तयो-रभेदो भवेत् । ईश्वरस्य च संसार्यात्मत्वे ईश्वराभावस्ततः शास्त्रानर्थक्यम् । संसारिणोऽपि ईश्वरत्वेऽधिकार्यभावाच्छास्त्रानर्थक्यमेव । प्रत्यक्षादिविरोधश्च । एवं प्राप्ते ब्रूमः । आत्मेत्येव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यः । तथा हि । परमेश्वरप्रक्रियायां जाबाला आत्मत्वेनैवैनमुपगच्छन्त । त्वं वाऽहमस्म भगवो देवते अहं वै त्वमसि देवते इति । तथाऽन्येऽपि अहं ब्रह्मास्मीत्येवमादय आत्मत्वोपगमा द्रष्टव्याः । ग्राहयन्त चात्मत्वेनैवेश्वरं वेदवाक्यानि । एष त आत्मा सर्वान्तरः, तत्त्वमसीत्यादीनि । अथ योऽन्यां देवतामुपास्त इत्यादिका श्रुतिरपवदति च भेददर्शनम् । यत्तूक्तं विरुगुणयोरन्योन्यात्मत्वं न सम्भवतीति तदसत् । विरुगुणताया मिथ्यात्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चेश्वराभावप्रसङ्गः । न हीश्वरस्य संसारित्वं प्रतिपाद्यते किं तर्हि संसारित्वापोहेनेश्वरत्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चाधिकार्यभावः प्रत्यक्षादिविरोधश्च । प्राक् प्रबोधात् संसारित्वाभ्युपगमात् । तद्विषयत्वाच्च प्रत्यक्षादिव्यवहारस्य । प्रबोधे तु प्रत्यक्षाद्यभाव एव । तथा सत्यद्वैतश्रुतेरप्यभावप्रसङ्ग इति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चेत् । इष्टमेवैतत् । तस्मादात्मेत्येवेश्वरे मनो दधीतेति प्रथमसूत्रार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४असु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्येवमादिषु प्रतीकोपासनेषु संशयः किं तेष्वप्यात्मग्रहः कर्तव्यो न वेति । किं तावत्प्राप्तम् । तेष्वप्यात्मग्रह एव युक्तः । कस्मात् । ब्रह्मण आत्मत्वात्, प्रतीकानामपि ब्रह्मविकारत्वात् ब्रह्मत्वे सत्यात्मत्वोपपत्तेरिति । ब्रूमः । न प्रतीकेष्वात्ममतिं बध्नीयात् । न हि स उपासकः प्रतीकानि यत्तान्यात्मत्वेनाकलयेत् । यत्पुनर्ब्रह्मविकारत्वात् प्रतीकानां ब्रह्मत्वं ततश्चात्मत्वमिति तदसत् । प्रतीकाभावप्रसङ्गात् । विकारस्वरूपोपमर्देन हि नामादिजातस्य ब्रह्मत्वमेवाश्रितं भवति । स्वरूपोपमर्दे च नामादीनां कुतः प्रतीकस्वरूपत्व-मात्मग्रहो वा । किञ्च यथा रुचकस्वस्तकयोर्नेतरेतरात्मत्वम् । द्वयोरपि विकारत्वात् । तथा प्रतीकात्मनोरपि । सुवर्णात्मनेव ब्रह्मात्मनैकत्वे प्रतीकाभावप्रसङ्गमवोचाम । अतो न प्रतीके-ष्वात्मदृष्टिः कर्तव्येति द्वितीयसूत्रार्थः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- तेष्वेवोदाहरणेष्वन्यः संशयः । किमादित्यादिदृष्टयो ब्रह्मणि कार्याः किंवा ब्रह्म-दृष्टिरादित्यादिष्वति । सामानाधिकरण्यस्योभयथोपपत्तेः । तत्रानियमो नियमकारिणः शास्त्रस्य अभावात् । अथवाऽऽदित्यादिदृष्टय एव ब्रह्मणि कर्तव्याः । एवं हि ब्रह्मोपासितं भवति । ब्रह्मोपासनं च फलवदिति प्राप्ते ब्रूमः । ब्रह्मदृष्टिरेवादित्यादिषु स्यात् । कस्मात् । उत्कर्षात् । एवमुत्कर्षेणादित्यादयो दृष्टा भवन्त । तथा च लौकिको न्यायोऽनुगतो भवति । क्षत्तरि खलु राजदृष्टिः क्रियते न तु राज्ञि क्षत्तृदृष्टिर्विपर्यये प्रत्यवायप्रसङ्गात् । यत्तु फलवत्त्वाय ब्रह्मोपासनं युक्तमिति तदयुक्तम् । आदित्याद्युपासनस्यापि फलवत्त्वोपपत्तेः । ब्रह्मैव च सर्वाध्यक्षत्वात् फलं दास्यति । इदमेव च ब्रह्मोपासनं यदादित्यादिषु तद्दृष्टिः प्रतिमादिष्वव विष्ण्वादीनामिति तृतीयसूत्रा(स्या)र्थ इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- तत्र तावत्प्रथमसूत्रस्यापव्याख्यानं दूषयति नेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- नात्मेतिसूत्रमीशस्य जीवत्वप्रतिपादकम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र प्रतिपत्तिर्नाम प्रमितिरेव परस्याभिमता । प्रतीकदर्शनमित्याशङ्क्य निराकरणात् । अतो जीवत्वेन प्रतिपत्तव्यत्वस्य प्रतिपादकमिति, जीवत्वस्य प्रतिपादकमिति चैक एवार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- कुतो नेत्यतः पदार्थज्ञानपूर्वकत्वाद्वाक्यार्थज्ञानस्य प्रथमं पदार्थं निराकरोति आत्मशब्दमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आत्मशब्दं यतो हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वशब्दात्प्राणभृच्चैव नोक्त इत्येव वेदराट् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वशब्दात् एव प्राणभृच्च नोक्त इति वेदराडेवात्मशब्दं हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयत्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः तस्मात् आत्मशब्दोदितो विष्णुरेव न चापरो जीव इति योजना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- एतदुक्तं भवति । भवेदयं सूत्रार्थो यद्यात्मशब्दो जीववाची भवेत् । न चैवम् । सूत्रकारवचनसामर्थ्यादेव तस्य तद्वाचित्वाभावावगमात् । तथा हि । यस्मन्द्यौरिति वाक्य-मुदाहृत्य किमत्र द्युभ्वाद्यायतनत्वेन प्रधानमुच्यते उत जीवः किंवा परमात्मेति संशये प्रधानादौ प्राप्ते सिान्ततम् । द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दादिति । स्वशब्दात् तमेवैकं जानथ आत्मानमिति द्युभ्वाद्यायतने आत्मशब्दश्रवणात् द्युभ्याद्यायतनं परमात्मैवेति । ततो नानुमानमतच्छब्दात् इति प्रधानं निराकृत्य जीवनिराकरणार्थं सूत्रितम् प्राणभृच्चेति । तत्र चशब्दो नेत्यस्य स्वशब्दा-दिति हेतोश्चानुकर्षणार्थः । ततश्चात्मशब्दाज्जीवोऽपि नेत्यर्थः । यदेवमात्मशब्दं हेतुं कृत्वा जीवं निवारितवान् सूत्रकारः, तदन्यथाऽनुपपत्त्या जानीमः सूत्रकारस्यात्मशब्दो न जीववाचीत्यभि-प्रेतमिति । तथा च कथं स्वाचरितविरुमिदानीमाचरेदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- एतदेव विशदयति यदीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-यद्यात्मशब्दो जीवेऽपि कथं स विनिवारयेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मशब्दोदितस्तस्माद्विष्णुरेव न चापरः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवेऽपि वर्तत इति सूत्रकृतोऽभिप्रेतमिति शेषः । तर्हि कथं सूत्रकारो जीवम् आत्म-शब्देन विनिवारयेत् । न हि गन्धवत्त्वेन घटो निवारयितुं शक्यते । अथवा यद्यात्मशब्दो जीवेऽपि वर्तेत तदा स आत्मशब्दः कथं जीवं निवारयेत् । प्रत्युत प्रतिपादयेदिति योजना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- आगमवाक्यमप्यत्र पठति आत्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न वदन्त यतो नाप्ता क्वापि तैर्गुणपूर्णता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नारायणाध्यात्मगतमिति यद्वैष्णवं वचः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यान्न वदन्त कुतो यत आत्मादिशब्दाः पूर्तिवाचिनस्तैरन्यैर्गुणपूर्णता क्वाप्यवस्थायां न प्राप्ता । यत्कञ्चित्पूर्णतार्थत्वे चामुख्यार्थतापात इति । आत्मशब्दोऽप्याङ्पूर्वात्तनोतेर्मनिन्-प्रत्यये टिलोपे च सति निष्पन्नः पूर्णतावचनः । यद्यस्मादेवं वचोऽस्त तस्मादपीति पूर्वेणैव अन्वयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- इदानीं वाक्यार्थं दूषयति यदीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- यदि जीवेशयोर्वेदपतिरैक्यं च मन्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मशब्दं कथं तस्मान्निवारयति युक्तितः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मन्यते (अत्र) तत्र सूत्रे तदा तस्मात् जीवादात्मशब्दं कथं निवारयति । कुत्र निवा-रितवानित्यत उक्तम् युक्तित इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवनिराकरणयुक्तित्वेनोक्तत्वादिति यावत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । आत्मशब्दश्रवणात् द्युभ्वाद्यायतनं न जीव इति आत्मशब्दं जीवनिवा-रणे हेतुं वदता सूत्रकारेणात्मशब्दो जीवान्निवारित इति गम्यते । नायं पुरुषो विषाणित्वादिति यथा । न हि तत्रस्थेन तन्निरासो युज्यते । नायं गौर्विषाणित्वादित्यपि प्रसङ्गात् । प्रथमसूत्रे च द्युभ्वाद्यायतनं परमेश्वरो न जीव आत्मशब्दादित्यात्मशब्दस्य परमेश्वरे प्रवृत्तिरभ्युपगता । अन्यथा तेन तत्साधनानुपपत्तेः । तत्र यदि जीवेश्वरावेकमेव तत्त्वमिति सूत्रकारस्य मतं स्यात् । तदा तेनात्मशब्दस्तत्रैव वर्तते, न वर्तते चेत्युक्तं भवति । न च व्याहतं सूत्रकारो भाषत इति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">युक्तम् । तस्मान्न जीवेश्वरैक्यं तस्य मतमिति गम्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणं चैतत् । द्युभ्वाद्यायतनं परमेश्वरो, न जीव इति, प्रतिज्ञाद्वयं च व्याहतमित्यपि द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- सूत्रान्तरविरोधं चाह भेदस्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- भेदस्य व्यपदेशं च स्थतिं चादनमेव च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भेददार्ढ्ये हेतुमाह सतात्पर्यं जगत्पतिः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि जगत्पतिः सूत्रकारो जीवेश्वरयोरैक्यं मन्येत तर्हि कथं स एव भेदव्यपदेशादिति भेदस्य व्यपदेशं च स्थत्यदनाभ्यां चेति स्थतिं चादनं च सतात्पर्यं जीवेशभेदं दृढयितुं हेतुमाह । भेदस्य प्रागपि प्रतिपादितत्वात् दार्ढ्य इत्युक्तम् । अत्राप्यनेकप्रमाणोपन्यासात् सतात्पर्य-मिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- न कोऽप्ययं विरोधोऽस्त । परमार्थतो जीवेशयोरेकत्वेऽपि हि व्यावहारिक-भेदोऽस्त तदपेक्षया तानि सूत्राणि । इदं तु परमार्थापेक्षयेति व्यवस्थोपपत्तेरित्याशयेन शङ्कते व्यावहारिकेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- व्यावहारिकभेदश्चेत्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र व्यावहारिकशब्देन भ्रान्तसिोऽभिप्रेयते । प्राक् प्रबोधादित्युक्तानुवादत्वात् । जीवेश्वरभेदो भ्रान्तसि इति वदन् प्रष्टव्यः । किमयमेव भेदो भ्रान्तसिः किं वा भेदमात्र-मिति । नाद्यः । अपसिान्तात् । द्वितीये दोषमाह क्वेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वासावव्यावहारिकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भ्रान्तेरभ्रान्तपूर्वकत्वात् । जीवेश्वरभेदस्य भ्रान्तकल्पतत्वे क्वचित्सत्यो भेदोऽङ्गी-कर्तव्यः । क्वासौ न क्वापि । कुत्रापि भेदस्य सत्यत्वानङ्गीकारे जीवशभेदारोपोऽपि न सम्भवतीति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- स्यादेतत् । नास्त्येव कोऽपि भेदः सत्यः । तथाऽपि जीवेशभेदभ्रान्तरुपपद्यते । भ्रान्तर्हि संस्कारमपेक्ष्यते । संस्कारश्च ज्ञानमात्रम् । अतः पूर्वपूर्वभ्रमसंस्कारादुत्तरोत्तर-भ्रान्त्युत्पादः । अनादिश्चायं संसार इति । मैवम् । भेदमात्रस्य मिथ्यात्वे प्रमिते खलु तद्बलादेषा कल्पनोपपद्यते । न चैवम् । सर्वोऽपि भेदो भ्रान्त इति हि प्रतिज्ञैव तावद्व्याहता । दूरे प्रमाणो-पन्यास इत्याशयवान् सोपपत्तिकं तावत् पृच्छति व्यावहारिकमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- व्यावहारिकमित्येव वचनं व्यावहारिकम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत नेति विकल्पे तु</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भेदमात्रमिति शेषः । तिष्ठतु तावदन्यदिति एवार्थः । इति विकल्पे तु पक्षद्वैते(द्वये)(द्वैधे) सम्भवति, कं पक्षमवलम्बस इति शेषः । अत्र सर्वत्र वचनशब्देन तदर्थो लक्ष्यते । सर्वोऽपि भेदो भ्रान्तकल्पत इति वाक्यार्थो भ्रान्तकल्पतोऽथ परमार्थ इति प्रश्नार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४असु०- आद्यं शङ्कते यदीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-यदि स्याद्व्यावहारिकम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतद्वचनमिति वर्तते । अत्रापि पृच्छामो वाक्यार्थोऽयं बाध्यो न वेति । नेति पक्षे भ्रान्तकल्पतोऽपि न भवेत् । कुत्रापि कदाऽपि केनाप्यबाध्यस्य भ्रान्तकल्पतत्वे ब्रह्मणोऽपि तथात्वापत्तेः । प्रथमं शङ्कते तस्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्यापि बाधता चेत्स्यात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्य वचनस्य न केवलं भ्रान्तकल्पतत्वं किन्तु बाध्यताऽपि स्यात् चेदित्यर्थः । दूषयति भेद इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भेदः स्यात्पारमार्थिकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वोऽपि भेदो भ्रान्त इति वाक्यार्थस्य भ्रान्तत्वे बाध्यत्वे च सकल(लो )भेदः पार-मार्थिकः स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५सु०-द्वितीयमाशङ्कते अव्यावहारिकत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अव्यावहारिकत्वं चेत्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्य वचनस्येति वर्तते । निराकरोति भेद इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भेदोऽयं सत्यतां गतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तिष्ठतु तावदन्यः । वाक्यार्थस्य सत्यत्वे तस्य ब्रह्मणश्च यो भेदो, यश्च पदार्थाना-मसत्यत्वे वाक्यार्थस्य सत्यत्वानुपपत्तेः पदार्थानां परस्परं वाक्यार्थाद्ब्रह्मणश्च भेदः; स तावत् सत्यतां गतः । उभयथाऽपि वाक्यार्थो व्याहत इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- सर्वोऽपि भेदो भ्रान्त इति वाक्यार्थस्य भ्रान्तत्वे बाध्यत्वे च सर्वस्यापि भेदस्य सत्यता स्यादित्युक्तम् । तत्कुत इत्यतस्तदुपपादनाय व्याप्तिं तावदाह एकस्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- एकस्यासत्यतायां हि द्वयोरेव विरुयोः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यस्य सत्यतैव स्यादिति केन निवार्यते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यौ द्वावेव विरुौ तयोर्मध्ये एकस्यासत्यतायां सत्यामन्यस्य सत्यता स्यादेवेति व्याप्तिः केन निवार्यते । उपाधिव्यभिचारयोरभावान्न केनापि । पुरोवर्तिनः पुरुषत्वेऽसति स्थाणुत्वमेव भवतीति नियमो नास्त । वल्मीकत्वस्यापि सम्भवात् । अतो द्वयोरेव विरुयोरित्युक्तम् । द्वयोरिति विशेषणस्यासमर्थतापरिहाराय विरुग्रहणम् । यः पदार्थो द्वयोरेव विरुयोरेकस्य असत्यत्ववान् असावन्यस्य सत्यत्ववानित्युक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- निदर्शनमाह असत्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- असत्यं नोक्तमित्युक्ते सत्यमुक्तमिति प्रजाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जानन्त्युक्तं तु नो सत्यमित्युक्तेऽसत्यतामपि ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आप्तेनोक्तम् असत्यं नेत्युक्ते सत्युक्तं सत्यमिति प्रजा जानन्त । तथा विप्रलम्भकेनोक्तं सत्यं नो इत्युक्ते तु तस्यासत्यतामपि जानन्त । सत्यत्वासत्ययोर्द्वयोरेव विरुता । तत्र आप्तोक्तेऽर्थे असत्यतायामसत्यां सत्यतायाः सत्त्वम् अनाप्तोक्ते च सत्यतायाम् असत्याम् असत्यतायाः सत्त्वं च प्रसिमित्यर्थः । इत्युक्त इति प्रमितत्वोपलक्षणम् । प्रजा जानन्ती-त्यनेन आऽविपा-लाङ्गनमेषा व्याप्तिः सिा न केवलं परीक्षकाणामिति सूचयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- ननु स्वप्नेऽत्र घट इति दृष्ट्वा नात्र घट इत्यपि पश्यति । तत्र घटः तदभावश्च द्वयमपि मिथ्या । अतो व्याप्तिभङ्ग इत्यत आह नेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- न स्वप्नेऽपि द्वयं मिथ्या</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्कं द्वयमपि सत्यमित्यत आह तत्रेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्रैकं सत्यमेव हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र घटतदभावयोर्मध्ये । यदा अभावस्य असत्यता तदा घटः सत्य एव । यदा च घटस्य असत्यता तदा अभावः सत्य एवेत्यर्थः । तस्मान्न व्याप्तिभङ्ग इति हिशब्दार्थः । कुतो न द्वयमपि मिथ्येत्यत आह भावेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भावाभावावुभौ तत्र कथं मिथ्या भविष्यतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यो यस्याभावो यश्च यस्याभावस्य प्रतियोगी तावुभावपि एकत्रैकदैव न मिथ्येति व्याप्तेः । स्वप्नेऽपि घटतदभावौ कथं तथा भविष्यत इति भावः । व्याहतं च भावाभावयोरुभयोरसत्त्व-वर्णनमित्याशयेनाह भावस्य हीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भावस्य हि निषेधे तु नाभावस्य निषेधनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हिशब्दो हेतौ । भावस्य निषेधे कृते तु अभावस्यैव विहितत्वात् । पुनर्नाभावस्य निषेधनं कर्तुं शक्यते, व्याघातात् । एवमभावस्य निषेधे कृते अभावाभावो भाव एव तद्व्याप्तो वेति भावस्य विहितत्वात् पुनर्न भावस्य निषेधनं युक्तं व्याहतत्वादिति । अस्त्वेवं व्याप्तिः ततः किमित्यत आह स्ववच इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्ववचोऽसत्यता चेत्स्यात्तस्मोदस्य सत्यता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वशब्देन प्रतिवाद्युच्यते । तद्वागर्थस्य सकलभेदमिथ्यात्वस्य । तस्मात् व्याप्तिसा-वात् मिथ्यात्वं सत्यत्वं च द्वौ विरुधर्मौ । भेदे तयोः, मिथ्यात्वे असति सत्यत्वं सत्स्यादेव, उक्तव्याप्तिबलादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- प्रकृतमुपसंहरति तस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तस्माज्जीवेशयोर्भेद उक्तन्यायेन गम्यते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भेदमिथ्यात्वासम्भवात् जीवेशयोः पारमार्थिकभेद एव उक्तन्यायेन द्युभ्वादिसूत्रैः गम्यते । तथा च तद्विरोधान्नेदमभेदं प्रतिपादयति सूत्रमिति सिम् । श्रुतयस्तु प्रागेव सम्यग्-व्याख्याताः । विरुगुणसत्यता चोपपादिता । प्रत्यक्षादीनामतत्त्वावेदकत्वमपि नि(रस्तम्)रा-कृतम् । श्रुतिमिथ्यात्वस्यानिष्टत्वं च समर्थितमित्युक्त एव सूत्रार्थः ।। ४-१-२ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- एवं प्रथमसूत्रस्य अपव्याख्यां प्रत्याख्याय द्वितीयस्यापि प्रत्याख्याति एतस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- एतस्मादात्मशब्दोऽयं परमात्माभिधा भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतस्मात् उक्तन्यायात् आत्मेति सूत्रगतोऽयम् आत्मशब्दः परमात्माभिधा परमात्मन एवाभिधायकः ताववेत् । ततः किमित्यत आह प्रतीकेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिर्न तवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत् तस्मात् पूर्वसूत्रगतस्यात्मशब्दस्य परमात्मवाचित्वात् न प्रतीक इति प्रतिज्ञा-वाक्यस्य प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिः कर्तव्या न भवेदित्येवार्थः । इदमुक्तं भवति । न</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीक इत्यत्र तावदात्मेतीत्यनुवर्तनीयं पूर्वसूत्रात् । अन्यथा प्रतिज्ञावाक्यस्यापरिपूर्णत्वात् । पूर्वसूत्रे च आत्मशब्दो विष्णुविषय इति समर्थितम् । तथा च प्रतीकविषयाया विष्णुदृष्टेरेवायं प्रतिषेधो व्याख्येयः । न प्रतीकेषु जीवमतिं बध्नीयादिति तु प्रतिज्ञाव्याख्याने प्रकृतपरित्यागो-ऽप्रकृतस्वीकारश्च प्रसज्येयातामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- मनो ब्रह्मेत्यादिश्रुत्यर्थत्वेन यत्प्रतीकसंस्थतत्वेनेत्युक्तम् । तदपि नोत्सूत्र-(त्रित)म् । किन्तु प्रतीक इति सप्तम्यन्तं पदमावर्तते । तत्राद्यं विषयसप्तम्यन्तं न इत्यनेन सम्ब-ध्यते । द्वितीयमधिकरणसप्तम्यन्तं श्रुतिव्याख्यानम् । उभयत्रात्मेतीति पदद्वयं पूर्वसूत्रादनुवर्तत इत्याशयवान् प्रसङ्गाद् द्वितीयं व्याख्याति प्रतीक इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रतीके विष्णुरित्येव तस्मात्कार्या ह्युपासना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिः कर्तव्या न भवेत् तस्मात् इति श्रुत्यर्थ इति शेषः । हिशब्देन प्रथमादिविभक्तेः सप्तम्यर्थवाचित्वं शाब्दकानां प्रसिमिति द्योतयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- इतश्च नायं प्रतिज्ञार्थ इत्याह न चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न च विष्णुः प्रतीकं यत् तस्मात् ........ ।। ३ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् विष्णुः प्रतीकं, चशब्दाज्जीवश्च न भवति; तस्मात् प्रतीकेष्वात्मेति जीव इति उपासना न प्रसक्तेति शेषः । अयमर्थः । प्राप्तौ सत्यां हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न च प्रतीकेषु उपासकस्य आत्मदृष्टिः प्रसक्ता प्रसञ्जकाभावात् । यत्तु प्रसञ्जकमुक्तं ब्रह्मण आत्मत्वं प्रतीकानां च ब्रह्मविकारत्वं तदुभयमप्रामाणिकं प्रमाणविरुं च । न ह्यत्यन्ताभासेन प्रसक्तिर्भवति । अतिप्रसङ्गात् । ततः प्रसक्तयभावात् प्रतिषेधोऽनर्थक इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न हि स इति हेतुव्याख्यानं दूषयति न च विष्णुः प्रतीकं यत् तस्मादिति । तच्छब्दो हि प्रकृतपरामर्शे वर्तते प्रकृतश्चात्मा । आत्मशब्दश्च विष्णुवाच्येवेति समर्थितम् । तथा च हि यस्मात् स विष्णुः प्रतीकं नैव तस्मात् इत्येवार्थः सम्पद्यते । न हि उपासकः प्रतीकानीति व्याख्याने तु प्रकृतपरित्यागेनाप्रकृतपरामर्शः प्रसज्यत इति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- इदानीं ब्रह्मदृष्टिरिति सूत्रस्यापव्याख्यामपाकरोति नात्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-नात्मेत्युपासना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति पक्षो यदा ब्रह्मदृष्टिश्चात्र विरुध्यते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नात्मेत्युपासना इत्येकदेशोत्कर्तनेन न प्रतीके न हि सः इति समग्रसूत्रार्थमनुवदति । प्रतीकेष्वात्मेति जीव इत्युपासना न कार्या । न हि स उपासकः प्रतीकानि इति पक्षो यदा इत्येवं पूर्वसूत्रव्याख्यानं यदा तदाऽत्र प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिश्च विरुध्यते । चशब्दोऽपव्याख्याननिरास-समुच्चये ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- एतद्विवृणोति स इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- स नेति युक्तिस्तत्रापि समेत्युक्तविरुता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकानामात्मत्वेनोपासनस्याकर्तव्यत्वे त्वया या तादात्म्याभावलक्षणा स नेति युक्तिरभिहिता सा तत्रापि ब्रह्मप्रतीकयोरपि समेति हेतोः प्रतीकेषु ब्रह्मादृष्टिः कर्तव्येति सूत्रे व्याख्यायमाने सति उक्तयुक्तिविरुता भवतीति । एतदुक्तं भवति । प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येति सूत्रव्याख्यानमसत् । प्रतीकं ब्रह्मतया नोपास्यम् । अब्रह्मत्वात् । यद्यन्न भवति न तत् तत्त्वेन उपास्यमिति युक्तिविरुत्वात् । न चेयं युक्तिरप्रमा । प्रतीकानामात्मत्वेनोपासनस्य अकर्तव्यतायां पूर्वसूत्रे परेणैवोपन्यस्तत्वात् । अन्यथाऽनैकान्त्येन तत्रापि साधिका न स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च ब्रह्मप्रतीकयोरभेदः ब्रह्मणः सत्यत्वात् प्रतीकानां कल्पतत्वात् । पारमार्थिकभेदाभावः तावदस्तीति चेत् । तर्हि जीवप्रतीकयोरपि स नास्तीत्यसिःि स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- स्यादेतत् । न हि स इति न निर्विशेषणो हेतुः सूत्रकारस्याभि(प्रेतो)मतो येन ब्रह्मदृष्टिः प्रतीकेषूक्तयुक्तिविरुा स्यात् । किं तूपास्यस्योत्कर्षप्राप्त्यभावे सतीत्यनेन विशिष्टः । प्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासने तूत्कर्षप्राप्तिरस्त । अतोऽतावेऽप्युपासना (कार्या) युज्यत इत्यत आह यदीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- यद्यप्युत्कर्षमात्रेण ह्यतावेऽप्युपासना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्योऽपिशब्दोऽतिप्रसङ्गसमुच्चयार्थः । हिशब्दस्योत्तरार्धेनान्वयः । यदि विशिष्टहेतुं व्याख्याय प्रतीकानाम् अतावेऽब्रह्मत्वेऽपि उत्कर्षप्राप्तिमात्रेण ब्रह्मत्वेनोपासनाऽङ्गीक्रियते । तदा आत्मत्वेनापि तदुपासनमङ्गीकार्यं न तु निराकार्यम् । कुत इत्यत आह उत्कर्ष इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्कर्ष आत्मनोऽपि स्याच्चेतनत्वादचेतनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्माद्ब्रह्मवत् आत्मनोऽपि प्रतीकात् उत्कर्षोऽस्त । कथम् । आत्मनः चेतनत्वात् । अचेतनं खलु प्रतीकम् । तस्यात्मत्वेनोपासनायामुत्कर्षप्राप्तिः स्यादिति । अतिप्रसङ्गस्य विपर्ययपर्यव-सानमाह तस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्मादतत्त्वं नोपास्यमिति वेदविदां मतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्माद्विशिष्टहेतौ व्याख्यायमाने पूर्वसूत्रेऽसिःि स्यात् । तत एव प्रतीकेषु ब्रह्मो-पासनवदात्मोपासनं च प्रसज्येत । तस्मात्, अतत्त्वं, यद्यन्न भवति तत्तत्त्वेन नोपास्यमिति सामान्यमेव सूत्रकारस्याभिमतम् । न तु विशेषणप्रक्षेपः । तथा च ब्रह्मदृष्टिरिति प्रतिज्ञा स्वोक्त-युक्तिविरुैव इति । अत्र व्याप्तेर्निर्विशेषणत्वाभिधानस्य हेतोर्निर्विशेषणत्व एव तात्पर्यम् । स्पष्टत्वार्थं तु व्याप्त्यभिधानमिति वाच्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- एवं प्रतिज्ञाव्याख्यानम् अपाकृत्य उत्कर्षादिति हेतुव्याख्यानम् अपाकरोति उत्कर्षादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- उत्कर्षाद्ब्रह्मताध्याने यदि स्यात् फलमञ्जसा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मणो नीचताज्ञानादनर्थः किं न जायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मताध्याने प्रतीकानामुत्कर्षात् उत्कर्षस्य दृष्टत्वात् अञ्जसा फलं पुरुषार्थरूपं फलं यदि स्यात् तदा, तदेव ब्रह्मणो नीचताध्यानमिति, तस्मात् अनर्थः किं न जायते, जायत एवेति समव्ययफलत्वादकार्यमेवेदमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अभ्युपगम्येदं समव्ययफलत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु न पुरुषार्थः किं त्वनर्थ एवेत्याह अचेतनस्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अचेतनस्य ब्रह्मत्वध्याने तुष्टिर्न हि क्वचित् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नीचस्य स्वात्मताज्ञानात्कुप्यति ब्रह्म लोकवत् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तुष्ट्यभावाच्च न पुरुषार्थलाभः ततः । क्वचित् इत्यनेन यदचेतनं तदुपचिकर्षालक्षण-तुष्टिरहितमिति व्याप्तिं सूचयति । नीचस्य प्रतीकस्य स्वात्मताध्यानात् ब्रह्म कुप्यति । ततश्च अनर्थं प्रयच्छति । तत्र दृष्टान्तो लोकवदिति । यथा लोके शिलादिकं राजत्वादिना चिन्ततं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रसीदति नापि पुरुषार्थं प्रयच्छति । यथा च राजा चण्डालत्वेन ध्यातः कुप्यति अनर्थं च ददाति तथा इत्यर्थः । अनेन प्रतीकानामचेतनत्वेऽपि ब्रह्मैव सर्वाध्यक्षत्वात् फलं दास्यतीति च प्रत्युक्तम् । तस्य अनेनोपासनेन कुपितत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- न वयं ब्रह्मणि प्रतीकत्वोपासनं ब्रूमः । येन ब्रह्म कुपितमनर्थं प्रयच्छेत् किन्तु प्रतीके ब्रह्मत्वोपासनम् । ततः पुरुषार्थप्राप्तिरित्यत आह चण्डाल इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- चण्डालो नृप इत्युक्ते नृपश्चण्डाल इत्यपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">को विशेषः परिज्ञाते नृपेण स्यात् कथञ्चन ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चण्डालमुद्दिश्य चण्डालो नृप इत्युक्ते तथा नृपमुद्दिश्य नृपश्चडाल इत्युक्ते नृपेण परिज्ञाते सत्यनर्थप्राप्तौ कथञ्चन को विशेषः स्यात् न कथञ्चित् कोऽपि । अत्र उक्तशब्देन ध्यानमुपलक्ष्यते । अज्ञातोपासनो राजा नानर्थं करोतीति नृपेण परिज्ञात इत्युक्तम् । तथा च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकं ब्रह्मेत्युपासने ब्रह्म प्रतीकमित्युपासने च सम एवानर्थ इति वाक्यशेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- ननु क्षत्तरि राजदृष्टिः फलवती, राज्ञि क्षत्तृदृष्टिरनर्थहेतुर्दृष्टा । तत्कथमुभयस्य साम्यमुच्यत इति चेन्न । तत्र दृष्टेरभावात् । उक्तिमात्रं तूपचारेण । सिंहो देवदत्त इति यथा । दृष्टौ तु तत्राप्यनर्थसाम्यमेवेत्याशयेनाह पुरत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- पुरतो नरदेवस्य चण्डालो यदि पूज्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">राजवत् किं न कोपः स्याद्राज्ञो लोकेऽभिपश्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">राजा यथा पूज्यते तथा । तदा राज्ञः कोपो न स्यात् किम् । लोकेऽभिपश्यति सतीति कोपातिशयप्रदर्शनार्थम् । पूजया दर्शनमुन्नीयत इत्यतः पूज्यत इत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं दृष्टेरुन्नायिकायां पूजायामेव राजकोपः किन्तु तादृश्यामुक्तावपि इति आह राज्ञस्त्वति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">राज्ञस्तु पुरतः प्रोक्ते चण्डालो(ले) नृप इत्यपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मानं स इति प्रोक्तमितिव््येव कुप्यति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नाज्ञाता प्रोक्तिः कोपजननीत्यतो राज्ञस्तु पुरत इत्युक्तम् । चण्डाले नृप इति प्रोक्तेऽपि प्रकर्षेण न मयोपचारेणोच्यते अपि तु वस्तुत एवेत्युक्तेऽपि राजा कुप्यत्येव हि । आत्मानं प्रति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हि स चण्डाल इति प्रोक्तं प्रकर्षेणोक्तम् इतिवत् इत्यत्र यथा तथैवेत्यर्थः । पूजैव कोपकारणं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न दर्शनमित्याशङ्कानिरासाय विवेकार्थमयं श्लोकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- एवमुद्देशविधानोक्तया द्वैरूप्यमङ्गीकृत्य फलतः साम्यमुक्तम् । इदानीं तदपि नास्तीत्याह अभेदेनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- अभेदेनैतयोर्ध्याने को विशेषो वचस्यपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतयोर्ब्रह्मप्रतीकयोः अभेदेन ध्यानेऽङ्गीकृते न केवलमनर्थसाम्यं किन्तु वचस्यपि को विशेषः । वचनद्वयार्थोऽप्यविशिष्ट एवेत्यर्थः । अत्रैव दृष्टान्तमाह अयमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयं राजा त्वमित्युक्ते चण्डालेऽथ नृपेऽपि च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चण्डाल इति तु प्रोक्ते सममेव हि दूषणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्यक्तिभेदेन दूषणपरिहारः स्यादित्यतोऽयमित्युक्तम् । दूषणं नीचत्वलक्षणम् । द्वयो-रभेदेन ध्याने दूषणं सम्भवत्येव । न चैवम् । प्रतीकस्य हि ब्रह्मत्वं भाव्यते । न तु ब्रह्मणः प्रतीकत्वमित्यत आह ध्यात इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ध्यातेऽप्येकस्य तावे तावोऽन्यस्य किं न तत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत् तयोः ब्रह्मप्रतीकयोः एकस्य प्रतीकस्य तावे ब्रह्मभावे ध्याते सति अन्यस्य ब्रह्मणः तावः प्रतीकभावः ध्यातो न किम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । भवेदयं परिहारो यदि प्रतीक(स्य)स्वरूपोपमर्देन तस्य ब्रह्मत्वमुपा-स्यमिति पक्षः स्यात् । न चैवम् । प्रतीकाभावप्रसङ्गस्य परेणैवोक्तत्वात् । भेदाभेदाभिप्रायेणायं परिहार इत्यपि नास्त । न हि घटो मृदभिन्नो मृद्घटान्निेति भेदाभेदौ किन्नाम परस्परम् । तस्मादनुपमर्दितस्वरूपस्य प्रतीकस्य ब्रह्मत्वे ध्याते ब्रह्मणोऽपि प्रतीकत्वं ध्यातमेवेति युक्त-मुक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु अस्मन्नुपासने ब्रह्मणा ज्ञाते अनर्थः स्यात् न तु अज्ञाते । अतः तथोपासनं करिष्यत इत्यत आह न चैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चैव तदविज्ञातं सर्वज्ञब्रह्मणा क्वचित् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत् उपासनम् । ब्रह्मणोऽज्ञाने सर्वाध्यक्षं ब्रह्मैव फलं दास्यतीत्यपि रिक्तं वचः स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- ननु श्रुतिविहितमाचरता कथं ब्रह्मकोपेनानर्थप्राप्तिरित्याशङ्कां परिहरन् अप-व्याख्याननिराकरणमुपसंहरति तस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तस्मादपेशलं सर्वमन्यस्य ब्रह्मतावचः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वमिति श्रुतिसूत्रव्याख्यानरूपम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन सालग्रामादौ विष्ण्वादिप्रतिपत्तिरपि परास्ता वेदितव्या ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्य अपव्याख्यानदूषणमसङ्गतमित्यतः स्वोक्तदार्ढ्यार्थमिति भावेन आह तस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्माद्यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परकयव्याख्यानस्य दूषितत्वात् । यथोक्तमार्गेण अस्मदुक्तं सूत्रार्थम् अनतिक्रम्य वर्तमानेन मार्गेण ।। ४-१-४ ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A004">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S01_A004"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01_A004
| id = AV_C04_S01_A004_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ तदधिगमाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- निवृत्ता साधनचिन्ता । प्रतिबन्धा(का)नां पूर्वोत्तराणाम् अनन्तकर्मणां भावान्न ज्ञानिनो मोक्षः सम्भवतीत्याशङ्कानिरासाय कर्मनाशाख्यं ज्ञानफलं इदानीं निरूप्यते । तत्र ज्ञानसामर्थ्येनैव कर्मक्षयो भवतीति प्रतीतिं निराकर्तुं सूत्रतात्पर्यमाह तथेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तथोपास्याञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">करोति निखिलं पूर्वं पाश्चात्यस्याप्यसङ्गताम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">करोति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा उक्तप्रकारेण, अञ्जसा आदरनैरन्तर्याभ्यां, उपास्य दृष्टं, ज्ञानात् पूर्वं निखिलं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पापं चशब्दादनिष्टं पुण्यं च, पाश्चात्यस्य पापस्य अनिष्टपुण्यस्य च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन अतोऽन्यदपीत्येकेषामुभयोरिति सूत्रतात्पर्यमुक्तं भवति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४२सु०-इदं सूत्रं केचिद्ब्रह्मविद एवाघस्येव पुण्यस्य अ(संश्ले)शेषो विनाशो भवति, शरीरपाते प्रत्यासन्ने सतीति व्याचक्षते; तदसत् । अतोऽन्यदपीत्यस्य पुनरुक्तताप्रसङ्गात् । व्याख्यान-व्याख्येयभावस्य चानन्यगतित्वात् । पूर्वसूत्र एवाघपदस्थाने कर्मपदप्रक्षेपेणोपपत्तौ सूत्रान्तरा-रम्भवैयर्थ्यात् । अस्माकं त्वग्निहोत्रादीत्यादिसूत्राणि पुण्येऽपि विभागसूचनार्थानि । ज्ञानोत्तरं पुण्यार्जनस्याभावादश्लेषशब्दो विनाशार्थो व्याख्यातव्यः । तथा च प्रकृतपरित्यागोऽप्रकृत-स्वीकारश्चेत्याशयवानन्यथा सूत्रतात्पर्यमाह तद्द्विषश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तद्द्विषश्चैवं पुण्यनाशोऽप्यसङ्गता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मद्विषश्च । एवं ज्ञानिवत् । द्वेषपरिपूर्तेः पूर्वस्य पुण्यस्य नाशो भवति उत्तरस्य असङ्गता अपि । अत्र सूत्रं यदेव विद्ययेति हीति, तत्पुनरुक्तम् । एतदर्थस्य तच्छतेरिति सूत्रेण प्रागुक्तत्वादित्यत आह यदेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदेव विद्ययेत्यत्र पूर्वोक्ता िविशिष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रोक्तं प्रमेयमिति शेषः । अतो न पुनरुक्तिदोष इति हेरर्थः । वक्ष्यमाणोऽर्थविभागः प्रकरणवशात् प्रसि इति वा । कथं विशिष्यत इत्यतः पूर्वसूत्रतात्पर्यं तावदाह पूर्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वं स्वर्गादिलब्ध्यर्थं वीर्यवत्त्वेन चोदितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्म विद्यायुतं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वर्गादीति मोक्षेतरपुरुषार्थग्रहणम् । उत्तरसूत्रतात्पर्यमाह पश्चादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पश्चान्मोक्षे वीर्यप्रदं त्वति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पश्चात्त्वति सम्बन्धः । विद्यायुतं कर्मेति वर्तते । वीर्यप्रदं आनन्दातिशयप्रदम् । इति चोदितमिति सम्बन्धः । सकलकर्मक्षये तदैव मुक्तिः स्यात् । न चैवम् । जीवन्मुक्तानामुप-लम्भादित्याशङ्कापरिहारायोक्तं सूत्रकारेण अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः इति । तर्हि प्रारब्धकर्मभावात् कथं मोक्ष इत्याशङ्क्य पुनः सूत्रितं भोगेन त्वतरे क्षपयित्वाथ सम्पत्स्यत इति । एतदपि न ब्रह्मविन्मात्रविषयमित्याशयवान् व्याचष्टे तत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ भोगेन त्वतरे क्षपयित्वाथ सम्पत्स्यते ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो भोगेन पुण्यं च क्षपयित्वेतरत्तथा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मद्विट् ब्रह्मदर्शी च तमोमोक्षाववाप्नुतः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनारब्धक्षयानन्तरम् । इतरत् पापम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- प्रारब्धकर्मणामनन्तत्वे भोगेन क्षयो न शक्य(ते) इत्याशङ्कामागमवाक्येन परिहरति ब्रह्मणामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- ब्रह्मणां शतकालात्तु पूर्वमारब्धसङ्क्षयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मणस्त्वेव तावत्त्वं पञ्चाशद्ब्रह्मणस्तथा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रुद्रस्य विंशदेव स्यादिन्द्रस्यार्कादिके दश ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्येषां ब्रह्ममात्रस्य त्वन्त आरब्धसङ्क्षयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मणैव सहातश्च परं नारायणं व्रजेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति सत्तत्त्ववचनं स्वयं भगवतोदितम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मणां शतमिति षष्ठ्या अलुक् । तस्य कालो ब्रह्मणां शतकालः तस्मात् तत्समाप्तेः पूर्वमेव सर्वेषां ज्ञानिनाम् आरब्धसङ्क्षयो भवति । अस्यैव विवरणं ब्रह्मणस्तु तावत्त्वमेव ब्रह्म-कल्पानां शतेनैव कर्मक्षयवत्त्वम् । ब्रह्मण इति जातावेकवचनम् । पञ्चशतां ब्रह्मणां कालात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वं रुद्रस्यारब्धसङ्क्षयः । तथाशब्दः समुच्चये । विंशतिपर्यायो विंशच्छब्दः । ब्रह्मणां विंशतिरेव तदवच्छन्न एवेन्द्रस्य प्रारब्धकर्मसङ्क्षयकालः । अर्कादिके अर्कादीनां दश ब्रह्मणस्तदवच्छन्नः कर्मक्षयकालः । ब्रह्ममात्रस्य एकस्यैव ब्रह्मणः । अतःपरं प्रारब्धकर्मसङ्क्षयानन्तरमपि ब्रह्मणा सहैव नारायणं व्रजेत् ।। ४-१-८ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽस्मन् प्रथमचरणः पर्यवसितः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

=== पादः 2 ===
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- द्वितीयपादप्रतिपाद्यप्रदर्शनपरं भाष्यं देवानां मोक्ष उत्क्रान्तश्चास्मन्पाद उच्यत इति । तत्र देवानामित्येतद्यदि मोक्षोत्क्रान्तभ्यां सम्बध्यते तदा देवेभ्योऽन्येषां सशरी-राणामेवावस्थानमिति प्राप्नोति । अन्यत्र वा तच्छरीरपरित्यागप्रकारश्चन्तनीयः । अचिन्तने वा कारणं वाच्यम् । यदि च मोक्षेणैव सम्बध्यते तदा देवानां मोक्ष इतरेषामुत्क्रान्तश्चेत्युक्तं भवति । मोक्षश्च प्रकरणवशाद्देहादिति गम्यते । तथा च प्रथमपादे कर्मनाशाख्यं फलमस्मन्पादे उच्यत इति यथा सामान्येनोक्तं तथाऽत्राप्युत्क्रान्तरस्मन्पाद उच्यत इति वक्तव्यम् । किमनेन विभा-गे(नेत्य)न कृतं स्यादित्यत आह देवानां चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- देवानां च मनुष्याणामेतावत् सममेव हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्क्रान्तमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदतीतपादे चिन्ततं कर्मनाशाख्यं फलमेतावत् देवानां मनुष्याणां च सममेव । कर्मनाशाभावे तत्फलानुवृत्तेरावश्यकत्वात् । मनुष्यशब्दो देवव्यतिरिक्तान् लक्षयति । तस्मात् सामान्येन पूर्वपादप्रतिपाद्यमुक्तम् । एतत्पादप्रतिपाद्या देहात् उत्क्रान्तः तृतीयपादप्रतिपाद्यो-ऽर्चिरादिमार्गश्च देवानां न प्रायेण भविष्यतः अतो विभागेनोक्तिर्युक्तेति । अनेन मार्गो गम्यं चास्मन्पाद उच्यत इत्येताष्यमपि देवव्यतिरिक्तानां मार्गः सर्वेषां गम्यं चेति व्याख्येयमिति सूचितं भवति । स्फुटं चैतद्वक्ष्यति । उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- भवत्वदं प्रतिपाद्यं एत(त्पादप्रति)त्प्रतिपादने का सङ्गतिरित्यतः प्रसङ्गात् पादचतुष्टयस्यापि सङ्गतिमाह कर्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तर्मार्गो भोगश्चतुष्टयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">फलं मोक्ष इति प्रो(क्तं)क्तः क्रमात्पादेषु चोदि(तं)तः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथाशब्दः समुच्चये । उत्क्रान्तशब्देन देवतदितरसाधारणश्चरमदेहनाशो लक्ष्यते, मार्गशब्देन ब्रह्मप्राप्तिश्च । इतिशब्दो भोग इत्यतः परो (परं) योज्यः । क्वचित्पाठः प्रोक्तमि-त्युदितमिति च तत्र यथास्थान एव इतिशब्दः । आद्ये मोक्षानुवादेन फलचतुष्टयात्मकत्वं विधेयम् । द्वितीये तु विपर्ययेण । क्रमादित्येतदावर्तनीयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततश्चायमर्थः । फलं खल्वत्राध्याये निरूपणीयम् । फलं च मोक्षः । स च कर्मक्षयादि-चतुष्टयात्मकः । आत्यन्तकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्त्योरत्रैवान्तर्भावात् । कर्मक्षयादयश्च क्रमावन्त । ज्ञानोदयानन्तरमेव हि कर्मक्षयः क्षीणकर्मणश्चोत्क्रान्तः उत्क्रान्तस्य च स्वयोग्यमार्गेण गतस्य ब्रह्मप्राप्तिः ततो भोग इति । तस्मादेतेषु पादेषु क्रमादेवोदिता इत्यन्तर्भावलक्षणा चानन्तर्य-लक्षणा च सङ्गतिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३सु०- देवानां मार्गो नास्तीत्युक्तम् । तत्कं यत्र स्थतास्तत्रैव मुक्ता भवन्तीत्यत आह स्रष्टृष्वेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-स्रष्टृष्वेव च सृज्यानां प्रवेशो ब्रह्मणो लये ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देवानां मार्ग उद्दिष्टो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचिदस्रष्टृष्वपीति चशब्दः, तथा च न्यायविवरणे । ब्रह्मणो लये प्रत्यासन्ने सति प्रवेशार्थं तदभिसर्पणमेव मार्गगमनमित्यर्थः । तर्हि देवानां मार्गो नास्तीत्युक्तस्य को विषय इत्यत आह नेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नार्चिरादिः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देवानां देहादुत्क्रमो नास्तीत्युक्तम् । तत्कुतः । सदेहानामेवावस्थानप्रसक्तेरित्यत आह</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चोत्क्रमः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत एवेत्युपस्कर्तव्यम् । चशब्देन सदेहानामवस्थानं समुच्चिनोति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदेव विवृणोति स्रष्टु(स्त्वति)रिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तस्ततो भवेत् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देहः चेतनाधिष्ठित एव । तत्र स्रष्टरि । उत्क्रान्तः शरीरात् । चेतननिष्क्रमणात्प्रागेव सृज्यानां देहः स्रष्टृषु विलीयत यत इत्यर्थः । स्रष्टृषु लये निमित्तं स्रष्टुर्ग्रासभूतस्येति । देहस्त्वति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- देवनामर्चिरादिमार्गो नास्तीस्त्युक्तं तत्कुत इत्यतो यत्पुरा मार्गान्तरमुक्तं तत एवैतत्समित्याशयवान् तदनुवादेन युक्तयन्तरमाह लयाच्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तरं स्वतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देवतामुक्तेः प्रागेवेत्यर्थः । अर्चिरादीनां लोकानामिति व्यधिकरणे षष्ठ्यौ । सर्वेषामपि भवेत् अर्चिरादिरिति शेषः । स्वत(कं) उत्तरं विशतामित्युक्तानुवादः । ननु प्रायेणेत्युक्तत्वात् कदाचिद्देवानामुत्क्रान्तमार्गावङ्गीकार्यौ । तत्रोक्तयुक्तिविरोध इत्यत आह जातानामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जातानां मानुषे लोके देवानां तु कदाचन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्क्रान्तमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि भवतस्तथाऽपि न तदा मुक्तिरिष्यते किन्तु ब्रह्मणा सहैव । अतो नोक्तयुक्ति-विरोधः । एतदुक्तं भवति । उत्क्रान्तमार्गसामान्यमपेक्ष्यैव प्रायेणेत्युक्तम् । न तु मुक्तिकालीनौ उत्क्रान्तमार्गौ । तस्य च व्यावर्त्यावमोक्षकालीनौ । युक्तिस्तु मुक्तिविषयेति न विरोध इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- किं देवानामेव ब्रह्मणा सह मुक्तिः । अन्येषामपीति ब्रूमः । तर्हि भेजे खगेन्द्र-ध्वजपादमूलमित्यादिविरोध इत्यत आह अन्येषामपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अन्येषामपि साक्षात्तु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षान्मुक्तिः लिङ्गशरीरभङ्गलक्षणा । प्राप्यावस्थतानामपीति योज्यम् । तमिति वैकुण्ठादिस्थलम् । छन्दस्युभयथेति अनाशीर्विषयस्यापि लिङ् आर्धधातुकत्वाूयादिति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साधु । इतीश्वराशीरिति वा । अस्मन्पक्षे साध्यमादौ पृथग्वाच्यं तस्य निमित्तं ज्ञापकं च अनेनोच्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- इति शास्त्रस्य निर्णय इत्युक्तमेव विवृणोति क्ष्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-क्ष्माम्भोनलानिलवियन्मनइन्द्रयार्थ-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भूतादिभिः परिवृत्तः प्रतिसंजिघृक्षुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं परेत्य भागवन्तमनुप्रविष्टा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परमं मोक्षमायान्त लिङ्गभेदेन योगिनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राप्ता अपि परं देवं सहैव ब्रह्मणा पुनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आनन्दव्यक्तिमायान्त पूर्णां लिङ्गस्य भङ्गतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रुतिपुराणोक्ति(णादि)बलाद्विज्ञायते च तत् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भूतानामादिः भूतादिः । क्ष्माऽऽदिपदैः पञ्चानां महाभूतानां, मनसो, दशानामिन्द्रयाणां, पञ्चानां विषयाणां, भूतादिपदोपलक्षितस्य त्रिविधस्याप्यहङ्कारस्याभिमानिनो देवा उच्यन्ते । अव्याकृतं परमेश्वरम् । यर्हि यदा । गुणत्रयस्यात्माभिमानी । परं परसङ्ख्योपेतम् । परः क्ष्मा-दिभ्यः । एवं तदा । भगवन्तमिति तदीयं लोकम् । अगताभिमानाः अगतजीवभावाः । परमं मोक्षमित्यस्यैव विवरणं लिङ्गभङ्गेनेति । इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । यद्वा । लिङ्गभङ्गेन निमित्तेन परमं मोक्षमानन्दाविर्भावमायान्तीति व्याख्येयम् । तच्चेति चशब्देन स्रष्टृष्वेवेत्युक्तं समुच्चिनोति । श्रुत्यादिकं भाष्योदाहृतं ग्राह्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७सु०- ननु यथा द्वितीयतृतीयपादप्रतिपाद्यमुत्क्रमादिकमसाधारणं तथा चतुर्थपादो-दितो भोगः किमसाधारणः । किंवा प्रथमपादोदितकर्मक्षय इव साधारण इत्यपेक्षायामाह भोग-स्त्वति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असाधारण्ये प्रमाणाभावादिति भावः । अस्मन् प्रथमभाष्ये देवानां मोक्ष इति प्रथम-निर्देशः कृतः तस्य तात्पर्यमाह तत्रेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रवेशो देवानामुत्तरोत्तरतः क्रमात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र द्वितीयपादे । प्रथममिति शेषः । उत्तरोत्तरतः उत्तरोत्तरेषु । अतः प्रथममसौ निर्दिष्ट इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८सु०- नन्वयुक्तमेतत् । वाङ्मनसीत्यादिसूत्रेषु देवानामश्रवणात् । अथ वागादिशब्दा-स्तदभिमानिनामुपलक्षका इति मतं तदा, सति वाचके लाक्षणिकप्रयोगस्य प्रयोजनं वाच्यम् । यद्वा वाचका एवेति पक्षः तथाऽपि प्रसिशब्दपरित्यागेन अप्रसिपदप्रयोगे प्रयोजनं वक्तव्य-मेवेत्यत आह देहेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बाह्यतत्त्वव्यावृत्त्यर्थं देहगानामित्युक्तम् । वर्तते देह एताभिरिति वृत्तयो जडा वागाद्याः यथा मुच्यमानानां देवानामेवमेव देहगानां तदभिमतानां वागादीनामुत्तरोत्तरेषु मरणकाले लयो भवतीत्येतदपि प्रसङ्गाज्ज्ञापयितुं वागादिप्रयोग इति भावः । वागादिशब्दा देवानां वाचका एवेति तुशब्देन सूचयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- भवेदेवं पादार्थः सङ्गतिश्च । यदि भगवज्ज्ञानभोगाभ्यां निवृत्तसमस्तानिष्ट-कर्माणः, स्वोत्तमप्रवेशेन ब्रह्मनाड्योत्क्रमेण वा परित्यक्तदेहाः, स्वोचितेनार्चिरादिना वा पथा वैकुण्ठलोकवासिनं भगवन्तं हिरण्यगर्भेण सह प्राप्ता भिन्नलिङ्गशरीराः विध्वस्तप्रकृतयो-ऽत्यन्तनिवृत्तानिष्टाः सम्यगाविर्भूतानन्दादिगुणा भगवत्समीप एव तमुपासीनाः, स्वरूपेण वा लीलागृहीतविग्रहैर्वा सङ्कल्पमात्रसाध्यान्दव्यभोगांस्तारतम्येन भुञ्जाना न कदाचित्पुनरा-वर्तन्त, इत्येतन्मोक्षस्वरूपं कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तरित्यादिनोक्तं निश्चतं स्यात् । न चैवम् । तैस्तैः वादिभिरन्यथामोक्षस्वरूपस्य वर्णितत्वात् । विप्रतिपत्तौ च संशयस्य ध्रुवत्वादित्यत आह तत्रेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तत्र मोक्षस्वरूपं तु वादिनः प्रतिभाऽऽश्रयात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नाना वदन्त</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र । तथा सति, सूत्रकारेणोक्तलक्षणे मोक्षे श्रुत्यादिप्रमाणैरुपपादिते सति । वादिनस्तु प्रतिभाश्रयात् स्वोत्प्रेक्षामात्रेण नाना वदन्त । अतः प्रमाणमूलत्वादस्याप्रमाणमूलानाम् उत्प्रेक्षामात्रयोनीनां वादानां च साम्याभावान्न संशयावकाशः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- ननु यदि तथा तथा प्रमाणानि सन्त तर्हि तत्तद्वादिनां तादृशानि ज्ञानानि कुतो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न जायन्ते । प्रमाणाभासैर्विमोहितास्त इति चेत् । तत्त्वज्ञाभिमता अपि कुतस्तैर्न विमूढाः । दोषदर्शनादिति चेत् । इतरेऽपि कुतो न दोषान् पश्यन्त प्रमाणैः तत्त्वज्ञानोदयोऽपि समान इत्यतो मूलकारणमाह पुंसां हीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- पुंसां हि मतयो गुणभेदतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पृथक् पृथक् प्रजायन्ते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदः गुणविशेषः । हिशब्देन ज्ञानं कर्म च कर्तेत्यादिप्रमाणप्रसिंि द्योतयति । एतद्विशदयति तमसैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तमसैवान्यथा मतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रजसा मिश्रबुत्विं सत्त्वेनैव यथा मतिः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मिश्रज्ञानेऽन्यथात्वं सम्यक्तवं चास्तीत्यतोऽन्यथैवेत्युक्तम् । यथेति भिन्नं पदं सम्य-ग्वाची । तमोगुणः प्रमाणेषु चेतःप्रवृत्तिं प्रतिबध्याभासानां दोषानाच्छाद्य विपरीतज्ञान(मुत्पा)-मप्युत्पादयतीत्यादि द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११सु०- सम्यग्ज्ञानं सत्त्वगुणेन भवतीत्युक्तम् । तस्य मुक्तेषु तावदपवादमाह गुणेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुचितिर्यतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सम्यगेवाथ नित्या च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि विमुक्तानां मतिः सम्यगेव अथापि गुणातीता सत्त्वजन्या न भवति । कुतः शुचितिः नित्या च यतः । जडं हि कुतश्चज्जायते न चेतनम् । तथाऽनित्यमेव न नित्यम् । दैत्यानां स्वरूपज्ञानेष्वविद्यमानं सम्यक्तवं तर्हि कथमित्यतः शेुत्युक्तम् । स्वाभाविकदोष-रहितेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वरूपोपाधिगतदोषनिबन्धनं हि दैत्यानां ज्ञानानामसम्यक्तवम् । करणनिमित्तो ज्ञानानां विषयनियमो वैशद्यभेदश्च । तत्र यदि मुक्तानां ज्ञानं तर्हि निर्विषयं वा स्यात् सर्वविषयं वा । एवं वैशद्येऽपीति । तत्राह तत्तदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्तन्माहात्म्ययोगतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बहुला चातिविशदा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तेषां तेषां माहात्म्यं योग्यतारूपं तदेव योगो निमित्तं ततस्तदनुसारेण (बहुल) बहुलार्थविषयिण्यतिविशदा च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- श्रीदेव्यामप्युक्तस्यापवादमाह स्पष्टा चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-स्पष्टा चैव श्रियो मतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">महाशुचितित्वेन</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रियो मतिश्च सम्यक्तवेऽपि गुणातीतेति सम्बन्धः । महाशुचितित्वेनेति पूर्ववदेव तत्र हेतुः । महच्छब्देन कदाऽपि (बाह्य)दोषसम्बन्धो नास्तीत्युच्यते । स्पष्टैवेति भुक्तमतेरप्यति-शयेन विशदेत्यर्थः । एतदपि पूर्ववद्व्याख्येयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवज्ज्ञानेऽप्यपवादमाह ततोऽपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततोऽप्यतिमहाचितिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अशेषोरुविशेषाणामतिस्पष्टतया दृशिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यमेकप्रकारा च नारायणमतिः परा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ती निरन्तरा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नारायणमतिश्च सम्यक्तवेऽपि परा गुणेभ्य इति शेषः । तत्र पूर्ववदेव हेतुः । ततः श्रियोऽप्यतिशयेन महाशुचितिः । विशिष्यन्त इति विशेषाः पदार्थाः । अशेषाणामुरूणा-मनन्तानां विशेषाणां दृशिः विषयीकारिणी । अतिस्पष्टतयाऽशेषपदार्थविषयेत्येतदपि बहुला चातिविशदेतिवद्व्याख्येयम् । दृशिः साक्षात्कार इति वा । नित्यमेकप्रकारेत्युत्पत्तिविनाश-रहितेत्ययमपि गुणातीतत्वे हेतुः । केचिदेकमेवेश्वरज्ञानमित्यास्थताः । अपरे त्वनेकानीति । तद्विवेकार्थमुक्तं निरन्तरा निर्भेदेति । तर्हि किं तेषु तेषु पदार्थेषु ज्ञातेषु विक्रियते नेत्याह नित्यमविकारिण्येवेति । कथं तर्हि तत्तद्विषयीकरणमित्यत उक्तं सूर्येति । यथा सूर्यप्रभा स्वयं निर्विकाराऽपि तान् तान् प्राप्तान् विषयान् प्रकाशयति तथेयमपीत्यर्थः । अत्र च विशेष एव निर्वाहकः । अत एवैकेत्यनुक्तवा निरन्तरेत्युक्तम् । निर्लेपा वीतदोषा चेति शुत्वव्याख्यानम् । लेपः कर्मसम्बन्धः । महच्छब्दव्याख्यानं पूर्ववत् । यद्वा नित्यमेवेति तदर्थमत्रापि योज्यम् । परा स्वतन्त्रेत्यतिशब्दस्य व्याख्यानत्वेनापि व्याख्येयम् । अत एव तत्तन्त्रत्वाच्चेति वक्ष्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- एतानि विशेषणानि लक्ष्मीज्ञानेऽप्यतिदिशति विशेषानिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-विशेषांस्तद्गतांस्त्यक्तवा प्रायस्तक्षणा श्रियः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तद्गतान् भगवद्गतान् तानि लक्षणानि यस्याः सा तथोक्ता । श्रियः मतिः प्रतिपत्तव्येति शेषः । भगवद्गताशेषविशेषविषयीकारित्वं विहाय अन्यधर्मवती ज्ञातव्येत्यर्थः । प्राय इत्युक्तस्य तात्पर्यमाह तथैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथैव स्पष्टताभावात् तत्तन्त्रत्वात्तु केवलम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न तादृशी</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा भगवन्मतेर्निरतिशयस्पष्टत्वं तथैव । केवलं तत्तन्त्रत्वात् भगवन्मात्राधीनत्वात् । अत्र केवलमिति स्वरूपकथनम् । पराधीनत्वादित्येव हेतुः । तादृशी भगवन्मतिसदृशी । अतः प्राय इत्युक्तमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- लक्ष्मीमतिविशेषणानि मुक्तब्रह्ममतावतिदिशति ब्रह्मणस्त्वति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- ब्रह्मणस्तु प्रायेणैवं श्रियो यथा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मणस्तु मतिः श्रियो यथैवं प्रायः । तथा वैशद्याद्यभावात् प्राय इत्युक्तम् । केवल-मित्युक्तयभावाच्च । अत एव तत्र तदुक्तम् । ब्रह्मण इति विशिष्याभिधाने को हेतुरित्यत आह मुक्तानां त्वति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरलोपमा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषबलेन वृह्रिासवतीत्यर्थः । यथोक्तं अवृह्रिासरूपत्वमित्यादि । मुक्तग्रहणस्य तात्पर्यमाह अग्नीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अग्निज्वालावदेव स्यात् सृतिगानां दृशो भवः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अग्निज्वालाया अग्नेरिव संसारिणां दृशः अन्तःकरणात् भव उत्पत्तिरेव स्यात् न तु व्यक्तिमात्रम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- भवत्वेवं ज्ञानानां गुणनिमित्तं नानाविधत्वम् । प्रकृते तु किमित्यत आह एवंविधेष्वति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्टदृष्टयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानेष्वेवंविधेषु सत्सु मुष्टदृष्टयोऽपहृतसम्यग्ज्ञानाः । सम्यग्ज्ञानाभावेऽन्यथादृक्तवमपि नोपपद्यते । अधिष्ठानसामान्यज्ञानस्य भ्रान्त्युपयोगित्वादित्यत उक्तम् खद्योतेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">खद्योतसदृशात्यल्पज्ञानत्वादन्यथादृशः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वदन्त वादिनो मोक्षं नानामतसमाश्रयात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा अन्धतमसे खद्योता अपि भयहेतवः तथा विपर्ययबहुलं अल्पं सम्यग्ज्ञानमपि तामसमेव । यथोक्तम् । अतत्त्वार्थवदल्पं चेति । नानामतसमाश्रयात् नाना वदन्तीति योजना । ज्ञानानां गुणवशादनेकविधत्वोपपत्तेस्तमसाऽऽवृता वादिनः प्रमाणावधीरणात् सम्यग्ज्ञान-विकला आभासादरणादधिष्ठानसामान्यज्ञानवत्त्वाच्च विपरीतज्ञानिनो मोक्षं नानाविधमाचक्षत इत्यर्थः । कारणैकत्वान्मथ्याज्ञानेनाप्येकविधेन भाव्यमिति चेन्न । सहकारिवैचित्र्याद्वैचित्र्यो-पपत्तेः । तदिदमुक्तं नानामतसमाश्रयादिति । मतानां च प्रवाहेणानादित्वमुक्तम् । मूलकारणे तमोगुणेऽपि वैचित्र्याच्च । अत एवोक्तं गुणभेदत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- समधिगतमेतत् नानाविधेषु मोक्षवादेष्वेकः प्रमाणमूलोऽन्ये मिथ्याज्ञानमूला इति । न तु विशेषोऽतः पुनः संशय एवेत्यतः परमतानां सर्वेषां हेयत्वं दिदर्शयिषुरादौ ताव-ज्जिनोदितं मोक्षस्वरूपमनुवदति आश्रित्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र तेषु वादिषु । वेदप्रामाण्या(स्य)नङ्गीकारात् अतितामसीम् इत्युक्तम् । किमाहेत्यत आह ज्ञानादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानात्कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद्देहाख्यपञ्जरात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानात् केषाञ्चित्कर्मणां क्षयो भवति । केषाञ्चिोगात् । ततः कर्मक्षयात् पक्षिणः पञ्जरादिव आत्मनो देहात् मोक्षो भवेत् । देहावस्थानस्य कर्मनिमित्तत्वात् । ततः कथं वर्तत इत्यत आह पञ्जरेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पञ्जरोन्मुक्तखगवदलोकाकाशगोचरः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा पञ्जरोन्मुक्तः खग ऊर्ध्वं व्रजति एवमेव ऊर्ध्वं व्रजति । अयं तु विशेषः । अलोकाकाशो गोचरो यस्य स तथोक्तः । नित्यमेवेति च । देहपरिमाणस्यात्मनो देहाभावे परिमाणाभावप्राप्तौ उक्तं हस्तपादवानिति । चरमदेहस्य यः सन्निवेशः तथाभूत इत्यर्थः । इत्याहेति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनूदितं दूषयति तदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्केन मानेन मोक्षरूपं प्रदर्श्यते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रदर्श्यते परं प्रति जिनेन । यद्यप्यनन्तचतुष्टयावाप्तिर्मुक्तस्योच्यते जिनेन । तथाऽपि सा सम्प्रतिपन्नत्वान्नानूदिता नापि दूषिता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- कथमुक्तमोक्षस्वरूपमप्रामाणिकमिति चेत् । न तावदत्र प्रत्यक्षमस्त नापि आगमः । तदीयागमस्य अस्माभिरनङ्गीकारात् । वेदादेश्च परेणानङ्गीकृतत्वात् । अतः केवलं किञ्चिदनुमानं वक्तव्यं तत्राह गतिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्व•ैकिक यथा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन विप्रतिपन्नेति प्रतिज्ञायां स््यिति । हेतौ च चेतना-श्रितेति । तेनाचेतनगतौ बाधो, देवदत्तगतौ सिार्थत्वं, अचेतनगतौ व्यभिचारश्च न सम्भवति । दुःखेनेता प्राप्ता दुःखेता । प्राप्तिश्च न साध्यसाध्यनभावलक्षणा । तथा सति देवदत्तस्य सुखा-र्थायां मन्दगतौ व्यभिचारापातात् । दूरत्वस्य चानियतत्वात् । तीव्रत्वस्याप्यपरिनिष्ठितत्वात् । किं तर्हि समानकालीनेन दुःखेन सहैकाधिकरणत्वलक्षणा । कदाचित् देवदत्तः दुःखेन विनापि गच्छति तत्र व्यभिचार इति चेन्न । देवदत्तस्य कदाऽपि निर्दुःखताया अनङ्गीकारात् । आध्या-त्मकादिष्वन्यतमेन महताऽल्पेन वाऽयं खलु सदा संवलितः । चेतनाशब्देन जाग्रतोऽभिधानान्न सुप्तगतौ व्यभिचारः । सुखार्थाऽपि गतिरल्पं दुःखमुत्पादयतीत्यभ्युपगम्य दुःखसाधनत्वं वा साध्यम् । लौकिक देवदत्तादिगतिः । इति च प्रत्यनुमाने केनचिदुक्ते, एकं च तच्छरणं चैकशरणं अनुमानमेकशरणं यस्यासौ तथोक्तः । अन्यथा पूर्वकालैकेत्येकशब्दस्य पूर्व-निपातः स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- प्रत्यनुमानस्योत्तरं शङ्कते अनूर्ध्वेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र देवदत्तगतेर्दुःखेतत्वे अनूर्ध्वताविशिष्टं गतित्वं प्रयोजकं न गतित्वमात्रमिति यदि ब्रूयादित्यर्थः । पक्षेतरोऽयं कस्माच्छङ्कित इति चे(त्)न्न । लक्षणसम्पत्तौ तदुपाधित्वस्योक्त-त्वात् । निराकरोति खगस्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">खगस्य च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदा वदाम इत्यादावुपस्कर्तव्यम् । खगस्य पारावतादेः दूरोर्ध्वगमने च दुःखमस्तीति हेतोः स उपाधिः साध्यानुगः साध्यव्यापको न भवतीत्यतोऽनुपाधिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । किमयं केवलसाध्यव्यापकोऽभिमतः किं वा साधनावच्छन्नसाध्य-व्यापकः । न प्रथमः । अधर्मे साध्यसावेऽप्यनूर्ध्वताविशिष्टगतित्वस्याभावेन साध्याव्यापक-त्वात् । न द्वितीयः । खगस्य दूरोर्ध्वगतौ गतित्वावच्छन्ने दुःखेतत्वे सत्यप्यनूर्ध्वगतित्वस्य अभावात् । अनेनोर्ध्वगतित्वाभावोऽनूर्ध्वगतित्वं केवलसाध्ये उपाधिरित्यपि प्रत्युक्तमिति । दूरग्रहणं खगस्य दुःखं व्यञ्जयितुम् । तदा हि तस्मन् दुःखकार्याणि दृश्यन्ते । प्रत्यागमनसमय-वर्तिदुःखकार्याणि तानीति चेन्न । ऊर्ध्वं गच्छत्येव तद्दर्शनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- मा भूदयमुपाधिः शरीरवृत्तित्वं तु भविष्यति । देवदत्तगतौ यद्दुःखेतत्त्वं तत्र</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न गतित्वं प्रयोजकं किं नाम शरीरवृत्तित्वम् । न चेदं साध्याव्यापकम् । यद्दुःखेतं तच्छरीरि-वृत्तीत्यस्य व्यभिचारादर्शनादित्यतः सर्वोपाधिसाधारणं दूषणमाह प्रतिसाधनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपाधिः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जिनोक्तानुमानानां प्रतिसाधनं खल्वस्माभिरुपन्यस्तम् । प्रतिसाधनरूपस्य अनुमानस्य चोपाधिः न दूषणम् । अतोऽत्रोपाध्याुवनमेवासङ्गतं किं तद्दूषणगवेषणेन । पूर्वोपाधेस्त्वङ्गी-कारेण दूषणमभिहितमिति । कुतो नेत्यत आह प्रतिरूपं हीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिरूपं हि साधनं तन्न चापरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुपाधिर्नाम दूषणं तत्प्रतिरूपं साधनं न त्वनैकान्त्यादिकम् । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । उपाधिस्तावत्प्रतिपक्षोन्नायकः नेतरथा दूषणम् । ततः प्रतिपक्ष-स्योपाधिमाुवयता प्रतिपक्ष एवोावितो भवति । प्रतिपक्षश्च साधनाय प्रवृत्तं प्रतिबध्नाति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न पुनः किञ्चित् साधयति । प्रथमेनैव प्रतिबत्वात् । अतः प्रतिपक्षस्य प्रतिपक्षोऽकिञ्चित्कर-त्वान्न दूषणम् । अत एवोपाधिरपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- ननु पक्षादिप्रविभागोत्तरकालमुपाधिः प्रतिपक्षस्योन्नायको भवत्येव । प्राक्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तु ततोऽव्याप्तेरुन्नायकः । अतः तदपेक्षया शरीर(रि)वृत्तित्वमुपाधिर्भवतु इत्यतः अभ्युपगम्य दूषयति अथापीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अथाऽपि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि कयाचिद्विवक्षया प्रतिपक्षस्यापि उपाधिरुच्यते तथाऽपि सशरीरत्वं शरीरेण सह वर्तमानत्वं शरीरसमानाश्रयत्वं शरीर(रि)वृत्तित्वमिति यावत् । न केवलमनूर्ध्वगतित्वमिति चशब्दः । अत्र अस्मदुक्तानुमाने । वैशब्दोऽवधारणे । कुतो न भवेदित्यत आह गतित्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत्साधनानुगम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्र गतित्वं विशिष्टं तत्र देहित्वं देहेन सम्बन्धः पूर्वोक्तः देहिवृत्तित्वमिति यावत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति प्रकारेण शरीर(रि)वृत्तित्वं साधनानुगं साधनस्य विशिष्टगतित्वस्य व्यापकं यत् यस्मादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- स्यादेतत् । यत्कञ्चिद्गतिपक्षीकारे बाधादिप्रसङ्गात् मुक्तानां गतिः पक्षीकर-णीया । तस्या दुःखेतत्वसाधने भवतामपसिान्तः स्यात् । भवरिपि मुक्तानां निर्दुःखत्व-स्याभ्युपगतत्वात् । तथा या गतिः सा दुःखेतेति व्याप्तिं वदता ईश्वरस्यापि दुःखमङ्गीकरणीयम् । अन्यथा तत्र व्यभिचारापत्तेः । ततोऽप्यपसिान्त एव । शरीर(रि)वृत्तित्वस्य साधनव्याप-कताऽङ्गीकारे गतिमत्त्वादीश्वरस्यापि शरीरित्वमङ्गीकार्यम् । ततश्चापसिान्त एवेत्यत आह आगमेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गोऽयं यतस्ततः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापसिान्तता दोषः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः वेदादिकमागममनुसृत्य मोक्षस्वरूपानुमाने अतिप्रसङ्गोऽयं अस्माभिरुक्तः यदि वेदादिनिरपेक्षस्त्वमेवमनुमिमीषे तदैवमपि कस्मान्नानुमिनुया इति । ततः कारणादपसिा-न्ततादोषो न भवति । प्रसङ्गेऽप्यपसिान्तमाुवयन्तं बोधयितुमाह प्रसङ्ग इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसङ्गे यदि सा भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदैवातिप्रसङ्गः स्यात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सा अपसिान्तता । भवेत् दोष इति शेषः । कथमतिप्रसङ्ग इत्यत आह नेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रसङ्गः क्वचिवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतिशब्दोऽत्र अन्तेऽध्याहार्यः । सर्वेष्वपि प्रसङ्गेष्वपसिान्तस्य कथञ्चिदाुवयितुं शक्यत्वादिति भावः । एतेन मुक्तानां सततोर्ध्वगतिः सिा चेत् बाधः, अन्यथा आश्रयासि-िरित्यपि परास्तम् । परसिाश्रये प्रतिपक्षस्य प्रसञ्जनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- उपाध्यन्तरमाशङ्कते लोकेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र लोकाकाशसम्बन्धत्वमेव उपाधिः । साध्यव्यापकत्वात् । गतित्वं तु स्वरूप-कथनम् । दूषयति साधनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साधनानुगः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सोऽपीत्युक्ते वदेत् किं स</p>
<p class="gr-vyakhya-para">या गतिः सा लोकाकाशसम्बन्धनीति सोऽप्युपाधिः साधनमनुगच्छति व्याप्नोति । मुक्तगतावुपाधेरभावान्नेति चेन्न । तत्रापि गतित्वेन तत्साधनात् । एतेन शरीरिवृत्तित्वस्यापि साधनव्यापकत्वं समर्थितं वेदितव्यम् । तदिदमुक्तं इत्युक्ते वदेत् किं स इति । स्वाभिमते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षे प्रमाणमुपदर्शयन् उपसंहरति तस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्माद्वेदोदितो भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जिनोक्ते मोक्षस्वरूपे प्रमाणाभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- उक्तदोषातिदेशेेन बौोक्तमपि मोक्षं दूषयति एवमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतोऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा अप्रामाणिकत्वाज्जैनमतं न ग्राह्यम्, एवं तन्मतं सौगतमतमपि क्वचिद् ग्राह्यं न भवति । ननु परमाप्तेन बुरूपेण(पिणा) विष्णुना कृतमिदं कथं न ग्राह्यमित्यत उक्तं स्वयमिति । यद्यपि सौगतमतं स्वयं विष्णुश्चकार तथाऽपि न ग्राह्यमिति सम्बन्धः । ईश इति करणपाटव-मभ्युपैति । अशेषवित् इति तत्त्वज्ञानम् । अभ्युपगमे कारणं प्रमाणप्रसिंि हिशब्देनाह । तर्हि कुतो न ग्राह्यमित्यत उक्तं मोहायैवेति । यद्यस्मादसुराणां मोहायैव तच्चकार । अतोऽसुराधि-कारत्वान्न ग्राह्यम् । अधिक्रियन्तेऽस्मन्नित्यधिकारः । असुराणामधिकारोऽसुराधिकारः, तस्य भावः तत्त्वं, तस्मात् । असुराः कुतो मोहनीया इत्यत उक्तम् अयोग्यानामिति । वेदमार्ग इति पूर्वेणोत्तरेण च सम्बध्यते । एतदुक्तं भवति । यद्यपि भगवान् बुः पटुकरणः तत्त्वज्ञानवांश्च श्रुत्यादिसिः । ग्रन्थकरणादेव विवक्षुश्च । नैतावताऽप्याप्तः । विप्रलम्भकत्वात् । यथोक्तम् ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बोु नाम्ना जिनसुतः ककटेषु भविष्यतीति । अतस्तदुक्तं मोक्षस्वरूपं हेयमेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- एवं सामान्यतो दूषितं बौमतं विशेषतो निराकर्तुं तेदानाह चतुरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्याख्यातृमतिभेदादिति भावः । कथमित्यत आह शून्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यं विज्ञानमेकलम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुमेयबहिस्तत्त्वं तथा प्रत्यक्षबाह्यगम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एकलम् अद्वितीयं शून्यमेव तत्त्वमित्येकं मतम् । एकं विज्ञानमेव तत्त्वमित्यपरम् । अनुमेयं बहिस्तत्त्वं ज्ञानव्यतिरिक्तं यस्मंस्तत्तथोक्तम् । अस्त्येव ज्ञानव्यतिरिक्तमपि तत्त्वं किं तु तत् अनुमेयमिति सौत्रान्तकमतमन्यदित्यर्थः । तथाशब्दः समुच्चयार्थः । प्रत्यक्षं बाह्यगं यस्मंस्तद्वैभाषिकमतं चैकमित्येवं चतुष्प्रकारमिति । एतेषु शून्यवादिनोऽतितामसाः । प्रमित-सकलवस्त्वपलापात् । ततो ज्यायांसो विज्ञानवादिनः । रूपाद्यपलापेऽपि विज्ञानमात्राङ्गी-कारात् । ततः सौत्रान्तका बाह्यार्थाभ्युपगमात् । तस्य चानुमेयत्वाभ्युपगमेन वैभाषिकेभ्यः कष्टाः । ततो वैभाषिकाः । बाह्यार्थमभ्युपगम्य तस्य यथायथं प्रत्यक्षादिगम्यताऽभ्युपगमा-दित्येतज्ज्ञापयितुमनेन क्रमेणोद्देशः कृतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- तत्र शून्यवाद्युक्तं मोक्षमनुवदति तत्रेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निःशङ्कं मायिनो यथा ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तेषु चतुर्षु । ये शून्यमेव तत्त्वं वदन्त ते मायिना यथाभूतं मोक्षं आचक्षते तादृशमेव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रूयुः । इयांस्तु विशेषः । मायिनो वेदः प्रमाणमित्यभिमानात् परमं साम्यमुपैति, सोऽश्नुते सर्वान् कामानित्यादेर्वेदाच्छङ्कमानास्तस्यान्यथाव्याख्यानं विधाय स्वाभिमतं मोक्षं प्रतिपाद-यन्त । शून्यवादिनस्तु वेदप्रामाण्यानभ्युपगमादुच्छृङ्खलमेवेति । तदिदमुक्तं निःशङ्कमिति । अज्ञानेति तमोगुणो लक्ष्यते । अज्ञानकारणत्वात् । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव चेति वचनात् । तेन मोहिताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- एवं सामान्येनोक्तं स्पष्टमाचष्टे न किञ्चिदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न किञ्चिन्मुक्तयवस्थायामात्माऽऽत्मीयमथापि वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चित् इत्यस्यैव विवरणम् । आत्माऽप्यथवाऽऽत्मीयमिति । आत्मेति (वि)ज्ञान-मुच्यते । आत्मीयमिति ज्ञेयम् । तदुभयमपि मोक्षे नास्त ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२७सु०-शून्यवादोऽपि द्विविधः । एकात्मवादोऽनेकात्मवादश्चेति । तत्र प्रथम एव मुख्य-सिान्तः । मन्दानां तु बाुवारोहाय तु द्वितीयोऽवतारितः । तदुभयसाधारणमुक्तवा विशेषं विवक्षुरादावाद्यमाह एकस्मन्निति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एकस्मन्संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चित् चेतनमचेतनं च । एकमुक्तौ कुत एतदित्यत आह तदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्संवृत्यैव भेदोऽयं चेतनाचेतनात्मकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दृश्यते संसृतोर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्यैकस्यैवात्मनः संवृत्याऽज्ञानेनैवायं परिदृश्यमानः चेतनाचेतनात्मकः, भिद्यत इति भेदः पदार्थसमूहो, दृश्यते । न तु परमार्थो नाप्यनेकाज्ञानकल्पतः । अतस्तस्यैकस्यैवात्मनः संवृतेर्ध्वंसे जाते सति शून्यतैव पारमार्थिक (अव)विशिष्यत इति युक्तमेवेति । निर्विशेषेति शून्यस्य स्वरूपसङ्कीर्तनम् । संवृतेर्ध्वंस एव मोक्ष इति वक्ष्यति । निर्विशेषत्वमेव विवृणोति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न सत्त्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषोऽपि कश्चन ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वं परसामान्यादिरूपम् । असत्त्वं अभावप्रतियोगित्वम् । किंबहुना कश्चनापि विशेषो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न विद्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- ननु मोक्षस्तावदसन्न भवति । सदा संसारापत्तेः । अतः सता मोक्षेण सविशेषं शून्यमित्यत आह निर्विशेषमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-निर्विशेषं स्वयं भातं निर्लेपमजरामरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्ष इत्युच्यतेऽसःि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यं तत्त्वमेवासमर्िोक्ष इत्युच्यते । न तु शून्यातिरिक्तो मोक्षोऽस्त । अतो न तेन सविशेषत्वम् । तर्हि सर्वदा मोक्षभावाच्छून्यभावनादेर्वैयर्थ्यमित्यतो निर्विशेषमित्याद्युक्तम् । स्वयम्भातमित्यस्यैव विवरणं मनोवाचामगोचरमिति । निर्लेपं धर्माधर्मरहितं अजरं च तत् अमरं च अजरामरम् । सम्बाधो वस्त्वन्तरोपमर्दः । असम्बाधमद्वितीयमिति यावत् । दोषाः कामादयः । न, केवलं शून्यं, मोक्षः किन्तु नानासंवृतिवर्जितत्वाद्युपलक्षितम् । उपलक्षण-निष्पत्तये च भावनाद्युपयोग इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- अज्ञाननिवृत्त्याद्युपलक्षितं शून्यमेव मोक्ष इत्येतत्कुत इत्यत आह नानेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- नानासंवृतिदूषितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">संसृत्यवस्था विज्ञेया</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नानासंवृतिभिर्दूषितं शून्यमेव संसारावस्था विज्ञेया यतोऽतस्तद्विपरीतं शून्यमेव मोक्ष इति युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । शून्यं तत्त्वं स्वतो निर्विशेषमेकमेव । तस्य परमसूक्ष्मस्य वाङ्मनसा-ऽतीतस्य स्वप्रकाशस्यावरणविक्षेपाद्यनेकशक्तिमत्या मूलसंवृत्या कर्तृत्वभोक्तृत्वशक्तिमदह-ङ्कारोपाधिवशात् किञ्चित्स्थूलता जायते, ततः सद्द्वितीयत्वेन सविशेषतायां स्थूलता सम्पद्यते । ततो मनोवचनगोचरत्वे जाते विधिनिषेधगोचरत्वेन सलेपत्वम् । रागादिदोषसंसर्गश्च । ततो देहेन्द्रयान्तःकरणविषयसम्बन्धे स्थूलतरता भवति । ततो ममकारवतो दुःखादिमत्त्वे स्थूल-तमत्त्वमित्येवं संवृत्या तत्कार्यत्वात्संवृतिसंज्ञकैरहङ्कारादिभिश्च संवलितं शून्यमेव संसारः । भावनाप्रकर्षादिना मूलसंवृतौ ध्वस्तायां तत्कार्यप्रवाहे च विलीने तदुपलक्षितं शून्यमेव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्ष इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यमेव चेन्मोक्षः संसारश्च । तदा मोक्षसंसारशब्दयोः पर्यायत्वमित्यादिकमापद्यते इत्येतदपि चोद्यमनेनैव परिहृतमित्याशयवानाह संवृत्यैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">संवृत्यैव विशिष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्थतया ध्वस्तया चैव संसृतिर्मोक्ष इत्यपि ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि शून्यमेव संसारो मोक्षश्च । तथाऽपि संसृतिरिति मोक्ष इत्यपि विशिष्यत एव । कथम् । स्थतया च ध्वस्तया च संवृत्यैव । उपलक्षणभेदादर्थभेदे सति न शब्दपर्यायत्वा-दिकमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- एवमेकात्मवादमुपन्यस्यानेकात्मवादं दर्शयति केचिदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-केचित्तेष्वन्यथा प्राहुः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तेषु शून्यवादिषु । अन्यथा एकात्मवादिमतात् । कथमित्यत आह संवृत्यैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">संवृत्यैव त्वनेकधा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अवच्छन्नं महाशून्यं नानापुद्गलशब्दतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तुशब्देनैकात्मवादं स्वाभाविकानेकात्मवादमुपाधिकृतानेकात्मवादं च व्यावर्तयति । संवृत्या नानाभूतया संवृत्या अवच्छन्नमेव न तु स्वभावतः । संवृतेस्तत्कृतावच्छेदानां मिथ्या-त्वान्नानापुद्गलशब्दतमित्युक्तं भवतीति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह यस्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्य शून्यैकरसताज्ञानात् सा त्वपगच्छति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">संवृत्या यस्त्ववच्छन्नो दुःखान्यनुभवत्यलम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्रानेकेष्वात्मसु यस्यात्मनस्तु शून्यैकरसताज्ञानात् शून्याद्वितीयताज्ञानात् सा संवृतिरपगच्छति मूलसंवृतिर्व्यावृत्ता भवति । अन्या नश्यति । स पुद्गलत्वात् कर्तृत्वादिरूपात् निर्मुक्तो महाशून्यत्वम् इष्यतीव । यस्तु संवृत्या अवच्छन्न आत्मा स पुद्गलभावेन दुःखानि अलं परमार्थब््यैुव अनुभवति । इति प्राहुरिति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- शून्यवाद्यभिमतमोक्षनिरासेन मायावाद्यभिमतोऽपि निरस्तो भविष्यति इति आशयेन यदुक्तं मायिनो यथेति सिान्तसाम्यं तदुपपादयति (इत्ये)एवमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- एवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बहुजीवमताश्चेति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एकजीवत्ववादिनो बहुजीवमताश्चेति द्विविधमायिनश्च एवं द्विविधशून्यवादिवदेव मोक्षस्वरूपमाहुः । एको जीवो यस्मोके स तथोक्तः तस्य भावस्तत्त्वं तद्वदन्तीति एक-जीवत्ववादिनः । बहवो जीवा यस्मन् तत् तथोक्तं बहुजीवमतं येषां ते बहुजीवमताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु शून्यवादिनः संवृतिनिबन्धनः संसारस्तन्निवृत्तिश्च इत्याचक्षते । मायावादिनस्तु मायाहेतुकोऽयं संसारस्तन्निवृत्तिश्च मोक्ष इति । अतो वौषम्यमित्यत आह मायेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">माया तेषां तु संवृतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">या शून्यवाद्यभ्युपगता संवृतिः सैव तेषां मायिनां माया । अनाद्यनिर्वाच्यत्वलक्षणस्य आवरणविक्षेपादेः कार्यस्य चैकत्वादिति भावः । शून्यवादिनः शून्यं तत्त्वमाहुर्मायावादिनस्तु ब्रह्म । अतोऽस्त वैषम्यमित्यत आह निर्विशेषत्वेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यं ब्रह्मेति च एतयोः भिदा नो विद्यते । कुतः निर्विशेषत्वस्य वाचैव द्वाभ्यां द्वयो-र्निर्विशेषत्वेनोक्तत्वात् । वैधर्म्यं खलु वस्तुनो भेदकम् । तच्चात्र नास्तीति द्वयोरपि सम्मतम् । अतः शब्दभेदमात्रं न वस्तुभेद इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- अथ मतम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्मैवेति श्रुत्यैव सत्यादि-लक्षणं ब्रह्म सर्वतो व्यावर्तितं तत्कथं शून्यं ब्रह्मेति नो भिदेत्युच्यते इति । सत्यम् । सदादि-लक्षणैर्ब्रह्म श्रुत्या सर्वतो व्यावर्तितमिति । तत्तु मायावादिमते नोपपद्यत इत्याशयवान् आह सदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-सच्चित्सुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सदादिकं च किं एव न किमपीत्यर्थः । तथा हि । सदादिकं किं ब्रह्मस्वरूपमुतान्यत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्ये न लक्ष्यलक्षणभावः । अनेकपदवैयर्थ्यं च । न द्वितीयः । अखण्डवादित्वात् । यथा भवतां सत्यत्वादिकं ब्रह्मस्वरूपमपि तक्षणं तथा ममापि किं न स्यादिति चेन्न । अस्माभिः विशेष-शक्तया तन्निर्वाहाङ्गीकारात् । परेण तु कुतो निर्वाह्यमेतत् । मयापि विशेषोऽङ्गीक्रियत इति चेत्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न । अखण्डवादित्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- यद्यपि सत्यादिपदप्रतिपाद्यवस्तुनि न भेदः । तथाऽपि व्यावर्त्यानामसत्त्वा-दीनामस्त्येव । अतस्तद्व्यावृत्तिप्रयोजनानि तद्वाचीनि वाऽनेकानि पदानि ब्रह्मणि वर्तन्त इति अभ्युपगमात् कथमस्मन्मते श्रुत्यर्थानिर्वाह इत्यत आह व्यावर्त्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु इत्येकदेशोत्कर्तनेन सकलमप्युक्तमुपलक्षयति । एषा प्रक्रिया समस्ता शून्यवादिनः अपि मतेऽस्त्येवातो नैतयाऽपि ब्रह्मशून्ययोर्भेदो वक्तुं शक्यते । शून्य-वादिनः अपि विद्यत इति किमापादनेनोच्यते । नेत्याह अनृतादेरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्यादिपदार्थत्वेन शून्यविशेषणत्वेन चेति शेषः । मन्यते शून्यवादी । अपोहपदार्थ-वादिनो बौा इति प्रसिमेवेति हिशब्देनाह । जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यदिति प्रसिं च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आस्तां तावत् ब्रह्मशून्ययोर्विशेषप्रतिपादनं निर्विशेषयोः । विशेषोऽस्तीति प्रतिज्ञैव तावदेषा नाङ्गं धत्ते । व्याहतत्वादिति भावेनाह निर्विशेषत्वत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नैव प्रतिज्ञातुं शक्यत इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- ननु मायावादिना वेदस्य प्रामाण्यं स्वतःप्रामाण्यं नित्यत्वं चाङ्गीकृत्य वेद-वाक्यनिर्वाहोऽयं कृतः । शून्यवादी तु वेदप्रामाण्यमेव नाङ्गीकुरुते । तत्कथमुक्तं व्यावर्त्य-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मात्रेति । तत्राह प्रामाण्यादीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शब्दमात्रेण विषमम् । अर्थस्तु द्वयोरपि सम एव । तस्माद्वाक्यार्थनिर्वाहोऽपि सम इत्युक्तमुपपन्नम् । वेदवाक्यपुरस्कारस्तु मायावादिनां छद्ममात्रं प्रमेयं तु समानमेवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथं फलतः समानमित्यत आह अतत्त्वावेदकमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वेद इति वर्तते । सर्वमपि प्रमाणम् इति वा । तेन मायावादिना । कथ्यते अविद्याव-द्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेत्यादाविति शेषः । अतत्त्वावेदकत्वेऽङ्गीकृतेऽपि कुतः सममित्यत आह अतत्त्वावेदकत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतत्त्वावेदकत्वं यदप्रामाण्यं सतां मतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत् यस्मात् सतां विदुषाम् । नानाविधानि लक्षणानि प्रणयन्तोऽपि परीक्षका अतत्त्वा-वेदकव्यावृत्तये प्रयतन्त एव । अनुभूतिः प्रमाणमिति वदताऽप्यतत्त्वावेदकाभावाभिमानेनैव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रयत्नः कृतः । न पुनरतत्त्वावेदकस्यापि प्रामाण्याभिप्रायेण । अतो मायावादिनाऽभ्युपगतं वेदप्रामाण्यं नाम अप्रामाण्यमेव प्रामाण्याभावे च तत्स्वतस्त्वं दूरोत्सारितम् । नित्यत्वव्युत्पा-दनं च व्यर्थमेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- नन्वतत्त्वावेदकत्वेऽपि यस्य विषयो ब्रह्मज्ञानात् प्रागेव बाध्यते तदप्रमाणम् । यस्य तु विषयो ब्रह्मज्ञानेनैव बाध्यः तदतत्त्वावेदकं प्रमाणमिति विभागः । वेदविषयस्तु ब्रह्म-ज्ञानेनैव बाध्यते । अतः तस्य प्रामाण्यमित्याशयेनाशङ्कते दीर्घेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-दीर्घभ्रान्तकरी चेत्स्यादतत्त्वावेदकप्रमा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">या दीर्घभ्रान्तकरी सा अतत्त्वावेदकप्रमेति यदि मतं स्यादित्यर्थः । किमिदं लोकवृत्त-मनुसृत्योच्यते । किं वा स्वसङ्केतमात्रेण । आद्ये दोषमाह रज्ज्वति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रज्जुसर्पादिविज्ञानादप्याधिक्यादमानता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यादागमस्यानिवर्त्यमाहामोहप्रदत्वतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आगमस्य वेदस्य । कुतः । अल्पेन कालेनानिवर्त्यत्वाद्यो महान्मोहस्तत्प्रदत्वतः । अप्रामाण्ये विशेषाभावेऽपि तेतुकानर्थातिशयाभिप्रायेणाधिक्यादित्युक्तमिति भावः । द्वितीये अतिप्रसङ्गमाह तलेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतां व्रजेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तलमिन्द्रनीलं तस्य नैल्यमिव नैल्यं तलनैल्यम् । आदिपदार्थं स्वयमेव भ•ष्यकृद्विवृ-णोति छत्रेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">छत्राकारत्वविज्ञानं चन्द्रप्रादेशतामतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आकाश इति वर्तते । मानतां व्रजेदिति सर्वत्र सम्बध्यते । अल्पकालानिवर्त्यभ्रान्त-हेतोः प्रामाण्यसङ्केतं कुर्वता एतेषामपि प्रामाण्यसङ्केतः करणीयोऽविशेषात् । ब्रह्मज्ञाननिवर्त्य-विषयत्वमाश्रित्यायं सङ्केतः क्रियते न त्वल्पकालानिवर्त्यभ्रान्तहेतुत्वमिति चेत् । (न) ब्रह्मज्ञान-निवर्त्यविषयत्वोक्तयाऽप्यस्यैवार्थस्य मायावादिना विवक्षितत्वात् । अन्यथा न खलु नाग</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति नग इति वा पदात् कुञ्जरं गिरिं वा प्रतिपद्यमाना भवन्त भ्रान्ता इति वर्णदैर्घ्यादिज्ञानं कथमुदाहरेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- किञ्चैवंविधं वेदप्रामाण्यं शून्यवादिनाऽप्यङ्गीकृतमेवेति कुतोऽयं विशेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न सर्वस्यापि वेदस्य मायावादिनाऽतत्त्वावेदकत्वमुच्यते किं नाम विधिप्रतिषेधविषयस्य । अद्वितीयं तत्त्वं प्रतिपादयतस्तत्त्वमसीत्यादेर्महावाक्यस्य निर्विशेषं सच्चिदानन्दात्मकं तत्पदार्थं प्रतिपादयतो यत्तदद्द्रेश्यमग्राह्यं सत्यं ज्ञानमित्यादेरवान्तरवाक्यस्य च तत्त्वावेदकत्वमङ्गी-क्रियत एव, न चैवं शून्यवादिना; इत्यतः कथं साम्यमित्यतः शून्यवादिनाऽप्येवमेवाङ्गीक्रियते । तत्त्वावेदकत्वं हि न विषयविसंवादाभावातिरिक्तं किञ्चिदस्त । वाक्यद्वयार्थस्य चाविसंवादः शून्यवादिनाऽप्यङ्गी(कृत)क्रियत एवेत्याशयवान् महावाक्यार्थाङ्गीकारं तावद्दर्शयति निर्भेदत्वं त्वति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तेन शून्यवादिना अपि, सदा इत्यनेन स्वयमेव नास्मदापादनेनेति सूचयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- अवान्तरवाक्यार्थाङ्गीकारोऽपि द्वयोः समान इति दर्शयन् निर्विशेषत्वं तावत् उभयसम्मतमित्याह सत्त्वेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वस्येति शेषः । उभयोर्मायावादिशून्यवादिनोर्मतः सम्मतः । सत्यत्वमपि शून्य-वादिना अङ्गीक्रियत इत्याशयेन शून्यं नाम असत्तस्य सत्त्वं कथमित्यत आह न हीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्प्रतियोगित्वं सद्विरोधित्वमसत्त्वम् । तेन च शून्यवादिनाऽपि । निर्विशेषत्वाभि-प्रायेण शून्यमित्युच्यते नासत्त्वाभिप्रायेण । तत्त्वमित्यङ्गीकारादिति भावः । आनन्दताऽपि शून्यवादिना अभ्युपगम्यत इति वक्तुं मायावाद्यभ्युपगतानन्दतां तावदनुवदति न चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मायिना</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दुःखविरोधित्वमेवानन्दत्वं न तु धर्मरूपं किमपीत्यर्थः । हिशब्देनानृतजडविरोधी-त्यादितत्प्रसिंि सूचयति । ततः किमित्यत आह शून्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यपक्षेऽपि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्समानमिति शेषः । जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यदित्यादितद्वचनात् । ज्ञानत्वाङ्गीकारं दर्शयति ज्ञानमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं जाड्यविरोधि च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं च जाड्यविरोधिस्वरूपमेवोच्यते मायिना । तच्छून्यवादिनोऽपि समानमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परि०- निर्विशेषत्वमिति । निर्विशेषमवान्तरवाक्यार्थ इत्युक्तेरिति भावः । मूले असत्त्वपदेनाभाव-प्रतियोगित्वग्रह इति भावः ।। इत्यादितत्प्रसिमिति । अनृतजडविरोधिरूपमन्तत्रयमलबन्धनदुःखताविरुम् । अतिनिकटमविक्रियं मुरारेः परमपदं प्रणयादभीष्टवीमीति भाष्यकारीयमुरारिशतकगतश्लोकोऽयम् । शून्यपक्षेऽपि कुतस्तत्सममित्यतः स्वयं हेतुमाह जाड्येति । तत इत्यनुवादः । व्यावर्तकाभावादिति व्याख्या ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- स्यादेतत् । मायावादिना ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादिकमङ्गीक्रियते शून्यवादिना तु शून्यस्य । तत्कथं साम्यमित्यतो मैवम् । ब्रह्मशून्ययोर्भेदाभावस्योक्तत्वादित्याह धर्मा इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-धर्माः केऽपि न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः व्यावर्तकाभावात् तयोः ब्रह्मशून्ययोः को विशेषः किंकृतो भेदः स्यात् । ननूक्तविधमद्वैततत्त्वं सूत्रकारस्य सिान्त एव । तत्कथं दूषणाय तदनुवादः क्रियत इत्यत</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आह एतादृशानामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतादृशानां पक्षाणां दूषणं प्रभुणा कृतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वपक्षसाधनेनैव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यपक्षसदृशपक्षाणाम् । कथम् । तद्विरुस्य स्वपक्षस्य साधनेनैवार्थात् । एतदुक्तं भवति । नाद्वैतं सूत्रकारस्य सिान्तः । तेन तस्य दूषितत्वात् । पृथगुपदेशादित्यादिना तद्विरु•र्थस्य साधितत्वात् । न हि तस्य दुष्टतामननुसन्दधत्तद्विरुं साधयतीति सम्भवतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलमर्थाद्दूषणं कृतं किन्तु नाभाव उपलब्धेरित्याद्युक्तितोऽपीत्याह नाभाव इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नाभाव इति चोक्तितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- एवं सप्रभेदं शून्यवाद्यभिमतं मोक्षमनूद्य साधारणदोषेण तावद् दूषयन् यः शून्यवादिना प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिन (भाविन) इत्यात्मविनाशो मोक्ष</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तः, तं दूषयति आत्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आत्माऽभावे पुमर्थः कः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्ष इति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनन्यायेनेहा(नेनेहा)पि सम्बध्यते । आत्मनोऽभावे विनाशे सति मोक्षः कः किंसम्बन्धी पुमर्थः । एतदुक्तं भवति । आत्मविनाशलक्षणो मोक्षः किमात्मनः फलम्, उत अनात्मनः । नाद्यः । तस्याभावात् । न हि फलिनोऽभावे फलमुपपद्यते । धर्मादिषु तथा दर्शनात् । न द्वितीयः । आत्मनाशेऽनात्मनोऽप्यभावात् । भावेऽप्यपुरुषार्थत्व-प्रसङ्गात् । अनात्मनस्तेनोपकाराभावाच्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वात्मन एवायम् । धर्मादिवदभ्युदयत्वाभावादसमानकालताऽप्युपपद्यत इत्यत आह आत्मेति । मोक्षः कः पुमर्थः पुमर्थो न भवेदित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र हेतुमाह इष्टस्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इष्टस्यात्माऽवधिर्यतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इष्टोत्कर्षपरम्परायाः पर्यन्तो यतः सर्वमात्मार्थतयेष्टम् । आत्मा त्वनन्यार्थतया । इष्ट-मात्रस्य वित्तादेर्विनाशं पुरुषो नार्थयते, किमुतेष्टतमस्यात्मनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- यद्वाऽऽत्माभावे सति मोक्षः कः पुमर्थः किमिष्टावाप्तिरूपोऽथानिष्टनिवृत्तिरूप इत्यर्थः । नाद्यः । तत्र हेतुः इष्टस्येति । सर्वस्याप्यात्मेतरस्येष्टस्यात्माऽवधिराश्रयो यतः । आत्मार्थं हि सर्वमिष्टम् । स चेन्न स्यात् तदा कस्यायं पुरुषार्थः स्यादित्यर्थः । न द्वितीयः । तत्र हेतुः इष्टस्येति । अनिष्टनिवृत्तिरपि पुरुषार्थो भवन्ती तदा स्याद्यदीष्टं न विहन्यात् । तद्विघातेऽपि वा यदि महतोऽनिष्टस्य विघातिनी स्यात् । तथा लोके दर्शनात् । न हि कश्चन्महदिष्टं विनाश्य अल्पानिष्टनिवृत्तिं कुर्वाणः प्रेक्षावानुपलभ्यते । आत्मा च सर्वतोऽपीष्टतमः । तद्विघातेन भवन्त्यनिष्टनिवृत्तिः कथं पुरुषार्थो भवेत् । रोगादिपीडिता उद्बन्धनादिना आत्मविनाशं कुर्वन्तो दृश्यन्त इति चेन्न । रोगाद्यायतनदेहपरित्यागेनात्मानं निर्दुःखीकर्तुमेव तेषां प्रवृत्तेः । निर्दुःखो भूयासमिति हि सर्वस्याशीः । न तु न भूयासमिति । देहात्मविवेकज्ञानविधुरास्त्वात्मनाशायैव प्रयतन्त इति चेन्न । तेषामप्रेक्षावत्त्वेनात्रानुदाहार्यत्वात् । उपपादितं चैतत् । यत्पशवोऽपि देहात्मविवेकज्ञानवन्त इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- ननु दुःखात्यन्तनिवृत्तिस्तावदवश्यमेष्टव्या । सा च कारणनिवृत्त्यैव भवति नान्यथा । कारणं च दुःखस्यात्मैव । अधर्मार्जनादाधारत्वाच्च । तत्कथमात्मनाशेन शून्यभावा-पत्तिर्नेष्यत इति चेत् । मैवम् । न ह्यात्मैव दुःखकारणम् । किन्तु जागर एव भावात्सुप्ताव-भावादन्वयव्यतिरेकाभ्यां शरीरेन्द्रयविषयवेदनादिकमपि । ततो ज्ञानभोगाभ्यां कर्मणि क्षीणे निर्बीजस्य देहादेरनुत्पादे सामग्रीवैकल्येन दुःखानुत्पादस्य सम्भवात् किमात्मनाशकल्पनया । कुतो विनिगमनमिति चेत् । सर्वस्याप्यात्मार्थत्वात् । आत्मनश्चात्यन्ताभ्यर्हितत्वादिति ब्रूमः । विप्रकृष्टव्ययेन हि साध्यासिौ सन्निकृष्टव्ययं प्रेक्षावन्तः कुर्वन्त । तस्मात् आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेदिति न्यायेन दुःखं जिहासताऽऽत्मावधिकस्यैव कारणस्य मोक्ष एष्टव्यो न त्वात्मनो-ऽपीति युक्तमुत्पश्यामः । तदेतत्सूचयन्वपक्षे बाधकमाह यदीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद्घटशून्यता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्मदभिमतप्रकारेण आत्मावधिर्मोक्षो न भवेत् । आत्मव्यतिरिक्तानां दुःखकारणानां देहादीनामेव निवृत्तिः आत्मनस्तु स्वरूपेणावस्थानमिति पक्षो यदि न स्यादित्यर्थः । आत्म-नोऽपि शून्यतापत्तिर्यदि स्यादिति यावत् । तदा घटशून्यताऽपि देवदत्तस्य मोक्षः स्यात् । तथा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">च साधनानुष्ठानवैयर्थ्यम् । घटशून्यतायाः पारिव्राज्यादिकारणानपेक्षत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- ननु कुतोऽयं प्रसङ्गोऽविशेषादिति चेन्न । आत्मशून्यता घटशून्यतेति भवरिेव विशेषस्योक्तत्वादित्यत आह कल्पतत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-कल्पतत्वाद्विशेषाणां</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न खलु अत्र शून्यताशब्देन अभावोऽभिधीयते । भावार्थप्रतियोगित्वं भावत्वं वा न</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वतः । यस्येत्यभिधानात् किन्तु (वि)नष्ट आत्मा घटश्च । तौ चाप्रामाणिकौ । न च तथाविधयोर्विशेषाः प्रामाणिकाः सम्भवन्त । न हि तुरगृङ्गं शशृङ्गं च व्यावर्तकधर्मवती इति सम्भवतः । तस्मादात्मशून्यता घटशून्यतेति व्यवहर्तृभिः केवलं व्यवहारार्थं विशेषाः कल्पता इत्यङ्गीकार्यम् । तथा च नाविशेषोऽसि इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दूषणातिदेशार्थं प्राक् तत्साम्यमुपपादितम् । अतः शून्यवादिनां दूषणं मायावादिना-मतिदिशति मायिनोऽपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मायिनोऽपि समं हि तत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदित्यात्मभाव इत्यादिनोक्तं समस्तं परामृशति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- स्यादेतत् । नात्मनाशो मायावादिनोच्यते । येनेष्टनाशादपुरुषार्थत्वं मोक्षस्य स्यात् । नापि शून्यताऽऽपत्तिः । यतो घटशून्यताऽपि मुक्तिर्भवेत् । किं नाम जीवभावापगमेन ब्रह्मभावाविर्भावः । ब्रह्म च परमानन्दात्मकमिति भवत्येव तावः पुरुषार्थ इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । कोऽयं जीवभावो नाम कश्च ब्रह्मभावः । यद्यविद्याकामकर्मादिबत्वं जीवत्वं परमानन्दभोक्तृत्वं च ब्रह्मत्वमित्यभिधीयते तदाऽनुज्ञया वर्तामहे । न चैवं परस्य पन्थाः । यदेतत्कर्तृत्वभोक्तृत्वशक्तयुपेतं साकारं देहादिव्यतिरिक्तं रूपमहमिति साक्षिसिं तदपगमस्य परेणेष्टत्वात् । इदमेव च रूपं परमेष्टमनुभूयत इति कथं नोक्तदोषः । आनन्दरूपतोपपादनाय परेणाप्यस्यैव रूपस्य परमप्रेमास्पदताया उपपादितत्वात् । न ह्येतस्माद्रूपाद्विविक्तं किमपि निराकारं रूपमनुसन्धाय मा न भूयं भूयासमिति लोक आशास्ते । चक्षुषी निमील्य तथेति वदतस्तु कः प्रतिमः । संवलितरूपे तदप्यस्तीत्यत इयमाशीरिति चासत् । तस्य सर्वथा-ऽप्यबुस्थित्वात् । आशासनं च साकारमेव । निराकारस्य तदनुपपत्तेः । न चान्यस्या-न्यस्मन्निरुपाधिकः प्रेमा सम्भवतीतीदमेवेष्टतमम् । एवं तर्हि देहादिसहितत्वस्यापीष्टत्वात् तन्नाशेन भवतामपि मोक्षस्य अपुरुषार्थत्वं स्यादिति चेन्न । परमेष्टलाभहेतोरल्पेष्टनाशस्यापि पुरुषार्थत्वेन लोके दृष्टत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मभावश्च न शून्यभावाद्यित इत्युपपादितम् । आनन्दरूपता च वाङ्मात्रमित्युक्तमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च आनन्दत्वमपि न पुरुषार्थः । न हि कश्चदानन्दो भूयासमित्याशास्ते । किन्तु तमनुभूयासमिति । न चानुभाव्यत्वं परेणेष्यते । अनुभवितुरन्यस्याभावात् । स्वस्मन्कर्मकर्तृ-भावानभ्युपगमात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपि चानन्दत्वं प्राक् सिमिति न पुरुषेणार्थनीयम् । प्रागविद्यावृतं न प्रकाशते पश्चा-दविद्यावरणापगमे प्रकाशतेऽतो नैवमिति चेन्न । प्रागपि स्वरूपस्य स्वयंप्रकाशमानताऽभ्युप-गमात् । तन्मात्रस्य चानन्दस्याप्रकाशानुपपत्तेः । प्रकाशमानोऽप्यानन्दो न विशदः प्रकाशत इति चेन्न । निर्विशेषत्वात् । वैशद्यावैशद्ययोश्च विशेषनिबन्धनत्वात् । य िसह विशेषैः प्रकाशते तद्विशदमुच्यते । यत्तु साधारणधर्मैः सह तदविशदमिति । अविद्यावरणापगमे प्रकाशत इति च कोऽर्थः । किं प्रतीयत इति उत प्रत्येतीति । नोभावपि । अनङ्गीकारात् । प्रदीपः प्रकाश इति कोऽर्थ इति चेत् । भास्वररूपवान् वर्तत इति न किञ्चिदेतत् । तदिदं सूचितं हिशब्देन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४४सु०- ननु निर्विशेषां शून्यतां मोक्षमाचक्ष्महे । तल्प्रत्ययोऽपि हि व्यवहारार्थमेव उपादीयते न तु कमपि धर्मं प्रतिपादयति । घटशून्यता तु सविशेषा घटेन विशेषितत्वात् । तत्कथमतिप्रसङ्ग इति चेन्न । विवक्षिताया अपि शून्यताया एवमेवात्मशून्यतेत्यात्मना विशे-षितत्वेन सविशेषत्वदर्शनात् अमोक्षत्वप्रसङ्गात् । अथैवमात्मशून्यताया विशेषे दृश्यमानेऽपि केनचिदभिसन्धना निर्विशेषतोच्यते तत्राह दृश्यमान इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-दृश्यमाने विशेषेऽपि यदि चेदविशेषता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">घटाभावेऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षत्वेनाभिमतस्य शून्यभावस्येति शेषः । चेच्छब्दः स्यादित्यर्थे । भावशब्दः कर्तृ-साधनः । एवं तर्हि घटशून्यताऽपि तेनैवाभिसन्धना निर्विशेषा स्यादित्यतिप्रसङ्गतादवस्थ्य-मिति । पूर्वपक्षिणोऽभिसन्धमुद्घाटयति पाश्चात्यश्चेदिति । आत्मशून्यभावः । पाश्चात्यो विशेष-रहित इति चेदित्यर्थः । पाश्चात्यत्वं चात्र व्यवहारापेक्षया ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततश्चैतदुक्तं भवति । इदानीं निरूपणसमये व्यवहारार्थं कल्पतेनैव विशेषेणात्मशून्य-भावः सविशेष इवाभाति । अक्रियमाणे तु निरूपणे स्वरूपेण निर्विशेष एवेति । सिान्तनो-ऽभिसन्धमुद्घाटयति अनागत इति । एवं तर्हि घटशून्यभावोऽपि निरूपण एव सविशेषो दृश्यते । निरूपणमनागतोऽप्राप्तस्तु निर्विशेष एवेत्यस्माभिरपि शक्यते वक्तुमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- किञ्चोक्तरूपे शून्यवादिमायावादिभ्यामुत्प्रेक्षिते मोक्षे न किञ्चित् प्रमाणमस्त । तथा हि । न तावदत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् । प्रत्यक्षाविषयत्वादस्यार्थस्य । नाप्यागमः । वेदाद्यागमस्य शून्यवादिना प्रमाणत्वेनानभ्युपगमात् । तदीयागमस्यास्माभिरनङ्गीकृतत्वात् । मायावादिनं प्रति तु वक्ष्यामः । तस्मादात्मशून्यता पुरुषार्थो दुःखनिवृत्त्युपयोगित्वाच्छरीरादिशून्यतावदित्यनु-मानमेव वक्तव्यम् । यथोक्तम् । न तैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत्तेऽपि तादृशाः । निर्दोषं द्वयमप्येवं वैराग्यं च द्वयोस्तत इति । तदिदं सत्प्रतिपक्षतया नानुमानमित्याह न मोक्ष इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथेत्युक्ते वदेत्कं स योऽनुमामात्रमानकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विमतः शून्यभावो ब्रह्मभावो वा न मोक्ष इति प्रतिज्ञा । यस्मात् ओह इति हेतुः ओह-त्वादिति । घटशून्यता यथेति दृष्टान्तः । योऽनुमामात्रमानकः स इत्युक्ते किं वदेत् इत्यनेनोक्त-विधया प्रमाणान्तराभावं तत एव स्वानुमानस्याबाधितविषयत्वं च सूचयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- अत्राह मायावादी । नेदं प्रत्यनुमानं मानम् । विदेहावस्थैव मोक्ष इति श्रुति-सावेन कालातीतत्वात् । किञ्च श्रुत्यैव ब्रह्मभावाविर्भावो मोक्ष इत्युक्तत्वात् किमनुमानेनेति । तत्राह न चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न च मायी वदेदत्र</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र अनुमानविषये श्रुतिमालम्ब्य दूषणं न वदेत् । तथाऽत्र स्वाभिमते मोक्षे श्रुतिं प्रमाणं नैव वदेत् इत्यर्थः । कुत इत्यत आह पूर्वेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अमानत्वात् श्रुतेस्तस्य</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्य मायावादिनो मते श्रुतेरमानत्वात् । कथम् । प्रामाण्यादि च वेदस्येत्यादिना पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । ननु न सर्वो वेदोऽतत्त्वावेदकः किन्तु विधिनिषेधात्मक एव । अतथा-भूतास्तु वेदान्तास्तत्त्वावेदका इति चेन्न । सर्वधर्मोज्खतस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यत इत्या-दिना पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना अत्र तत्त्वे श्रुतेरमानत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४७सु०- अस्तु वा कथञ्चित् श्रुतिः प्रमाणम् । तथाऽपि नास्मदनुमानस्य तद्बाध इत्याह</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न चादेहत्ववादिनी ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिः काचित्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्ताविति शेषः । तथा तदभिमतमोक्षवादिनीत्यपि ग्राह्यम् । अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इत्यादिश्रुतिसावात् कथमदेहत्ववादिना श्रुतिर्नास्तीत्युच्यत इत्यत आह ओहत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ओहत्वमप्राकृतशरीरता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदस्यां श्रुतौ ओहत्वं उच्यते तत्प्राकृतशरीरराहित्यमेव । न तु सर्वथाऽप्यदेहत्वम् । प्राकृतशब्देन जडमुपलक्ष्यते । तद्राहित्यं च चतुर्थपादोदितप्रकारेण ज्ञातव्यम् । एवं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतिराशङ्क्य व्याख्यातव्या च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अशरीरत्वश्रुतेः कुतोऽर्थसङ्कोचः क्रियत इत्यत आह मोक्ष इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रडन्निति श्रुतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स तत्र पर्येति जक्षन्क्रडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाऽज्ञातिभिर्वेति श्रुति-र्मोक्षे स्त्र्यादिभोगं ब्रूते । न च अशरीरस्यासौ सम्भवतीत्यतः सङ्कोच इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४८सु०- परकयानुमानस्य प्रतिपक्षान्तरमाह निर्दुःखत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुमा दूषणं किं स्याद्वादिनोः शून्यमायिनोः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तच्छून्यत्वं ब्रह्मत्वं वा मोक्षो न भवति निर्दुःखत्वात् प्रतिपन्नं घटशून्यत्वं यथेति चानुमायाः किं दूषणं स्यात् न किमपि । शून्यशब्देन तदङ्गीकारवान् लक्ष्यते । शू(न्यं च मा)न्यश्च मायी चेति द्वन्द्वः । यद्वा शून्यं च माया चेति द्वन्द्वः । ते विद्येते ययोरिति व्रीह्यादिलक्षण इनिः । तत्र च तदन्तविधिरिष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४९सु०- प्रतिपक्षान्तरमाह दुःखमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षोऽपि स्यादसंशयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्ष इति शून्यं ब्रह्म चोच्यते । प्रतिवादिभ्यां तथाऽभ्युपगतत्वात् । स मोक्षो दुःखात्मा स्यात् दुःखादभिन्नत्वात् । दुःखप्रतियोगिकभेद(रहितत्वा)शून्यत्वात् प्रसिदुःखवत् इत्यर्थः । शून्यब्रह्मणोर्दुःखत्वे तावापत्तिः न पुरुषार्थ इति स््यिति । अपिशाब्दः प्रतिपक्षान्तरसमु-च्चयार्थः । असंशयमिति व्याप्तेर्निश्चतत्वमाचष्टे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दुःखप्रतियोगिकभेदाभावः कुत इत्यत आह भेद इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भेदे सद्द्वैततैव स्यात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दुःखात् शून्यब्रह्मणोरिति शेषः । तथा चापसिान्त इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५०सु०- किञ्च दुःखापायस्यात्मनाशेन विना देहादिनाशेनापि सम्भवादन्यथासिश्चि अनुमानस्य । शरीरादिशून्यताऽपि न दुःखध्वंसोपयोगित्वात् पुरुषार्थः । किं नाम आत्मनो निर्दुःखतां प्रति हेतुत्वात् । न हि दुःखं नश्यत्वति कश्चदाशास्ते । अपि तर्हि निर्दुःखः स्याम्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु शून्यभावो ब्रह्मभावो वा भवतां सिश्चेदपसिान्तः, न चेदाश्रयासिरिति चेन्न । परानुमानेऽप्यात्मशून्यताया असित्वेन आश्रयासिेः । इयांस्तु विशेषः । यत्परप्रसिमिात्रेण प्रतिपक्षः सम्भवतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भोगश्रुतिः सगुणमुक्तिविषयास्त्वति चेन्न । परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभि-निष्पद्यत इत्युक्तिविरोधात् । निर्दुःखत्वान्मोक्षो न भवतीति विरुमिति चेत् । परमेष्टस्य आत्मनो नाशः पुरुषार्थ इति कथं न विरुम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ सतो दुःखोदे सद्द्वैतता स्यात् । दुःखं तु मिथ्येति चेन्न । अनुभवविरोधादेरुक्त-त्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बहुजीववादिनं प्रति नान्तमानुमानमिति न कुचोद्यावकाशः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदेतत्सर्वमभिसन्धायोपसंहरति इत्यादीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-इत्याद्यमितदोषतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हेयं मायामतेनैव सह शून्यमतं बुधैः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सहैवेति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५१सु०- विज्ञानवाद्यभिमतं मोक्षस्वरूपमप्युक्तदोषेणातिदिशति एवमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- एवं विज्ञानवादोऽपि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यवादिमायावाद्यभितमोक्षवत् विज्ञानवाद्यभिप्रेतोऽपि मोक्षो हेय इत्यर्थः । ननु विज्ञानवादिनो विज्ञानं तत्त्वमाहुः तस्यापि क्षणिकत्वं स्वकर्मकप्रकाशकत्वलक्षणं स्वप्रका-शत्वं च । न चैवं पूर्वकावित्यतो वैषम्यात् कथमतिदेश इत्यत आह ज्ञानेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानमात्रविशेषतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">औततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानमात्रं चासौ विशेषश्च ज्ञानमात्रविशेषः । तं इति द्वितीयार्थे तसिः । यस्मात् ज्ञान-मात्रविशेषं तस्य ज्ञानस्य भङ्गुरत्वादिविशेषमप्यपहाय विज्ञानवादोऽपि औततामतं ज्ञात-व्यम् । न विद्यते द्वैतं यस्य तत्त्वस्य तदद्वैतं तस्य भावः औतता । तस्या मतम् औततामतम् । ततः कारणात् उक्तदोषः अपि समो भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । अस्तु विज्ञानवादस्य पूर्वस्मात् कश्चद्विशेषः । तथाऽपि स प्रकृता-नुपयोगित्वान्नादरणीयः । मोक्षस्वरूपं तु प्रकृतं समानम् । प्रतिपन्नं जीवभावं विहाय द्वितीय-विज्ञानत्वापत्तिर्मुक्तिरिति विज्ञानवादिनाऽप्यङ्गीकृतत्वात् । अतो युक्त एवातिदेश इति । यद्वा ज्ञानमात्रविशेषं तस्य भङ्गुरत्वादिविशेषं चापहाय विज्ञानवादोऽपि साक्षादद्वैततामतं ज्ञातव्य इत्यनेनेदमभिप्रैति । न कश्चद्विज्ञानवादस्य पूर्वाभ्यां विशेषः । ज्ञानमिति विशेषस्य शब्दमात्र-त्वेन हेयत्वात् । न हि ज्ञानत्वं नाम धर्मोऽभ्युपगम्यते परेण । भङ्गुरत्वादिकं तु तेनैव कल्पत-मित्युक्तत्वोयमेव । न तु वस्तुतो मतभेदहेतुः । यथोक्तं तत्र सन्ततिभेदश्चेत्यादि अतो युक्तो-ऽतिदेश इति । अतिदेशप्रकारस्तु स्पष्ट एव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५२सु०- अनुमानान्तरमपि तन्निरासार्थमाह काल इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतयानुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षकालोऽद्वितीयज्ञानवान्न भवतीत्यर्थः । प्रतिपन्नवत् वर्तमानकालवत् । रोधात् विरोधात् । तादृक् मोक्षरूपं यस्यात्मनोऽसौ तादृङ्मोक्षरूपः तस्य भावः तत्ता । ज्ञानाति-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रिक्तस्य कल्पतत्वात् वर्तमानकालोऽपि केवलज्ञानीति चेन्न । मुक्तिसंसारयोरविशेषापत्तेः । यस्तु विशेषोऽङ्गीक्रियते तदभाव एवानेन साध्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- ज्ञानव्यतिरिक्तं किमपि नास्तीति मते कालोऽपि नास्त्येव । अतः किमाश्रया अनुमानप्रवृत्तिरित्यत आह यदीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-यदि कालोऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं वक्ष्यति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आह विज्ञानवादी । तदा कदा कालो नेति प्रश्ने परेण कृते सति किमुत्तरमसौ वक्ष्यति । निरधिकरणस्याभावस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् कालो नेत्येतदपि दुर्निरूपमापद्येतेत्यर्थः । मोक्षावस्थायां कालो नेत्युत्तरं वक्ष्यामीत्याशङ्क्याह यदेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वदेत् कालाभावाधिकरणत्वेनेति शेषः । तर्हि सा मोक्षावस्था पूर्वानुमाने पक्षतां व्रजेत् । पक्षशब्देन तदेकदेशो धर्मी लक्ष्यते । मोक्षावस्था न केवलज्ञानवतीति प्रतिज्ञास्यत इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि कालत्वादिति हेतुः स्वरूपासिः स्यादित्यत आह अवस्थात्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदाऽवस्था पक्षीक्रियते तदा अवस्थात्वादित्येव हि हेतुः उच्यते न कालत्वादित्यतो नोक्तदोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- एवं संसारावस्थैव दृष्टान्तीक्रियत इति न दृष्टान्तदोषोऽपीति वाच्यम् । प्रथमोक्तपक्षहेतुदृष्टान्तानां त्यागे प्रतिज्ञाहानिः स्यादिति चेत् । मैवम् । कालाभावस्यावस्था-मधिकरणं वदता न किञ्चिदात्महितमाचरितम् । अनुमानान्तरविरोधस्यापरिहार्यत्वात् । न हि प्रतिवादिनिग्रहमात्रेण विरुं तत्त्वं व्यवतिष्ठते । मा हि भूत् कस्मंश्चदनुमाने सद्दूषणद्वयेन दूषितेऽधिकत्वेन च प्रतिवादिनि निगृहीते तस्य सदनुमानत्वमिति प्रदर्शनार्थमेवानुमानान्तर-मुपन्यस्तम् । वस्तुतस्तु कालाभावमेव निराकुर्म इत्याशयवानाह साऽपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- साऽपि कदेति च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षावस्थां कालाभावस्याधिकरणत्वेन वदता सा मोक्षावस्थाऽपि कदेति केनचित् पृष्टे भावनापरिपाकोत्तरकाल इत्यवस्थाधिकरणत्वेन काल एव वक्तव्यः । न ह्येवं कदाऽपि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रष्टव्यमिति नियामकमस्त । ततः कालस्य सर्वथाऽपरिहार्यत्वात् अकालत्वं कालाभावो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न भवेत् । तथा च तदाश्रयेण प्रथमानुमानमपि प्रवर्त्स्यतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५५सु०- ननु कालाभावादाश्रयासिमाद्यानुमानम् । यदत्रोक्तं कदेति तदसत् । प्रति-योग्यधिकरणमेव ह्यभावस्याधिकरणम् । न च कालस्य कालोऽधिकरणम् । येन तदभावः कालाधिकरणः स्यात् । अतः कदेति प्रश्न एवानुपपन्नः । किमुत्तरेणेति चेति । एवं तर्हि काल-विशेषमधिकरणत्वेनानुपादाय कालं निषेधता सामान्यनिषेध एव कृतः स्यात् । ततः किमित्यत आह नेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निरुण</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किालो नेति सामान्यतो निषेधे क्रियमाणे हि कालस्य स्वरूपमेव निषिं स्यात् । तथा च कालं गच्छति विषयीकरोतीति कालगा प्रमा साक्षी (निरु)विरुण ि। स हि पूर्वोत्तरकोटि-रहिततया कालसावं गृह्णातीति । न केवलमयं साक्षिविरोधो विज्ञानवादिनः किं नाम पूर्वाभ्यां सह त्रयाणां चेत्याह समश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समश्चायं त्रयाणामुक्तवादिनाम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्ताः प्रत्युक्ताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परि०- प्रतियोग्यधिकरणमेव ह्यभावस्याधिकरणमिति । पूर्वोत्तरकालभेदेनेति भावः ।। न चेति । आत्माश्रयापत्तेरिति भावः । ननु साक्षी मुक्तौ कालसत्त्वं कथं गृह्णाति येन तद्विरोध इत्यत आह स हीति । उक्त-वादिनामित्यत्रोक्तपदार्थमाह उक्ताः प्रत्युक्ता इति । निरस्तवादिनामित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- ननु कथं शून्यवादिमायावादिनोरयं साक्षिविरोधः । ताभ्यां कालाभावस्यान-भ्युपगतत्वात् । यथा हि लोकेऽनेकेषु मायामयान् गजतुरगादीन् पश्यत्सु यस्य कारणविशेषेण माया अपगच्छति स एव तान्न पश्यति अन्ये तु पश्यन्त्येव । तथा द्वैतदर्शनकारणमज्ञानं यस्या-पगतं स एव तन्न पश्यति । अन्येषां तु कालादिप्रपञ्चदर्शनमनुवर्तत एवेति खलु ताभ्यामभ्युपेत-मित्यत आह एकेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुपिता</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्यमेवं बहुजीववादिनः शून्यवादिनो मायावादिनश्च मतम् । न च तयोरस्माभिः साक्षिविरोधोऽभिहितः । किं तर्ह्येकमुक्तिरेव सर्वमुक्तिः एकस्मन्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यत इत्येकजीववादपक्षे तु मुक्तौ कालाभावाभ्युपगमादियं प्रमा साक्षिरूपा कुपिता विरोधिनी भवत्येव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- शून्यवादिमायावादिनौ प्रति साक्षिविरोधाभिधानमसङ्गतम् । कालाभावाभ्युप-गमेऽपीदानीं तस्याप्रस्तुतत्वादित्यत आह कालमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-कालमाधाय द्वैतमेवोपपादयेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इयं प्रमेति वर्तते । आधाय उपपाद्य । अयमभिसन्धः । अद्वितीयस्य शून्यस्य ब्रह्मणो वाऽवस्थानं मुक्तिरिति तावदेकजीववादिभ्यां ताभ्यामभिधीयते । तत्र वयं ब्रूमः । कालसावा-न्नाद्वैतत्वमुपपद्यत इति । तत्र परः कालोऽपि नास्तीति वदति तदा साक्षिविरोधोऽभिधीयत इत्येतां सङ्गतिमाश्रित्यातिदेशः कृतो, न त्वाश्रयासिप्रिसङ्गेनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- वादित्रयसाधारणमनुमानान्तरमाह विमत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति चान्याऽनुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कालः प्रपञ्चवान् इत्युक्ते सिसाधनता स्यात् । अतो विमत इत्युक्तम् । मोक्षकाल इत्यर्थः । तस्य स्पष्टीकरणाय काल इत्युक्तम् । कालाभावस्यानुपदमेव निरस्तत्वान्नाश्रया-सिःि । प्रपञ्चो वियदादिः प्रतिपन्नः वर्तमानकालः । पूर्वोक्तमेवेदं कृतः पुनरुच्यत इत्याशङ्का-निरासायोक्तम् अन्याऽनुमा चेति । यद्यपि द्वयोर्धर्म्यादिकं प्रयोजनं च समानम् । तथाऽपि पूर्वमद्वैतनिषेधमुखेन प्रवृत्तम् । इदं तु प्रपञ्चविधिमुखेनेति भेदः । जीवस्य मुक्तस्य ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५९सु०- उक्तातिदेशेनाद्वैतमतान्तराणि दूषयति कालेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निराकृतानि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यदनुविं प्रतीयते तत्तत्रारोपितम् । यथेदमाकारे रजतम् । कालानुविं च समस्तं प्रतिभाति । तस्मात्तत्रैवारोपितम् । स एव परमार्थः । अतस्तन्मात्रावस्थानं मुक्तिरिति कालै-कत्ववादिनः । एवमेव शब्दैकत्ववादिनो वैयाकरणाः प्राहुः । यथा न सोऽस्त प्रत्ययो लोके</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यः शब्दानुगमादृते । अनुविमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन गम्यत इति । शैवैकदेशिनः स्वागम-माश्रित्येश्वरैकत्वमाहुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथं निराकृतानीत्यत आह तेषां चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तेषां शून्यवादिप्रभृतीनां एतेषां पक्षस्तावत् समान एव । शून्यादिशब्दभेदस्याप्रयो-जकत्वात् । प्रतिपन्नस्वरूपजीवविनाशादेः सर्वैरभ्युपगतत्वात् । अतः परमेष्टनाशेनापुरुषार्थत्व-मित्यादिदोषोऽपि समान एवेति । अनुमानं तु प्रत्यक्षविरोधादिना दुष्टमेव । तथाऽऽगमोऽपीति स्फुटत्वान्नोक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- वैभाषिकसौत्रान्तकाभिमतं मोक्षं निरूपयति ज्ञानमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- ज्ञानं स्वरसभङ्ग्येव नित्यसन्तानमिष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बौाभ्यामपराभ्यां तु</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवशब्देन विषयसम्बन्धं व्यावर्तयति । इष्यते मुक्तौ । अयमर्थः । ज्ञानमेवात्मा । तच्च ज्ञानं स्वभावेनैव भङ्गुरम् । अत एव क्षणिकम् । तत्सन्तानस्तु नित्यः । तस्य अनादिवासना-वशाद्यो विषयोपरक्तस्योत्पादः स संसारः भावनाप्रकर्षवशेन वासनायामुत्सन्नायां यो विषयो-पप्लवं विना शुस्यैवोदयः स मोक्षः इत्युभयसमानम् । सौत्रान्तकास्तु संसारे साकारत्वं मुक्तौ निराकारत्वं च विशेषमाहुरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६१सु०-निराकरोति तत्रापीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्राप्युक्तानुमा रिपुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विमतः कालो न निर्विषयैतज्ज्ञानसन्ततिमान् कालत्वादिदानीन्तनकालवदित्यादि-रुक्ता उक्तसरूपा अनुमा रिपुर्विरोधिनीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- अनुमानान्तरमाह मोक्ष इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-मोक्षो न शुविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शुविज्ञानसन्तानी(ति) निर्विषयचित्सन्तानसम्बन्धी । कालगत्वतः कालसम्ब-न्धत्वात् । प्रतिपन्नः संसारः । तदुत्तरं तत्पक्षस्य दूषणम् । अप्रामाणिकश्चायं मोक्षः । पूर्ववत् प्रत्यक्षागमयोरभावात् केवलानुमानानि वाच्यानि । तत्राह अनुमानानीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निषिान्युक्तभङ्ग्यैव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तभङ्ग्यैव प्रतिसाधनसम्बन्धेन । श्रुतिविरुत्वेन कालात्ययापदिष्टानि चेति भावेन आह श्रुतयश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यत इत्युक्तिः अस्मदुक्तिं गच्छन्त प्रतिपादयन्तीति अस्मदुक्तिगाः । अस्मदभि-मतमेव मोक्षस्वरूपं प्रतिपादयन्तीत्यर्थः । श्रुतिप्रामाण्यं तु प्रागेव समर्थितमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- साङ्ख्याद्यभिमतं मोक्षमनुवदति साङ्ख्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- साङ्ख्यनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं च निःसुखम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्यग्रहणेन वैशेषिका उच्यन्ते । यथा पूर्वेऽनुपपन्नभाषिणस्तथैतेऽपीति ज्ञापनार्थ-श्चशब्दः । कुत एवं प्राहुरित्यत आह इच्छेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्राहुः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र मुक्तौ इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि लयमाहुः । सुप्तिप्रलयवैलक्षण्यं दर्शयितुं सर्वात्मना इत्युक्तम् । निवृत्तजातीयस्य तस्मन्नेवात्मनि पुनरनुत्पादः सर्वात्मना लयः । आदिपदेन बु-िदुःखधर्माधर्माणां शरीरेन्द्रयाणां च ग्रहणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- ततश्चायमाशयः । न तावन्मुक्तस्य सुखमनादीत्युपपद्यते । संसारेऽपि तत्प्रति-भासप्रसङ्गात् प्रतिभासत एवेति चेन्न । प्रतिभासमानस्यानादितायां साधनोपादानवैयर्थ्यापत्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अव्यक्तत्वात् संसारे न प्रतिभासते व्यक्तत्वात् तु मुक्तौ प्रतिभासत इति चेन्न । अव्यक्तिर्हि प्रतिभासाभावो व्यक्तिश्च प्रतिभासः । ततश्चाप्रतिभासान्न प्रतिभासते प्रतिभासनाच्च प्रतिभासत इत्युक्तं स्यात् । किञ्च प्रतीतिकारणान्तःकरणसावे संसारे न प्रतीयते । मुक्तौ तु तदपगमे प्रतीयत इति सुभाषितम् । आवृतत्वान्न प्रतीयत इति चेन्न । मूर्तत्वाभावेनावरणानुप-पत्तेः । तदनिरूपणाच्च । सुखमिव तत्प्रतीतिरप्यनादिश्चेत्कमावरणकृत्यम् । विषयविषयिभावः प्रतिबध्यत इति चेन्न । निर्विषयायाः प्रतीतेरनुपपत्तेः । सुखतत्प्रतीत्योरनादितायां प्रमितायामेव चैषा कल्पना युक्ता । न च तत्र प्रमाणं पश्यामः । ततः सुखस्य तत्प्रतीतेश्च मुक्तावुत्पत्तिरेव वक्तव्या । साऽपि न सम्भवति । कारणाभावात् । शरीरे सति तदाश्रयेन्द्रयसावः, तैरर्था-लोचनं, ततः पूर्वानुभूतसारूप्येणेष्टानिष्टसाधनत्वानुमानं, तस्मादिच्छाद्वेषौ ताभ्यां प्रयत्नः, ततश्चेष्टसाधनोपादानं, अनिष्टसाधनहानं च, ततः सुखोत्पादः, तदनन्तरं तत्प्रतीतिरित्येष दृष्ट-कारणक्रमः । अदृष्टं च सर्वत्र विजयते । न चैष कारणप्रवाहो मुक्तावस्त । तत्सावे दुःख-स्यापि प्रसङ्गेन मुक्तत्वव्याघातात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्मात् सुखरहित एव मोक्षः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- कथमयं पुरुषार्थ इति चेत् शरीरं षडिन्द्रयाणि षड्विषयाः षड्बुयः सुखं दुःखं चेत्येकविंशतिभेददुःखात्यन्तनिवृत्तित्वादिति ब्रूमः । दुःखनिवृत्तिः पुरुषार्थ एव न भवति । तदीयपुरुषार्थत्वस्य सोपाधिकत्वात् । सुखं दुःखाभावे सत्येव भवतीति सुखार्थं दुःखाभावो मृग्यते न तु स एव पुरुषस्य समीहित इति चेत् (न) । विपर्ययस्यापि सावात् । भोजनादिसुखे सत्येव बुभुक्षादिदुःखं निवर्तत इति दुःखनिवृत्त्यर्थमेव भोजनादिसुखं मृग्यते न पुनस्तदेव पुरुषस्य समीहितमिति कल्प्यते । क्वचिद् दुःखनिवृत्त्यभावेऽपि सुखस्येष्यमाणत्वादिति चेन्न । दुःखनिवृत्तेरपि क्वचित् सुखाभावेऽपीष्यमाणत्वात् । दुःखनिवृत्तौ सत्यां सुखमेव भविष्यती-त्यभिसन्धस्तावदस्तीति चेत् । सुखावस्थायां नियतो दुःखविरहो भवतीत्यभिसन्धेस्तत्रापि सावात् । तस्माद्यद्यपि दुःखाभावे सुखं सुखे च दुःखभावो नियतः । तथाऽपि परस्परं निरपेक्षमेव पुरुषार्थत्वमनयोः । इच्छाया असङ्कीर्णविषयत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६६सु०- भवति दुःखहानिः पुरुषार्थः किं त्वनुभूयमानतया । न हि विषादिजन्यमोहा-वस्थायां दुःखनिवृत्तिरिति तत्र प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते । तस्मान्मोक्षे दुःखहानेरननुभूयमानत्वान्न पुरुषार्थत्वमिति चेन्न । पुत्रादिवियोगजन्यदुःखहानिमिच्छतां केषाञ्चिद्विषशस्त्रोद्बन्धनादावपि प्रवृत्तिदर्शनात् । प्रेक्षावन्तो नैवं कुर्वन्तीति चेन्न । पुरुषार्थत्वाविरोधात् । न हि परदारेषु शास्त्र-निषेधाङ्कुशवारिताः प्रेक्षावन्तो नाभिवर्तन्त इति न तत्र कामः पुरुषार्थः । अपि त्वल्पीयः सुखं महीयाननर्थ इति निवृत्तिः । तथा विषादावपि प्रवृत्तस्य शास्त्रे गर्हितत्वादल्पीयाननर्थो निवर्तते महीयान् प्रवर्तत इति न ते प्रवर्तन्ते । इयमेव हि प्रेक्षा यत्पुरुषार्थेऽपि शास्त्रलोकविरोधपरामर्शः । स्वरूपेणेष्यमाणतामात्रनिबन्धनत्वात् पुरुषार्थतायाः । अत एव यत्र लोकशास्त्राविरोधस्तत्र व्याध्यादिपरिपीडिताः प्रयागवारिपातानशनादिनाऽपि देहं त्यजन्तः प्रेक्षावन्तोऽपि दृश्यन्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न क्वचिद् दुःखनिवृत्तिमनुभविष्यामीति तत्साधने प्रवर्तन्ते । अपि तु दुःखं हास्यामीति । अपि च दुःखनिवृत्तेरनुभूयमानतामात्रं विवक्षितं, दुःखनिवृत्तिसत्ताऽपि वा । आद्यश्चेत्तुष्यतु दुर्जनः चरमे जन्मन्यनुभूयत एव । समाधिभावा(वधिव)दात्यन्तक दुःखनिवृत्तिरप्यनागता-ऽवर्तमानाऽप्यचिरमनुभूयत एव । द्वितीये तु प्रसक्तकण्टकादिहेतुकदुःखनिवृत्तेरपुरुषार्थत्व-प्रसङ्गः । सर्वदाऽननुभूयमानत्वात् । तथात्वे वा विषयान्तरसञ्चाराभावप्रसङ्गः । निवृत्तेः सर्वदा तादवस्थ्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्मात् सुखरहितो मोक्षः पुरुषार्थ इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- निराकरोति नैतदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-नैतदप्यत्र शोभनं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र मुक्तौ । एतत् सुखराहित्यमतम् अपि न शोभनम् । कुत इत्यत आह श्रुतय इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतयो यतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्त हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रेति वर्तते । भोगं तदनुभवम् । नियमेन अविगानेन । हीति श्रुतीनां प्रसितामाचष्टे । ताश्चोदाहरिष्यन्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- ननु अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इति मुक्तस्य दुःखवत् सुखस्यापि हानिः श्रूयते । तथा न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति ज्ञानाभावश्च । तत्कथमेतदित्यतः सुखास्पृष्टिश्रुतिं तावद्व्याचष्टे प्राकृतेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्यां श्रुतौ प्राकृतं यदन्तःकरणपरिणतिरूपं प्रियं तानिरेव प्रियास्पृष्टिरितिशब्देन प्रतिपाद्यते । न तु सर्वथा सुखाभावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६९सु०-एवं तर्ह्यप्रियास्पृष्टिरप्येवं विभागेन व्याख्यातव्या । विशेषाभावात् । तथा च मोक्षे दुःखसाव(प्राप्तिरि)प्रसक्तिरित्यत आह अप्रियमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् सकलमप्यप्रियं (दुःखं) प्रतिकूलं मुमुक्षोरनपेक्षितम् । तत् तस्मात् अप्रियम्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र अविशेषेण शब्दतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । सर्वात्मनाऽनिष्टनिवृत्तिर्मोक्ष इति तावदविवादं सर्ववादिनाम् । दुःखं तु यादृशतादृशमप्यनिष्टमेव । अतो न तद्विभागेन व्याख्यातुं युक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा । येन न्यायेन प्रिये विभागः क्रियते तदविशेषश्चेदप्रिये स्यात् तदा तदपि विभागेन व्याख्यातव्यं भवेत् । न चैवम् । सामस्त्येन प्रियहानिरनिष्टा । अनिष्टप्राप्तौ च मोक्षस्यापुरुषार्थत्वं स्यादित्यतो हि प्रिये विभागः कल्प्यते । तथा च वक्ष्यामः । न च सामस्त्येन दुःखहानिरनिष्टा । सर्वस्यापि दुःखस्यानिष्टत्वेन तानेरिष्टत्वात् । तर्हि सर्वस्यापि सुखस्येष्टत्वात् प्राकृतसुख-हानिरपि नाङ्गीकरणीया इति चेन्न । तस्य दुःखानुषक्तत्वेन विषसंपृक्तमधुवदनिष्टपक्षनिक्षेपा-दिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७०सु०- इतश्च नाप्रियं प्राकृतत्वेन विशेषणीयमित्याह नास्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-नास्त ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अप्राकृते दुःखे सति तद्व्यावृत्तये प्राकृतमिति विशेषणीयं स्यात् । सतो मुक्तियोग्यस्य । जीवस्य अप्राकृतं दुःखं नास्त प्रमाणाभावात् । अतो व्यर्थं विशेषणमिति । कुत्रचित् श्रुतौ स्मृतौ चोक्तमिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७१सु०-एवं तर्ह्यप्राकृतस्य सुखस्याप्यप्रमितत्वात् तत्रापि विशेषणप्रक्षेपेण व्याख्यानमयुक्त-मित्यत आह प्रियमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बलमानन्द ओजश्च सहो ज्ञानमनाकुलम् । स्वरूपाण्येव जीवस्य व्यज्यन्ते परमाद्विभोः इति श्रुतिवाक्यादस्य सतो जीवस्य प्रियं स्वरूपमेव इत्यवगम्यते । स्वरूपं चाप्राकृतम् । अतस्तद्व्यवच्छेदाय विशेषणप्रक्षेपेण व्याख्यानं युज्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">(एतेन) अनेन सुखस्योत्पत्तिमत्त्वे यो दोषोऽभिहितः सोऽनङ्गीकारपरास्तो वेदितव्यः । स्वरूपत्वेनानादित्वस्योक्तत्वात् । यदत्रोक्तं तदप्यसत् । आवृताः सन्तो व्यज्यन्त इति श्रुत-त्वात् । आवरणं च मायाऽविद्यादिसमाख्याता प्रकृतिरेव । न च विशदश्रुतिसिेऽर्थे काचि-दनुपपत्तिः । ज्ञानस्य स्वरूपत्वेनानादित्वेऽप्यविद्यया विषयविषयिभावः प्रतिबध्यते । न चोक्त-दोषः । आत्मस्वरूपादौ तस्याप्रतिबत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- उक्तमर्थं सङ्क्षिप्याह हेयत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-हेयत्वादप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्टतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अप्रियस्य दुःखस्य हेयत्वादेवेति एवशब्देन सर्वथेति सूचयति । अशरीरं वाव सन्तम् इत्यस्यां श्रुतौ प्रोक्ते मोक्षे समस्तप्रियाभावो न व्याख्यातुं युज्यते । कुतः प्रियहानेरनिष्टत्वतः । किन्तु प्राकृतत्वविशेषणप्रक्षेपेणेति तुशब्दः । अप्रियहानं त्वविशेषेण व्याख्येयमित्युपस्कर्त-व्यम् । तत्र हेतुरप्रियस्य सर्वथा हेयत्वादिति । उपलक्षणं चैतत् । सतो जीवस्य अप्राकृत-दुःखाभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७३सु०-ननु सज्जीवस्याप्यप्रियं स्वरूपभूतमप्राकृतमस्त । तत्कथमेतदित्यत आह अप्रियस्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असुराश्च न मोक्षयोग्या इति भावः । तां श्रुतिमर्थतः पठति असुरा इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असुरा नैवमेवं च नैवं च खिलमानुषाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्यबलः परमात्मा । नैवमसुरा एवमनेवं च मनुष्या इति श्रुतिमुपादत्ते । नित्यत्वोक्तया स्वरूपत्वं सिम् । वृत्तीनामनित्यत्वात् । परमात्मा परमेश्वरः । सज्जीव इति वा । नैवमिति । एतद्विरुस्वभावा इत्यर्थः । एवमनेवं चेति । उभयस्वभाव इत्यर्थः । असुरा नैवं, अखिलमानुषा एवं च नैवं चेति योजना । इति श्रुतमिति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७४सु०- अप्रियहानावपि सङ्कोचः क्रियतामित्यतिप्रसङ्गं निवारयतैव सामान्यतः श्रुता प्रियास्पृष्टिः कुतो विशेषेऽवस्थाप्यत इत्याशङ्काऽपि परिहृता । नियामकस्य सूचितत्वात् । तदेव नियामकं विस्पष्टमाचष्टे आत्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आत्मप्रियहानाय को यतेत च बुमिान् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मा च तत्प्रयं चेति आत्मप्रियम् । आत्मनः प्रियमिति वा । तदिच्छति चेति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चशब्दः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि प्रियास्पृष्टिरविशिष्टा स्यात् तदा न कश्चत् प्रेक्षावान् मोक्षमिच्छेत् । नापि तदर्थं प्रयतेत । यद्यपि द्वेषवशात् परकयसुखहानादाविच्छादिकं सम्भवति । तथाऽपि न कश्चद् बुमिान् आत्मनः सुखहानमिच्छति । तदर्थं प्रयतते वा । वृत्तिरूपसुखस्यानिष्टभूयिष्ठत्वात् तत्त्या(गेच्छा)गायेच्छादिकं युज्यते । स्वरूपसुखं तु निष्कण्टकं कस्मात् त्याज्यम् । न च तन्नास्त, श्रुतिसित्वात् । कारणैक्यनिमित्तो हि सुखस्य दुःखानुषङ्गः । न चात्मसुखस्य कारणमस्त । अशक्यं चात्मसुखहानम् । न चाशक्यविषयेच्छाप्रयत्नौ बुमितः सम्भवतः । आत्महानं खलु विनाशलक्षणमनुत्पादलक्षणं च न सम्भवति, नित्यत्वात् । नापि वियोगलक्षणं, परेषां मते विभुत्वात् । अस्माकं स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । नाप्यज्ञानलक्षणं स्वप्रकाशत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदेवं बाधकसावात् प्रियास्पृष्टिर्विशेषनिष्ठैव व्याख्येया । तथा च अशरीरं वाव सन्तम् इति श्रुत्युक्तोपपत्तिः श्लिष्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- एवं सुखास्पृष्टिश्रुतिं व्याख्याय ज्ञानाभावश्रुतिं च व्याख्याति संज्ञेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-संज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिर्वक्तति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीत्यपि श्रुतिरस्य मुक्त-स्यामुक्तज्ञेयता नास्तीत्येव वक्ति । न तु मुक्तो न जानातीति । एको हिशब्द एवार्थः । द्वितीयस्तु स्वोक्तार्थस्य शब्दशक्तयनतिक्रमं सूचयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । प्रेत्य मरणानन्तरं संज्ञा ज्ञानं नास्तीति तावच्छ्रौतोऽर्थः । तत्र प्रकरणवशात् प्रेत्येत्येतन्मरणविशेषमोक्षानन्तरमिति व्याख्येयम् । ज्ञानं तु मुक्तसम्बन्ध प्रतिषिध्यमानं तत्कर्तृकमेवेति कल्पने न नियामकं पश्यामः । अतः तत्कर्मकस्यैव ज्ञानस्य अयं प्रतिषेधो विज्ञा-यते । सर्वथाऽज्ञे(यतायां चा)यानां चासत्त्वं प्रसज्यत इत्यमुक्तज्ञेयतानिषेध इति कल्प्यते । अमुक्तानामप्यस्मदादीनामपरोक्षज्ञानस्य अयं प्रतिषेधः । नारदादिभिरापरोक्ष्येणास्मदादिभिश्च शास्त्रेण तज्ज्ञानात् । अत एव संशब्दप्रयोग इति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- ननु साधारणे वाक्ये मुक्तविषयस्य ज्ञानस्य अयं प्रतिषेधो न तु तत्कर्तृकस्येति कुतः कल्प्यत इत्यत आह धर्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-धर्मानुच्छत्तिमेवास्य यतो वक्तयुत्तरश्रुतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः कारणात् अयमात्मानुच्छत्तिधर्मेति उत्तरश्रुतिः अस्य मुक्तात्मनो धर्मानु-च्छत्तिमेव वक्ति । न विद्यते उच्छत्तिर्येषां ते तथोक्ताः । अनुच्छत्तयो धर्मा यस्यासावनु-च्छत्तिधर्मेति । तस्मादेवं व्याख्यात इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- स्यादेतत् । अनुच्छत्तिधर्मेत्येतत् सङ्ख्यादिधर्माणामनुच्छत्तिं वक्तत्यपि शक्यते वक्तुम् । यद्वा उच्छत्तेरभावोऽनुच्छत्तिः सा धर्मो यस्यासावनुच्छत्तिधर्मेति । तत्कथ-मेतन्नियामकमित्याशङ्कानिरासाय आदित एव वाक्यं व्याचष्टे आशङ्क्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आशङ्क्यास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्युक्तवा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञाऽस्त विज्ञानमूर्तिरयमात्माऽनादिरपि चरमे जन्मन्येतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय भूतात्मकशरीरोत्पत्ति-निमित्तमेवोत्पन्नव्यवहारविषयो भूत्वा पुनस्तानि भूतान्यन्वेव तन्नाशनिमित्तमेव नित्योऽपि विनश्यति । विनष्टव्यवहार(गोचरो भ)विषयो भवति । अपव्रज्यत इति यावत् । ततः प्रेत्य मोक्षानन्तरमस्य मुक्तस्य संज्ञा ज्ञानं नास्तीत्यविशदं याज्ञवल्क्यवाक्यं श्रुत्वा अस्य मुक्तस्य ज्ञानहानिमाशङ्क्य अनेन वाक्येन मुक्तो न जानातीत्युच्यत इति मत्वा मैत्रेय्या अत्रैव मा भवान् मोहान्तमापिपदिति वाक्येन भवान् मां प्रति यदाह मुक्तो न जानातीति तन्मोहकमेवेत्यर्थ-मुक्तवत्या चोदित इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">याज्ञवल्क्यो न वा ओऽहं मोहं ब्रवीमीत्यनेन ज्ञानोपदेशाय प्रवृत्तोऽहं परमप्रियायै ते मोहं न वदामीति प्रतिज्ञामुक्तवा कथमित्याशङ्कायामविनाशी वा ओऽयमात्मेत्यात्मस्वरूप-स्यानाशमूचिवान् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा आशङ्क्येति णिजन्त््याप् । याज्ञवल्क्यः सम्मुग्धेन वचसाऽस्य•) मैत्रेय्या ज्ञान-हानिमाशङ्क्योचिवानिति योजना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्यास्तथा शङ्का जातेत्यत्र किं मानमित्यत्रोक्तं मोहमाह मां भवानित्युक्तवत्या हीति वचनलिङ्गेनाशङ्का(व)गम्यत इत्यर्थः । अयमर्थः स्पष्ट एव श्रुताविति द्वितीयो हिशब्दः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- ज्ञानविनाशवचनं मोहकमित्याक्षेपे स्वरूपानाशोऽसङ्गतः कथमुक्त इत्यत आह ज्ञानरूपस्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- ज्ञानरूपस्य विज्ञाननाशस्तन्नाश एव यत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत् यस्मात् ज्ञानरूपः तावदात्मा तस्य च विज्ञाननाशः नाम तन्नाश एव । न च आत्मनाशोऽस्त । तथा सति मुक्तेरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । अतो न ज्ञाननाशोऽस्त । अत एव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न मद्वचनं तदर्थम् । किं त्वमुक्तानां मुक्तविषये संज्ञा नास्त, मुक्तानामेव वा वृत्तिरूपा संज्ञा नास्तीत्यादिरेव मद्वचनार्थ इत्यभिप्रायवान् स्वरूपानाशमूचिवानिति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७९सु०-अस्त्वेवं सङ्गतिः तथाऽपि ज्ञानं न नश्यतीति साक्षादनुक्तवा एवं वचनं किमर्थमित्यत आह शून्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यमतोच्छत्त्यै</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलमत्र प्रमेयनिरूपणमात्रार्थं प्रवृत्तो याज्ञवल्क्यः किन्तु परी(क्षायां)क्षया । अत एव न प्रेत्य ज्ञायत इति विशदमनुक्तवा शङ्कोत्पादनाय न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति साधारणं वाक्यमाह । परीक्षा च स्वानभिमतनिरासरूपा । अत एवमुत्तरे दत्ते शून्यमतस्यात्मनाशलक्षणस्य निरासो-ऽपि कृतो भवतीति तदर्थं स्वरूपानाशमूचिवान् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- यदर्थमादितो वाक्यं व्याख्यातं तदिदानीमनुच्छत्तिधर्मेत्येतद्व्याचष्टे पुनरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- पुनरानन्दपूर्वकान् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">धर्मानाहाप्यनुच्छन्नान्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वरूपानाशमुक्तवा पुनः अपि मुक्तस्य आनन्दपूर्वकान् धर्माननुच्छन्नान् आह याज्ञ-वल्क्यः । स्वरूपानाशोक्तयैव धर्मानुच्छत्तिसिौ पुनरुक्तिरियमित्यत उक्तम् आनन्दपूर्वका-निति । वाक्योपक्रमे विज्ञानघन एवेति विज्ञानस्यात्मस्वरूपत्वमुक्तं न पुनरानन्दपूर्वकाणाम् । अतः स्वरूपानाशोक्तया विज्ञानाविनाश एव सुज्ञानो नानन्दाद्यविनाशः । अतस्तेऽपि विज्ञान-वत् आत्मस्वरूपभूता एव नोच्छद्यन्ते इत्यर्थप्रतिपत्त्यर्थमिदं वाक्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- तात्पर्यान्तरं सूचयति तार्किकैरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तार्किकैर्विनिवारितान् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तमेतत्परीक्षायां प्रवृत्तो याज्ञवल्क्य इति । अतः स्वरूपाविनाशमङ्गीकृत्य ये तार्किका बुसिुखादीन् धर्मान् मुक्तस्य विनिवारयन्त तेऽप्यसमीचीनवादिन इति ज्ञानायेदं वाक्यमिति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न पौनरुक्तयदोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वरूपाविनाशोक्तया धर्माविनाशोऽपि सि एव । सत्यम् । स्वमतरीत्या तत् । तार्किकास्तु न ज्ञानसुखादीनामात्मस्वरूपत्वं मन्यन्ते । अतः किमिदानीं मोक्षप्रसङ्गे तेषामात्म-स्वरूपत्वोपपादनेन । आत्मस्वरूपप्रक्रियायां तदपि वक्तव्यमित्याशयेन अनुच्छत्तिरेवोक्तेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमत्राकूतम् । अनुच्छत्तिधर्मेति यदि सङ्ख्यादिधर्माणामनुच्छत्तिरुक्ता स्यात् तदा असङ्गतमिदं वाक्यम् आपद्येत । ज्ञानविनाशवचनं मोह इत्याक्षेपे सङ्ख्याद्यविनाशकथनस्य सङ्गत्यदर्शनात् । यदि च स्वरूपाविनाशोऽनेनोक्त इति स्यात् तदा तस्य पूर्ववाक्येनैवोक्तत्वात् पुनरुक्तिदोषः स्यात् । अस्मत्पक्षे त्वस्त सर्वेषां वाक्यानामुक्तरीत्या साफल्यम् । तस्मात् ज्ञानानन्दादिगुणानामेवानुच्छत्तिमाह इदं वाक्यमिति गम्यते । तद्बलाच्च न प्रेत्य संज्ञाऽस्ती-त्येतदपि उक्तार्थमेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- इतश्चैतदुक्तार्थमेवेत्याह मात्रेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-मात्रासंसर्गमप्याह तथा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा धर्मानुच्छत्तिमाह तथा मीयन्त इति मात्रा रूपादयो विषयास्तेषां संसर्गम् उप-भोगलक्षणं अपि अस्य आह मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतीति वाक्येन । ततो न ज्ञानविलोपो व्याख्यातुं शक्यते । नेदं वाक्यं श्रुतावुपलभ्यत इत्यत उक्तम् माध्यन्दनश्रुतिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">माध्यन्दनश्रुतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मैत्रेयीयाज्ञवल्क्यसंवादरूपमिदं प्रकरणं काण्वमाध्यन्दनश्रुत्योः समानम् । इदं तु वाक्यं यद्यपि काण्वश्रुतौ नास्त तथाऽपि माध्यन्दनश्रुतावस्त्येवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- इतोऽपि संज्ञा नास्तीति वाक्यं उक्तार्थमेवेत्याह आचिक्षेपेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आचिक्षेप मतं तच्च यस्मन्न विषयादनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिरिति वक्ष्यति । यत्र हि द्वैतमिव भवतीत्यादिरुत्तरा श्रुतिः यस्मन्मते मुक्तस्य</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न विषयादनं रूपादिविषयभोगो नास्तीत्यभ्युपगमः तन्मतं आचिक्षेप निन्दतवतीति । ततश्च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न तद्वाक्यं मुक्तस्य ज्ञानाभावं प्रतिपादयति । न हि ज्ञानरहितस्य घटकल्पस्य विषयसंसर्गो वा तदभावनिन्दा वा उपपद्यते । कथमाचिक्षेपेति चेत् । उच्यते । यत्र यदि, द्वैतं भवति तत् तर्ह्येव, इतर इतरं पश्यतीत्यादिना व्याप्तिमभिधाय हिशब्देन तस्याः प्रमितत्वं चोक्तवा यत्र यदि, तु, अस्यात्मनोऽपेक्षितं सर्वं आत्मैवाभूत् स्वव्यतिरिक्तं न स्यात् । तत् तर्हि केन साधनेन कम्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अर्थं पश्येत् । न केनापि किञ्चिदित्यनिष्टप्रसङ्गोऽभिधीयते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८४सु०- एवं तर्हि यदि मुक्तौ द्वैतं न स्यात् तदा रूपदर्शनादिकं भवेदिति तर्कितं भवति । तथा च द्वैताभावमतमनया आक्षिप्तं, न विषयभोगाभावमतमित्यत आह घ्राणादीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">घ्राणादिना गन्धादेर्भोगो घ्राणादिभोगः । केन कमिति करणस्य कर्मणश्चोक्तत्वात् । तुशब्दो विशेषार्थः । हृदा अभिप्रायेण । पूर्वेणैव सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्यमेतत् शून्यमतं तार्किकमतं च निराकृत्य औतमतमनया श्रुत्या निराक्रियत इति । तच्च विषयभोगाभावप्रसञ्जनेन । प्रसञ्जनीयं तवति यदनिष्टम् । अतोऽद्वैतमते घ्राणादिभोगाभावं प्रसञ्जयन्ती श्रुतिः तस्यानिष्टत्वमभिप्रैतीति गम्यते । अनिष्टं च तदुच्यते यदप्रामाणिकं प्रमाण-विरुं च । अतो विषयभोगाभावनिन्दा श्रुत्यभिप्रायव्याप्ता भवत्येवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८५सु०- भवेदेवमर्थापत्त्या विषयभोगाभावनिन्दावगमो यद्यद्वैतमते विषयभोगाभावः प्रसञ्जनीयः स्यात् । न चैवम् । अपि तर्हि वस्तुस्थतिकथनमेतत् । तथा हि । अयमात्मा अवि-नाशी अत एव अनुच्छत्तिः तस्य धर्मः । मुक्तौ मात्राभिरसंसर्गः तस्य भवति । कुतः । यत्र हि संसारे द्वैतमिव भवति तत्तत्रेतर पश्यतीत्यादि । यत्र तु मुक्तावस्य सर्वमात्मैवाभूत् स्वव्यतिरिक्तं किमपि नास्त तत्र केन कं पश्येन्न केनापि न किमपीत्यद्वैतिनः । तत्राह येनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं च सर्वथा ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">येनेदमखिलं वेद तं च केन विजानीयात् विज्ञातारं च केन विजानीयादित्यनेन येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति वाक्यद्वयमुपादत्ते । विज्ञातारमित्येतत् स्वमेवेति व्याचष्टे । प्रथमवाक्यविषयं तूत्तरत्र वक्ष्यति । इति वाक्यद्वयोक्तं विष्णुज्ञानराहित्यं स्वज्ञानराहित्यं च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । अत्रान्ते येनेदमिति वाक्यद्वयं श्रूयते । तदर्थः परमेश्वरज्ञानाभावः स्वज्ञानाभावश्च तावदनिष्टः, न वास्तवः । ततस्तत्प्रसङ्गकथनमेवेति ज्ञायते । तत्साहचर्यात् केन कं पश्येदित्यादिकमपि प्रसञ्जनमेव, न वस्तुस्थतिकथनमिति ज्ञातव्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८६सु०- नन्वीश्वरस्तावत् सर्वथाऽप्यविज्ञेय एव । यतो वाच इत्यादिश्रुतेः । जीवात्मा च न स्वविज्ञानी । एकस्यां क्रियायामेकस्यैव कर्तृकर्मभावस्य विरुत्वात् । अतः परमेश्वरज्ञाना-भावः स्वज्ञानाभावश्च कथमनिष्ट इत्यतः परमेश्वरस्य सर्वथाऽप्यविज्ञेयत्वं तावन्निराकरोति नेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र अखिलज्ञापक इत्यनेन येनेदमिति वाक्यार्थमनूद्य विष्णुरिति तस्य विषयो दर्शितः । प्रागव्याख्यातत्वात् । विष्णुं विनैतद्वाक्यार्थस्यासम्भवात् । हिशब्दस्तावदर्थे । विष्णुः नियमेन सर्वथाऽपि अज्ञेय इति तावन्न भवति । कुत इत्यत आह तदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वे वेदा इत्यादेरिति शेषः । विष्णोः सर्वथाऽप्यज्ञेयत्वेऽखिलवैयर्थ्यप्रसङ्गात् यतो वाच इत्यादिकमन्यथा व्याख्येयमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८७सु०- एवं परमात्मनो ज्ञेयत्वमुपपाद्य जीवात्मनः स्वज्ञानमुपपादयति प्रत्यक्षमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रत्यक्षमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेयते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्रियाविशेषणमेतत् । आत्मविज्ञानं च अविरोधश्चेति द्वन्द्वः । अविरोधश्च प्रसङ्गादात्मा विज्ञान एव । तयोरनुभवः । स च प्रत्यक्षरूपः तस्मात् । अपिपदेन श्रुत्यादिग्रहणम् । स्वविज्ञा-नितायां जीवस्य कश्चन विरोधो नेयते । न काऽप्यनुपपत्तिः प्रतीयते । आत्मविज्ञानानुभव-स्तावत् मामहं जानामीति साक्षिरूपः प्रसि एव । यथा घटमहं जानामीत्यत्र न काचिदनुपपत्तिः प्रतीयते । किं त्वनुपलम्भसनाथेन साक्षिणाऽनुपपत्त्यभाव एव साक्षात्क्रयते । तथा तदविशिष्टे मामहं जानामीति ज्ञानेऽपि । श्रुतयोऽपि अहमित्येव यो वेद्य इत्याद्याः । यदि च आत्मा न स्वात्मानं जानीयात् तदा ममेदमिष्टसाधनमित्यादिज्ञानाभावात् तथाविधेच्छाप्रयत्नयोरप्य-भावात् सर्वप्रवृत्तिनिवृत्तिविलोपप्रसङ्गः । स्वप्रकाशत्वं ज्ञानाश्रयतया प्रकाशमानत्वं च न स्वज्ञानातिरेकेणोपपद्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- छिदादिषु कर्तृकर्मणोर्भेददर्शनात् तदेकत्वाभ्युपगमो विरु इति यदुक्तं तन्निराकरोति कर्तृकर्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवरोधतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथमेव पदं गच्छेद्विरोधोऽदृष्टबाधनम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एकस्यां क्रियायां कर्तृकर्मत्वयोर्विरोधः कर्तृकर्मविरोधः । नित्यानुभवः उक्तसाक्ष्य-नुभवः । पदम् आस्पदम् । प्रकृत इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमाशयः । उक्तमेतङ्गिपादे । यत्कर्तृकर्मणोर्भेद इत्यौत्सर्गिकोऽयं न्यायः । अपवादे सत्यभेदोऽपि भवतीति । अत्र च मामहं जानामीति साक्ष्यनुभवविरोधान्नायमस्य न्यायस्य विषयः । किन्तु यत्रादृष्टबाधनं प्रमाणविरोधाभावस्तत्रैवायं विरोधः प्रवर्तते । यथा अङ्गुल्यगे्रण अङ्गुल्यग्रस्पर्शने । यथा वाऽसिधारयाऽसिधाराच्छेदन इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८९सु०- अस्त्वेवमीश्वरस्य ज्ञेयत्वं, जीवस्य च स्वज्ञानित्वम् । तथाऽपि मुक्तौ तज्ज्ञाना-भावः कथमनिष्ट इति चेत् । उच्यते । नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् । प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदेति श्रुतौ सुप्तस्य स्वज्ञानमीश्वरज्ञानं च नास्तीत्यभिधाय मुक्तस्य तु तदस्तीत्युच्यते । अतस्तदभावः प्रमाणविरु इति कथं नानिष्टः । न केवलमेवमनिष्टप्रकरणा-द्विषयभोगाभावस्यानिष्टत्वं गम्यते किन्तु विषयभोगस्यापि श्रुतिसित्वाच्चेत्याह स इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सोऽश्नुते सर्वकामांश्च कामान्नी कामरूप्यथ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्त हि ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ मुक्तेरनन्तरमिति श्रुतिद्वयस्योपक्रमे सम्बध्यते । उक्तमेवार्थं मुक्तस्य विषयभोग-सावम् । अत एव मात्राभिरसंसर्ग इति व्याख्यानमसदेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- स्यादेतत् । यत्र हि द्वैतमिव भवतीति इवशब्देन द्वैताभावः प्रतिपाद्यते तत्कथं द्वैताभावे अनिष्टप्रसङ्गाभिधानमेतदित्यत आह अस्वातन्त्र्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वैतस्यास्वातन्त्र्यमभिप्रेत्य द्वैतमिवेत्युक्तम् । न तु द्वैताभावमभिप्रेत्य । कुतः । क्वचित् अभिधानादाविवशब्दस्याभाववाचिताऽनुक्तेरित्यर्थः । अस्वातन्त्र्यं चात्र स्वरूपमात्रमुक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इवशब्दस्याभावार्थत्वे बाधकं चाह आत्मैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इवशब्दस्याभावार्थत्वे द्वैतमिव भवतीत्यस्य द्वैतं नास्तीत्यर्थः स्यात् । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदित्यस्य तावद् द्वैताभावोऽर्थः स्फुट एव । ततस्तस्मादस्य विशेषो न भवेत् । तथा च द्वैताभावे इतर इतरं पश्येत् । द्वैताभावे केन कं पश्येदिति वाक्यद्वयार्थः प्रसज्येत । ततश्च उन्मत्तवाक्यता श्रुतेरापद्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्ववशब्दस्यास्वातन्त्र्यवाचित्वं कुत इत्यत आह अस्वातन्त्र्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्वव उदीरितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शब्दतत्त्व इति प्रोक्तं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अभेदभेदेति प्रतियोगिद्वयोपलक्षणम् । इवान्त एकस्मन्नुक्ते तत्प्रतियोगी द्वितीयोऽपि लभ्यत इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्माकमुपमायामेवेवशब्दः । द्वैताभावस्त्वर्थसिः । यथा गौरिव गवय इत्युक्ते गवयस्य गोत्वाभावोऽवगम्यत इति चेत् । तर्हि द्वैतसदृशं किं तदिति वाच्यम् । कल्पतं द्वैत-मिति चेन्न । तस्य सत्ताभावेन भवतीत्यनुपपत्तेः । भवनमपि तस्य काल्पनिकमिति चेत् । एवं तर्हि यदि द्वैतदर्शनं स्यादिति स्यात् । तथा च इतर इतरं पश्यतीत्येतदपि तदेवेति न हेतुहेतु-मावोऽवकल्पत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति वाक्यस्य मुक्तो न जानातीत्येवार्थमङ्गीकृत्य अवि-नाशीत्यादिवाक्यान्य(प्य)न्यथा व्याकुर्वतो बाधकमाह मैत्रेयीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति वाक्यं श्रुत्वा मैत्रैय्योक्तम् अत्रैव मा भवानित्यादि । तत्ताव-न्नाहृदयं निर्दलाक्षेपकरणेऽसुज्ञत्वप्रसङ्गात् । ततः प्रज्ञानघन इत्यात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वमभि-धाय इदानीं ज्ञानाभावं वदतस्तव वाक्यं मोहकमित्यभिप्रायः कल्प्यः । अपुरुषार्थत्वप्रसङ्गो वा । यथोक्तं संज्ञानाशो यदि भवेत्कं मुक्तया नः प्रयोजनम् । मोहं मां प्रापयामास भवानत्रेति चोदितः इति । अन्यथाव्याख्याने मैत्रेय्युक्तं निरुत्तरं प्रसज्येत । न ह्येतैर्वाक्यैः स्ववचनव्याघातः परिहृतो नापि पुरुषार्थता समर्थितेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- एवं साङ्ख्यनैयायिकाद्यभिमतस्य मोक्षस्य अप्रामाणिकत्वमभिधाय; यदुक्तं मोक्षस्यापुरुषार्थत्वप्रसङ्ग इति तत्प्रपञ्चयति सुखादीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किं च प्रयोजनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुखादिधर्महानौ मुक्तित्वेनाङ्गीकृतायामिति शेषः । तुशब्दः स्वपक्षाद्विशिनष्टि । परस्य आपाद्यमानो दोषः स्वमते नास्तीत्याशयः । मुक्तेरिति सम्बन्धमात्रे षष्ठी । किमाक्षेपे । चशब्दो-ऽप्रामाणिकत्वेन समुच्चयार्थः । प्रयुज्यते प्रवर्त्यते पुरुषोऽनेनेति प्रयोजनम् । मुक्तेः प्रयोजनं किमिति । मुक्तयर्थे पुरुषं प्रवर्तयत्कमपि नास्तीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- द्विविधं प्रयोजनम् । इष्टावाप्तिरनिष्टनिवृत्तिश्च । तत्र यद्यपि मुक्तिरिष्टप्राप्तिरूपा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न भवति तथाऽप्यनिष्टनिवृत्तिरूपा भवत्येव । अतः पुरुषेणार्थ्यत इत्याशङ्कते यदीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-यद्यर्थो दुःखहानिः स्यात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दुःखहानिरूपा मुक्तिः पुरुषस्य अर्थः अर्थनीयः स्यात् इति यदि ब्रूषे । अत्रोच्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवति अनिष्टनिवृत्तिः पुरुषार्थः । मुक्तिश्च समस्तदुःखहानिस्तथाऽपि न पुरुषार्थः कथमित्यत आह अनर्थ इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनर्थः सुखनाशनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुखनाशरूपः अनर्थः अपि अस्त यतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । केवलस्य दुःखस्यात्यन्तक निवृत्तिर्भवति पुरुषार्थः, इयं तु दुःखवत् सुखस्याप्यात्यन्तक निवृत्तिरिति कथं पुरुषार्थः । अनिष्टनिवृत्त्याशया प्रवृत्तौ इष्टनिवृत्तिभिया निवृत्त्यापत्तेः । दुःखशबलसुखहानौ सुखशबलदुःखोपादानप्राप्तेश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९४सु०-यदत्रोक्तं यस्य दुःखमुपादेयं तस्य हेयं किमुच्यताम् । हेयहीनस्य का मुक्तिः केन चाप्युपदिश्यते इति, तदिदमसङ्गतम् । न हि वयं दुःखस्योपादेयत्वमुपपादयामः । किन्तु सम-व्ययफलत्वेन विनिगमने कारणाभावात् न प्रवृत्त्युपपत्तिरिति ब्रूमः । यथोक्तम् असत्यानि दुरन्तानि समव्ययफलानि च । अशक्यानि च वस्तूनि नारभेत विचक्षणः इति । अङ्गीकृत्यैव समव्ययफलत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु आयादपि व्ययो गरीयानित्याह तयोश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तयोश्च दुःखहाना िसुखनाशोऽधिको भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुखदुःखहानयोर्मध्ये । न हि राजादयो राज्याद्यपगमे दुःखहानेन सुखहानव्यथां समा-दधति । ततो निवृत्तिरेव मुक्तेरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९५सु०- यत्र निवर्तमानं दुःखमल्पीयः । सुखं तु महत्तत्रैवमेतत् । इह तु महद्दुःखं निवर्तते सुखं त्वल्पीयस्तत्कथं न पुरुषार्थत्वम् । यथोक्तम् । यस्तु घनतरदुःख(तिमिर)निरन्तरात् संसारकान्तारात् सुखखद्योतिकासु द्योतमानास्वपि बिभेति, तं प्रत्ययं निरस्ततस्करतया सुगमो मार्ग उप(दिश्यत)दर्शित इति । तत्राह प्राप्यापीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्राप्याऽपि दुःखं सुमहत्सुखलेशाप्तये जनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतो जाङ्घिकादिर्जनः सुमहद्दुःखं प्राप्यापि सुखलेशाप्तये यतते । तस्मादल्पस्यापि सुखस्य हानौ महतोऽपि दुःखस्य मोक्षाय कः पुमान् यतेत न कोऽपि । अभ्युपगमवादश्चायम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न हि सांसारिकसुखस्य दुःखापेक्षयाऽल्पत्वं प्रमितम् । कस्मंश्चन जन्मनि अयं (दरिद्रो)(दुर्भगो) दुःखितो भवति कस्मंश्चत् सार्वभौमः कदाचिन्नरकमनुभवति कदाचित् स्वर्गम् । या च मोक्ष-शास्त्रेषु सांसारिकसुखनिन्दा सा निरस्तसमस्तदुःखं मोक्षगतं परमानन्दमपेक्ष्य अल्पत्वाभि-प्रायेणेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९६सु०- महादुःखहानादल्पं सुखं गरीय इत्येतत् प्रकारान्तरेणोपपादयति अल्पाच्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- अल्पाच्च सुखनाशा िबिभेत्यतितरां जनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">(हानस्या)नाशस्याल्पत्वं प्रतियोग्यल्पत्वनिमित्तम् । अल्पस्यापि सुखस्य (हानादि)-नाशादिति यावत् । सुखनाशनिवृत्तय इति । प्रसक्तस्य सुखनाशहेतोर्निवृत्तय इत्यर्थः । उदा-हरणानि तु लोके स्पष्टान्येव, कथं तर्हि मधुविषसंपृक्तान्न(भोजन)परित्याग इति चेत् । बहुतर-सुखहानिप्राप्तेरिति ब्रूमः । अन्यथा परेणापि व्यवस्थायाः कर्तव्यत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९७सु०- स्यादेतत् । द्विविधाः पुरुषाः रागिणो वीतरागाश्च । तत्र रागिणः सुखार्थं दुःख-मप्यनुभवन्त । ते हि मधुविषसंपृक्तमप्यन्नं मधुतया आपातरमणीयं विषविषङ्गासंयोगात् तु</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मारयतु मा वा मीमरदुप(भुञ्ज्महे)युंक्ष्महे तावदापातसुखं को हि हस्तगतं पादगतं करोतीति विचिन्त्योपभुञ्जते । वीतरागास्तु आ(यति)पत्तिम् आलोचयन्तः स्वर्गमपि कुपितभोगिफणा-मण्डलच्छायाप्रतिममित्यपजहतीत्यत आह न चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न च रागनिमित्तं तत्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदेतदुक्तं, प्राप्यापीत्यादि तत् रागनिमित्तम् । मुमुक्षवस्तु वीतरागाः तस्मात् सुख-मनादृत्य दुःखध्वंसायैव यतन्त इति, तच्च नेत्यर्थः । कुत इत्यत आह वीतेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वीतरागा अपि स्फुटम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्फुटमिति नारदादीनां वीतरागत्वं श्रुत्यादिप्रसिमित्यर्थः । अञ्जसा इति श्रवणादल्पाय सुखरूपार्थायेति योज्यम् । यस्मादिति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बध्यते ।। एतत्कुत इत्यत आह याुदीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">याुदिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुर्वते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुखार्थायेति वर्तते । नारदाद्या इति च । आदिपदेन दूरगमनादिसाध्यं स्वयंवरदर्शनं च गृह्यते । एतदपि कुत इत्यत आह यदेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपि नैवाजहुर्युरसात्ते नारदादयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति स्कान्दवचः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नैवाजहुः युदर्शनं युरसात् युदर्शननिमित्तात् सुखात् कारणात् । यदाशब्दस्य पूर्वत्रोत्तरत्र वा सम्बन्धः । यस्मादिति अत्रापि सम्बध्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९८सु०- इदमत्र आकूतम् । अत्र रागशब्देन किं सुखेच्छाऽभिप्रेता । उत लक्षणया</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अविवेकः । आद्ये सत्यमेतत् । किन्तु मुमुक्षवोऽपि रागिण एव । रागिणां कथं मुक्तिरिति चेत् द्वेषिणामपि कथम् । दुःखद्वेषा िते दुःखं जहति । अस्थाने द्वेषो बन्धक इति चेत् । रागोऽपि तथेति समानम् । किञ्च दुःखोच्छेदे रागः परेणापि स्वीकार्यः । न दुःखद्वेषोऽसौ किन्तु निर्वेद एवेति चेत् । तर्हि न सुखरागोऽसौ अपि तु श्रैवेति वदामः । द्वितीये तु नारदादयो निदर्शनम् । तेऽपि तदा अविवेकिन इति चेत् । कथमेतद्विज्ञातं लौकिकवैदि(कलो)कोत्तरप्रज्ञेनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च रागेत्यादिनोक्तमुपसंहरति तस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तस्मात्सुखाभावाय को यतेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वीतरागोऽपीति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९९सु०- एवं परनिरूपिते मोक्षे दुःखाभावमभ्युपेत्य तत्र प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गोऽभिहितः । इदानीं तु दुःखाभावोऽपि नोपपद्यत इत्याह विमत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन्त्सुखोख्खतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तत्वेन पराभ्युपगतोऽत्र पक्षः । दुःखयुग् इत्यापाद्यम् । यस्माच्चेतनः सन्त्सुखो-ख्खत इत्यापादकम् । घटादौ व्यभिचारनिरासाय चेतनः सन्नित्युक्तम् । अत्र चेतन इत्यात्म-त्वोपलक्षणमिति नापादकासिःि । स्वर्गवासिष्वनैकान्त्यपरिहाराय सुखोख्खित इति । ईश्वर-स्यापि सुखसाधनान्न तत्र व्यभिचारः । प्रतिपन्नो नारक यथा । एवशब्दः प्रतिज्ञया सम्बध्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चेयं साधनानुमा येन बाधादिकस्यावसरः किन्तु प्रसङ्गानुमैव । तदिदमाह इत्यनुमा केन वार्यत इति । यदि मुक्तः सुखी न स्यात् तदा अनात्मा वा दुःखी वा स्यात् सम्मतवदित्यादयोऽपि अतिप्रसङ्गा द्रष्टव्याः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१००सु०- यदुक्तं प्राक् श्रुतयो यत इति तदिदानीं प्रपञ्चयति सर्वेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत्सुखाभावमतं बुधैः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथाशब्दः समुच्चये । तानि श्रुत्यादीन्युदाहरति स इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सोऽनानन्दाद्विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन्वशदं मनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णोङ्कारसम्मतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन सोऽनानन्दाद्विमुक्तः आनन्दी भवतीति श्रुतिमुपादत्ते । आनन्दस्य स्वभाव-सित्वात् भवतीति कथमित्यतः स्फुटमित्युक्तम् । अनानन्दात् दुःखात् । निर्गुण इति भागवते भगवद्वाक्यम् । यत्र परमानन्दे प्राप्ते का(मस्तृष्णाऽव)मः स्पृहा अवसीयते अवसानं गच्छति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न विष्णुसदृशं इत्येतदपि पुराणवाक्यम् । यत्र लोके । आनन्दादिशब्दाः सुखविशेषाणां वाचकाः । कामस्य कामाः इच्छाया विषयाः । आप्ताः पर्याप्ताः । कृधि कुर्विति वायुं प्रति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रार्थनम् । श्रुृणुपृकृवृभ्यः छन्दसि श्रुत्योर्मध्ये पुराणपठनं तस्य श्रुतिकल्पत्वप्रदर्शनार्थम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उदाहृतानां श्रुत्यादीनां फलमुपसंहरति इति श्रुतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रुतिपुराणानि तत्र तत्र वदन्त हि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्कञ्चिदेव हि ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र तत्र प्रदेशे वदन्त मुक्तस्य सुखम् । आद्यो हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । द्वितीयः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसिौ । यत्कञ्चिदेव फल्ग्वत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०१सु०- यच्च साङ्ख्यादिभिरुक्तं सुखाभावोपपादनाय शरीरादिराहित्यं मुक्तस्य, तत्स्वरूपसुखस्योक्तत्वात् वैयर्थ्येन अपास्तम् । असिं च तदित्याशयेनाह शिर इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं सुखाद्यभाव इति चशब्दः । जीवन्मुक्तौ शिरःकरादिभावो न परममुक्ता-वित्यतः क्वचित् इत्युक्तम् । कुत इत्यत आह श्रुतयश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शिरःकराद्यभावो नेत्युपस्थापितं शिरआदिभावं अत्र इति परामृशति । अन्त्यश्चो यस्मा-दित्यर्थे । सन्तीति शेषः । अशरीरत्वादेर्गतिश्चोक्तेति च चार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०२सु०- तत्र तावत् स्फुटार्थत्वात् पुराणमादावुदाहरति न वर्तत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न यत्र माया किमुतापरे हरे-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वे चतुर्बाहव उन्मषन्मणि-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रवालवैडूर्यमृणालवर्चसां</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">करोति मानं बहुधा विभूतिभिः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्र लोके । सत्त्वशब्दोऽनेकार्थः । क्वचित् प्रकृतिपरिणामविशेषस्य वाचकः । क्वचित् साधुत्वस्य । तत्र सत्त्वं च न विद्यत इत्युक्ते न ज्ञायते कस्य प्रतिषेध इति । अतस्तयो रज-स्तमसोर्मिश्रं सहचरितमित्युक्तम् । रज आदिप्रकरणात् ज्ञास्यत इति चेत् । श्रुत्यभावे प्रकरणा-द्यन्वेषणात् । रजःप्रभृतीनामवृत्तिर्नाम बन्धकतया व्यापाराभावः । कालविक्रमः कालसामर्थ्य-कृ(ता भावाविकाराः)तो भावविकारः । माया प्रकृतिः । अपरे महदादयो न वर्तन्त इति किमुत वक्तव्यम् । हरेरनुव्रता यत्र वर्तन्ते । असुराः साधवः सन्त ।। अवदाता निर्मलाः । सुपेशसः सुरूपाः । उन्मषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः रश्ममद्रत्नप्रवरहाराभरणाः । रुक् प्रभा । वर्चो बलम् । हरेरनुव्रता इत्यनेन सम्बन्धः । यो लोक एवंविधानां महात्मनां लसद्विमानावलिभिः परितो विराजते । केचित् प्रवालवर्चस इत्यादि । परिस्फुरत्कुण्डलमौलयश्च ते मालिनश्चेति विग्रहः । यद्वा, परिस्फुरन्त्यश्च ताः कुण्डलमौलिमालाश्चेति कर्मधारयं विधाय पश्चादिनि-रुत्पाद्यः । विद्योतमानाः प्रमदोत्तमाः यासु विमानावलिषु तास्तथोक्तास्ताभिः । यद्वा, विद्योत-मानाभिः प्रमदोत्तमाभिः भ्राजिष्णुभिरिति व्यधिकरणत्वेन योजना । प्रमदोत्तमाः विद्युतः । विमानावलयः अभ्रावलयः । रूपिणी प्रत्यक्षा । मानं पूजा । बहुधा स्थताभिः विभूतिभिः स्वमूर्तिभिः ।। एवम्भूतं लोकं सन्दर्शयामासेति पूर्वेणान्वयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कामान्नरूपी चरति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कामान्नरूपी चरतीत्यनेन कामरूप्यनुसञ्चरन्निति श्रुतिमुपादत्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उदाहृतवाक्यानां फलमाह इति पूर्वेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति पूर्व-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देहः स्वरूपात्मक एव तेषां</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तिं गतानामपि चेयते हि ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्येषा पूर्वा यस्याः सा तथोक्ता । देहित्वे दुःखादिप्रसक्तया मुक्तत्वव्याघात इत्यत</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तम् अदोष इति ।। दोषाहेतुः कथमित्यत उक्तं स्वरूपात्मक एवेति । जीवस्वरूपमेवात्मा स्वरूपं यस्यासौ तथोक्तः । किं जीवन्मुक्तानामित्यत उक्तं तेषामपि च मुक्तिं गतानामिति । पुराणवाक्ये हि श्यामावदाता इत्यादिना देहः प्रतीयते । न वर्तते इत्यत्र च प्रकृत्याद्यभावोक्तया परममुक्तित्वं, देहस्य च स्वरूपत्वं, तत एवादोषत्वम् । श्रुतावृगुच्चारणादिना देहित्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०३सु०- अत्र अनुमानमप्याह शिर इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथेति पूर्वा अनुमाश्च जीव-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वरूपमङ्गादिकमाव(प)यन्त ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतस्ते पुरुषा इत्यात्मत्वादित्यर्थः ।। इदानीं यथेति । अस्मदादिवदित्यर्थः । ईश्वरादीनां पक्षतुल्यत्वान्न दोषः । पूर्वग्रहणेन, मुक्तिर्देहिनिष्ठा जीवावस्थात्वात् संसारवदित्यस्य ग्रहणम् । जीवस्वरूपं मुक्तजीवस्वरूपम् । अङ्गं शरीरम् । आदिपदेनेन्द्रयाणि । आवयन्तीति करणे कर्तृत्वोपचारः । आपयन्तीति क्वचित् पाठः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०४सु०- एवं साङ्ख्यादिमतमपाकृत्येदानीं ये प्राग् भिन्नस्य भिन्नाभिन्नस्य वा जीवस्य मुक्तौ परब्रह्मणाऽत्यन्तैक्यं भवतीति मन्यन्ते तेषां मतमपाकरोति नेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- न ब्रह्मरूपत्वममुष्यदेहिनो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथञ्चित्प्रमयेति केनापि प्रमाणेनेत्यर्थः । श्रुतीनां प्रागन्यथाव्याख्यातत्वात् । यद्वा कथञ्चित् केनापि साधनेन न स्यात् कुतः । प्रमया मुक्तावपि भेदे प्रमाणसावादित्यर्थः । तत्प्रमाणं पठति स इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स ब्रह्मणा सहितोऽशेषभोगान्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्तत्परं ज्योतिरुपेत्य जीवो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निजस्वरूपत्वमवाप्य कामान् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भुङ्क्ते स देवः पुरुषोत्तमोऽज</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सेतुः स देवोऽखिलमुक्तिभाजा-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुतामृतस्येष्ट इहेशिता यत् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चतेति श्रुतिमुपादत्ते । तथाशब्दः श्रुतिसमुच्चये । उपेत्य इत्यनेन एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्येति । उपेत्य तथाऽशेषभोगान्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भुङ्क्ते इति वा । यत्तदित्यनेन परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः स तत्र पर्येति जक्षन्क्रडन्रममाणः, परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति श्रुतिद्वयम् । यः परं ज्योतिरुपसम्पद्यते स एवोत्तमपुरुष आत्मेति चान्यथाप्रतीतिरर्थतः श्रुती पठतैव निराकृता । पराक्रान्तं चात्र सूत्रकृतैव अन्यार्थश्च परामर्श इति । गुणपूर्तिहेतोः इति आत्मशब्दव्याख्यानं पुरुषोत्तमत्वस्य चोपपादकम् । सेतुरित्यनेन अमृतस्यैष सेतुरिति । उतेत्यनेन उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उदाहृतवाक्यफलं दर्शयति इत्यादीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतोऽपि भोगान् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति ज्ञायत इति शेषः । भगवद्वश इत्युपलक्षणम् । तत्समीपं प्राप्त इत्यपि ग्राह्यम् । औतिनो भोगं मन्यन्त इत्यतः सोऽप्यत्र वर्णितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०५सु०- अत्रानुमानमप्याह कालोऽपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- कालोप्यसौ नैक्ययुतः परेण</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य कालो यत एष यद्वत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असौ मोक्षसम्बन्ध्यपि, जीवस्य परेण यदैक्यं तद्युतो न भवतीत्यर्थः । कालो यतः कालत्वात् । एष यद्वत् संसारकालवत् । अनुमा अपि । मुक्तावपि जीवस्य परब्रह्मत्वनिवारणे प्रमाणमस्त, किं तत् अनुमा इति योजना । ये प्रागत्यन्तभिन्नस्य मुक्तावैक्यं वदन्त । तेषा-मैक्यमिति परत्वमिति च यथाश्रुतं व्याख्येयम् । ये तु प्राग्भेदाभेदावुपेत्य मुक्तावत्यन्ताभेदमाहुः तान्प्रत्यैक्यादिशब्दोऽत्यन्ताभेदपरो व्याख्येयः । तथा च न दृष्टान्तदोषः । जीवशब्दश्च निष्कृष्ट-व्यक्तिविषयो वर्णनीयः । अन्यथा पुनर्दृष्टान्तदोषापत्तेरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वकयमादिपदं व्याकुर्वन्ननुमानान्तरमाह कथं चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेत्स एवेत्यपि युक्तिमेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यो जीवः पूर्वं संसारे असौ परमात्मा न भवति, असौ पश्चात् मुक्तौ स परमात्मैव भवेदित्येतत् कथं युक्तिमेति । अनुपपन्नमित्यर्थः । अत्रापि पूर्ववन्मतभेदेन व्याख्यानं कर्तव्यम् । अत एव स एवेत्यवधारणम् । प्रयोगस्तु प्रागेव दर्शितः । अपिशब्दोऽनुमानसमुच्चये । अस्य व्याप्तिमुपपादयति यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पश्चात्तदासेति कुतश्च किञ्चित् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः कारणात् यत्कञ्चित् घटादिकं वस्तु पूर्वं यत् घटादिकं नाभूत् । येन सता वस्त्व-न्तरेणैकभूतं न भवतीति यावत् । तत् पश्चात् कुतश्चत् कारणात् तदास तेनैक्यमापन्नमित्येतन्न दृष्टम् । न च दृश्यते नापि द्रक्ष्यते । तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः । एतेन अदधिभूतस्य क्षीरस्य पश्चाद्दधिभावदर्शनात् व्यभिचार इत्यसङ्गतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- एवं भास्करादिमतमपाकृत्य ये यादवप्रकाशादयः स्वभावत एव परमात्मना भिन्नभिन्नो जीवः तस्य संसारे भेद एव व्यक्तः अभेदस्तु अविद्यादिना आवृतो वर्तते, मुक्तौ तु द्वावपि व्यक्तौ भवतः, इत्याचक्षते तेषां मतं अधुना निराकरोति न चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- न चैव मुक्तेन हरेः पृथक्तव-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथाशब्दः समुच्चये । इति च मतं युक्तिं नैवैतीति सम्बन्धः । कुतः । उदाहृतवचनानां भेदज्ञापकत्वेनास्मन्मताविरोधित्वात् । अनुमानस्य चाद्यस्यास्मान्प्रत्यसिव्याप्तिकत्वात् । द्वितीयस्य चातूतस्य तावनिरासहेतोः सिसाधनत्वादित्यतोऽनुमानान्तरमाह यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः कारणात् चितश्चेतनया चेतनस्य चेतनेन भिदाभिदा च कुत्रापि देशे कुतश्चत् प्रमाणात् न दृष्टा इत्यनेन जीवेश्वरौ न भिन्नाभिन्नौ चेतनत्वात् देवदत्तयज्ञदत्तवत् । ईश्वरो जीवेन भिन्नाभिन्नो न भवति चेतनत्वात् यज्ञदत्तवदित्याद्यनुमानं सूचितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०७सु०- मोक्षवादार्थमुपसंहरति इत्थमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- इत्थं मतानि भ्रमजानि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्थं उक्तप्रकारेण जैनादिमतानि भ्रमजानि । उपलक्षणमेतत् । कानिचिद्विप्रलम्भजानि इत्यपि ज्ञेयम् । तस्मोयानीति शेषः । ननु वक्तॄणां क्वचिद्भ्रमः सम्भवत्येव । को दोष इत्यत आह यस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मा-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न्मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विदुर्न सम्यक्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मतानां प्रणेतार इति शेषः । अप्राकरणिकं प्रसक्तानुप्रसक्तयागतमर्थं कथञ्चिदन्यथा जानन्तोऽपि नातीव निन्द्या भवन्त । एते तु प्रधानेन उद्देश्यमपि मोक्षं सम्यङ् न विदुः । किन्तु भ्रमेण वैपरीत्येन विदुः । तस्मात् तत्प्रणीतानि मतानि भ्रमजानीति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च अतिसूक्ष्मप्रमेये अज्ञानविपर्ययौ एतेषां, किन्तु गोपालाविपालप्रमुखैः पामरैरपि सुविदित इत्याशयेनाह यदपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदपीह लौकिकाः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुखं मम स्या िसदेति जानते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत् यस्मात् इह प्राणिषु लौकिका वैदिकबुरिहिता अपि, मे सदा सुखं स्यात् इति स्वोद्देश्यं जानते हि । न तु वयमेव न भूयास्मेत्यादि । अतस्तेभ्योऽप्येते मन्दा इति । तदनेन प्रबन्धेन पादप्रतिपाद्यं सङ्गतिकथनं च समर्थितम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०८सु०- इदानीमेतत्पादाधिकरणेषु पूर्वपक्षसिान्तयुक्तर्विवक्षुः प्रसङ्गात् सिंहाव-लोकनेन पूर्वपादद्वययुक्तिकथनपूर्वकमस्मन्पादे चाह औदार्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्म-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वरूपदार्ढ्यं च निजस्वभावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विरोधहानिश्च चतुर्थपादे ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थपादे तृतीयाध्यायस्य । पूर्वपक्षयुक्तय इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्यवस्थतिस्त्वविशेषस्थतिश्च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विभक्तता चात्वरयैव सि-ि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">र्विपक्षसम्प्राप्तिवि(नि)रोधहेतवः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विपक्षसम्प्राप्तिकृतां निरोधाः । पूर्वपक्षसम्प्राप्तिं कुर्वन्तीनां युक्तनां निवारका हेतवः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विपक्षसम्प्राप्तिविरुहेतव इति क्वचित्पाठः । तत्र सम्प्राप्तिशब्दः करणसाधनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुशक्यता शश्वदतिप्रसि-ि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">र्विवेकविन्यासविचारसंज्ञाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विपक्षतर्काः समतीतपादे ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समतीतपादे निरन्तरातीतपादे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">महाफलत्वं प्रविविक्तता च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सन्धग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषकार्यं कृतिसंस्थतिश्च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वपक्षे सिान्तविषये । निर्णयगाः निर्णयहेतवः सुयुक्तयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थ-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्ऌप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समानधर्मः कृतशेषता च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वमतानुसाराः युक्तयो अस्मन्पादे अनुस्रियन्त एताभिरिति अनुसाराः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समानलोपो महिमा विशेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सिान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सिान्तनिर्णीतेः विशिष्टहेतवः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति न्यायमालास्थलानि ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02_A001">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S02_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02_A001
| id = AV_C04_S02_A001_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनेकलयाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ नैकस्मन्दर्शयतो हि ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०९सु०- अत्र अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्ते, भूतेषु देवा विलीयन्ते इति श्रुतिद्वयविप्रति-पत्त्या किमग्नावेकस्मन् सर्वे देवा विलीयन्ते, उत पञ्चस्वपि भूतेष्वति संशये अग्नावेकस्मन्नेव सर्वेषां देवानां लयः । अग्निश्रुतेर्निरवकाशत्वात् । भूतश्रुतेस्तु सावकाशत्वात् । एकस्मन्नग्नौ सर्वेषां च लये अग्नेश्च वायौ वायोराकाशे सति भूतेष्वति बहुवचनोपपत्तेरिति प्राप्ते सिा-न्ततम् । नैकस्मन्नग्नौ सर्वेषां देवानां लयः । किन्तु पञ्चस्वपि भूतेषु । कुतः । पृथिव्यामृभवो विलीयन्ते, वरुणेऽश्विनौ, अग्नावग्नयो, वायाविन्द्रः, सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते (मृत्यवः) ऋभवः पृथिव्यां, वरुण आपः, अग्नयस्तेजसि, मरुतो मारुते, आकाशे विनायका विलीयन्त इति श्रुती यथायोगं पञ्चस्वपि भूतेषु देवानां लयं दर्शयतो हीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र वायाविन्द्र इति वायुशब्दो भूतवायोरप्रधानस्य वाचको विवक्षित इति प्रतीयते । पृथिव्यादिसङ्गीर्तनेन भूत(प्रकर)कारणात् । सूत्रकृता च सर्वेषु भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे गृहीतेऽयं श्रुतिः । भूतेषु तच्छतेरित्युपक्रमात् । ततोऽप्यप्रधानो वायुरिति प्रतीतिनिवारणाय</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आह प्रधानेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रधानवायुस्त्वह वायुनामा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भूतेष्वति प्रोक्तगतोऽपि युक्तया ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तुशब्दोऽवधारणे । इह श्रुतौ भूतेष्वति प्रोक्तगतोऽपि इति शङ्काबीजानुवादः । भूतेषु लयं वक्ष्यामीत्याशयेन श्रुत्या प्रोक्तं यत्पृथिव्यादिकं तद्गतोऽपीति । यद्वा, भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे प्रोक्तं सूत्रकृता गृहीतं श्रुतिवाक्यं तद्गतोऽपीति । कुतः । युक्तया उत्तमानामिन्द्रादीना-मधमे भूतवायौ लयानुपपत्तेरित्यर्थः । प्रधानवायावपि कथमिन्द्रादीनां लयोपपत्तिरित्यत आह यस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्माच्छतौ पवते चेति भूरि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् कारणात् सा वा एषा देवता अनादिर्योऽयं पवत इति श्रुतौ चशब्दादन्यास्वपि श्रुतिषु प्रधानवायुः भूरि भूरित्वेन सकलजीवोत्तमत्वेन प्रोक्तः, तस्मात् तस्मन्निन्द्रादीनां प्रलयोपपत्तेः, प्रधानवायुस्त्वह वायुनामेति सम्बन्धः । यद्वा एष वै ब्रह्म योऽयं पवते तमेताः पञ्च देवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निरिति श्रुतिरत्र विवक्षिता । तत्र भूरि स्पष्टं सूर्यादीनां संहर्ता प्रोक्त इति । एवं तर्हि भूतप्रकरणबाधः स्यादित्यत आह यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतो भूतमानी च सोऽपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलमप्रधानवायुः किन्तु स प्रधानवायुरपि भूतमानित्वाद् भूतनामा चेति चार्थः । अतः प्रकरणविरोधाभावात् प्रधानवायुरेवेह वायुनामेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तमेव प्रपञ्चयति महामानीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">महामानी त्वल्पमानी च यस्मा-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">त्तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सोऽपि ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">महांश्चासौ मानी चेति महामानी सर्वाभिमानीति यावत् । यथा समस्तराष्ट्राधिपती</p>
<p class="gr-vyakhya-para">राजा तदन्तर्गतस्य ग्राम(क)स्याधिपतिर्भवति एवं सर्वाभिमानी प्रधानवायुः अल्पस्य वायो-र्भूतस्याभिमानी भवेदेव । तच्छब्देन भूतशब्देन । न केवलं वायुशब्देनेत्यपेरर्थः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनेकलयाधिकरणम् ।। ४-२-५ ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02_A002">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S02_A002"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02_A002
| id = AV_C04_S02_A002_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ परा(लया)धिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- अस्यार्थः । तानि भूताभिमानिप्रभृतीनि दैवानि परे परमात्मनि लीयन्ते तथा ह्याह श्रुतिरिति । अत्र सर्वेषां देवानां परमात्मनि साक्षायः प्रतीयते । तत्परिहाराय भाष्यं प्राण-द्वारेणेति । तत्रापि प्राणे सर्वेषां साक्षायः प्रतीयते । अतो विस्पष्टं व्याचष्टे तस्मन्निति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तस्मयं यान्त भूतान्यशेष-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अशेषक्रमाविरोधेन श्रुत्याद्युक्तं सर्वं क्रममनुसृत्य । भूतानि भूतादीनि दैवानि तस्मन् प्रधानवायौ लयं यान्त । स एव विष्णौ लयं याति । यश्च वायाविन्द्र इति श्रुताविन्द्रादीनां प्रधानवायौ लयोऽभिहितः सोऽपि न साक्षादित्याह इन्द्रादीनामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रादीनां तत्र लयः क्रमं तु</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रधानवायौ । विशेषादिति तृतीयार्थे पञ्चमी । विशेषवाक्येन प्रोक्तमनुसृत्य व्याख्यातव्यः । न त्वन्यद्व्याख्यानं साक्षात् तत्र लय इति । विशेषवाक्यविरोधादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१११सु०- तमेव क्रमं सङ्क्षेपेण तावदाह तस्मादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तया पतिं प्राप्य सहैव तेन</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लयं हरौ यान्त समस्तजीवाः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषप्रमाणस्य सर्वथा अनुसर्तव्यत्वादिति भावः । अत्र गिरिजाशब्दो वारुणी-सौपर्णीपरो व्याख्येयः । तथा रुद्रशब्दः शेषगरुडपरः । तथा च वक्ष्यति । तया गिरिजया सहैव रुद्रं प्राप्य, पतिं वाण्याः । समस्तजीवा इत्यस्यैव विवरणं अशेषा इति । यद्वा, रुद्रं प्रविशन्ती-त्यध्याहारेण व्याख्येयम् । अस्यैव विवरणं उत्तरवाक्यजातम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११२सु०- तत्र वायाविन्द्र इति श्रुतावुक्तानामिन्द्रादीनां चतुर्णां पृथिव्यादीनां भूतानां च क्रमेणैव वायौ प्रवेश इति यदुक्तं तत्तावत्प्रपञ्च्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इह द्वौ मार्गौ शेषमार्गो गरुडमार्गश्च । तत्र शेषमार्गमादावाह सोमस्त्वति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशत्यसौ काममसौ तु वारुणीम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सा शेषदेवं स गिरं च सैव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वारीशयुत इत्यनेनाब्देवताया वरुणस्य सोमे लय इत्युच्यते । इहेन्द्रादिचतुष्टये सोमस्य भूतेष्वपां वायुप्रवेशे निर्णयः । प्राग्गरिजां रुद्रमित्युक्तम् । इदानीं च गिरं वायुमिति । एते चत्वारः शब्दाः प्रसिपदार्थका इति प्रतीतिं वारयितुमाह उमेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उमागिरीशावपि भारतीरा-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विति स्म वाग्वेदगता ब्रवीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्च-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उमागिरीशाविति भारतीरावित्यपि । ईरः समीरः । वागित्येतत्पर्यायसमुदायो गृह्यते । प्रतीतार्थत्वे किं बाधकमित्यत उक्तं विमुक्तिकाल इति । विमुक्तिप्रतिपादनावसरे । एतेन उमादीनां चतुर्णामिह जन्मनि मुक्तयभावादिति बाधकं सूचितं भवति । वेदवाक्यानुसारिणो वयमपि तथैव प्रयुक्तवन्तः स्म इति भावः । उमादिशब्दानां वारुण्यादिवृत्तौ किं निमित्तमित्यत आह त एवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">त एव यत्तत्पदमाप्नुवन्त</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्मात्त उमाद्या एव तत्पदं वारुण्यादिपदं उत्तरकल्पे प्राप्नुवन्त तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः । अनेन उमात्वादीनां वारुणीत्वादीनां च एकद्रव्यसम्बन्धो लक्षणाबीजमित्युक्तं भवति । प्रसिपदत्यागेन अप्रसिपदप्रयोगे किं प्रयोजनमित्यत आह तत्काल इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्त चैता-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निति स्म वाक् तादृशतामुपैति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्काले उमात्वादिकाले । एतान् उमादीन् देवान् । ब्रह्मत्वकाले तेषामेव वाय्वादीनां ब्रह्मत्वादेः काले । एतान् वारुण्यादीन् । चो यस्मादित्यर्थे । इति तस्मात् । वाक् वेदवाणी । तादृशताम् उमादिशब्दवत्ताम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यो यस्मन्नतिपरिचयवान् तस्याश्रमान्तरप्राप्त्यादिना नामान्तरे प्राप्तेऽपि तदभिज्ञाः तं प्रति तं पूर्वनाम्नैव व्यवहरन्तीति लोके सुप्रसिम् । तथाऽत्रापि प्रयोग इति किं प्रयोजनान्वेषणेनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११३सु०- इदानीं गरुडमार्गमाह सूर्य इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-सूर्योऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नीम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तया सुपर्णं सह तेन वाणीं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्माणमेतद्गत एव याति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अग्नियुक्त इत्यनेन अग्नेः सूर्ये लय इत्युच्यते । अनेन अग्निरिन्द्र इति श्रुतिः परम्परा-पेक्षेत्युक्तं भवति । एतद्गतो वाणीगत एव । एतेन इन्द्रादिष्वन्द्रादित्यबृहस्पतीनां, भूतेषु तेजसो, वायौ लयो विवृतो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत् इन्द्र उमायामुमा रुद्रे विलीयत इति श्रुतिविरुम् । उमारुद्रशब्दयोः स्वार्थ-परित्यागेऽपि वारुणीशेषपरतया व्याख्यातत्वादित्यत आह इन्द्रेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यतेऽत्र</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो विरोधश्च न कश्चनात्र ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदातदाशब्दावधिकरणमात्रस्योपलक्षकौ यत्र श्रुतौ अत्र उमायामिन्द्रप्रवेश उच्यते । तस्याश्चोमाया रुद्रे । सुपर्णपत्न््नयेव । गिरीशनाम्ना गिरीशपर्यायेण । सौपर्ण्यामिन्द्रलयस्य बलव-च्छतिसित्वादिति हिशब्दः । अत्र पदसादृश्यं प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- अधुना तानि पर इत्युक्तानां हिरण्यगर्भे लयप्रकारमाह भृग्वादय इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशन्त ये मनवो राजमुख्या</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मनुं प्रविश्यात्र गता महेन्द्रम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुपर्णपत्न््नयाः सुपर्णे लयः सि एव । इन्द्रपर्यन्तमेव वक्तव्यो अधिकवचनमुक्तदार्ढ्या-र्थम् । एवमुत्तरत्रापि । ये मनवो वैवस्वताद्याः ये च राजमुख्याः प्रियव्रताद्यास्ते स्वायम्भुवमनुं प्रविश्य अत्र स्वायम्भुवे मनौ गता वर्तमाना महेन्द्रम् । विशन्तीत्युभयत्र सम्बध्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भूतेषु पृथिव्याकाशयोर्लयप्रकारो वक्तव्यः, तमाह आकाश इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सनादयो यतयः काममेव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशन्त शिष्टा अपि हव्यवाहम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वायुभूतस्य मुख्याभिमानी प्रधानवायुरित्युक्तम् । अमुख्याभिमानिनस्तु शक्रं मरुद्गणा इति लयो वक्ष्यते ।। सनादय इति । सनत्कुमारव्यतिरिक्ताः । तस्य कामावतारत्वात् । कामस्य तु वारुण्यामुक्त एव लयः । शिष्टा उक्तेभ्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्त इत्यस्य विषयो दर्शितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्यापवादमाह वर्णाश्रमेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या</p>
<p class="gr-vyakhya-para">धर्मं मनुं सोऽपि समेति काले ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वे कुबेरं स च सोममेव ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतत्प्रसङ्गान्मुक्तौ प्रवेशमात्रमुक्तं न तु देहलयः । तेषामुत्क्रमणस्य विद्यमानत्वात् । वर्णाश्रमाचाररता इत्यनेन मनुष्याणां मुक्तौ वर्माश्रमवत्त्वमस्तीति सूचयति । धर्मस्य तु स्वाय-म्भुवे मनौ लय एव । काले मोक्षकाले । सर्वे पितरः तं धर्ममेव संयान्त । सर्वे सुरानुगा गन्धर्वाद्याः कुबेरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपसंहरति विमुक्तति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं सर्वे यथोक्तप्रकारेण विमुक्तिकाले प्रविशन्त्युत्तमानिति शेषः । न केवलं प्रवि-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शन्त किं तर्हीत्यत आह अभीक्ष्णमिति । आविष्टग्रहवदित्यर्थः । किमनेन प्रवेशेनेत्यत आह आनन्देति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अमुत्र उत्तमेषु प्रवेशेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परि०- सुपर्णपत्नी विशन्तीत्यत्र विशन्तीति पदस्य महेन्द्रमित्यत्राप्यन्वय इति भावेनाह इत्युभयत्र सम्बध्यत इति । भूतचतुष्टयस्य लय उक्तः वायुभूतस्य लयो वक्तव्य इत्यत आह वायुभूतस्येति ।। प्रधानेति । तस्य तु लयः प्रागुक्त इति भावः ।। लय एवेति । न तूत्क्रान्तरित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- प्रविष्टानां पुनर्निर्गमोऽस्त न वेति शङ्कायामाह अतश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतश्चेष्टत एव निर्गताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्रडन्त</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत एभ्य उत्तमेभ्यो निर्गताश्चेति सम्बन्धः । इष्टम् इच्छा । नपुंसके भावे क्तः । निर्गतानां पुनः प्रवेशोऽस्त न वेत्यत आह भूयश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भूयश्च समाविशन्त</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तानेव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तान् पूर्वप्रविष्टानेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवंविधा मुक्तिः क्वापि नोपलब्धेत्यत आह सायुज्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यमिदं वदन्त ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वदन्त पुराणादीनि । सयुजां भावो हि सायुज्यम् । किं इदं सायुज्यं सर्वेषामस्त । नेति ब्रूमः । तर्हि सायुज्यहीनानां कदृशी वृत्तिरित्यत आह सायुज्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यहीनास्तु लये तु सर्वे</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तेन मार्गेण विशन्त सृष्टौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बहिश्च निर्यान्त</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लये तु लय एव । विशन्त उत्तमान् । बहिः तेभ्यः । एतत्सायुज्यभाजामपि समानमिति नेत्याह तत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततोऽन्यदापि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः लयकालात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११६सु०- नन्वेतत्सर्वं कुतः प्रमाणात् प्रतिपत्तव्यमित्यत आह उक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तं च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्यास्मय इत्युक्तं समस्तम् । परमश्रुतिश्च विस्तरभयान्न पठिता । चशब्द उत्तर-वाक्येन सम्बध्यते । प्रमाणान्तरमाह सर्गेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्गक्रमतो विपर्ययः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ सर्गक्रमतो विपर्यय इति । यो यस्माज्जातः तस्य तस्मन् मुक्तिरिति तावदङ्गी-करणीयमित्यर्थः । एतच्च अपवादाभावे सतीति ज्ञेयम् । तथा च न्यायविवरणे । कुत एतदित्यत आह लय इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लये यद्वत्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साधारणप्रलये सर्गक्रमाद्विपर्ययस्य सत्त्वादिति भावः । एतदपि कुत इत्यत आह</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथो इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथो लयश्च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विपर्ययेणेत्यवदद्गिरां प्रभुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथोशब्दः अर्थान्तरे । विपर्ययेणा सर्गक्रममपेक्ष्य । अवदत् उपपादितवान् । गिरां वेदवाचां प्रभुः सूत्रकारः । यथा विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लये सृष्टिक्रमतो विपर्ययश्चेत् मुक्तौ तथा भाव्यमित्यत्र किं नियामकमित्यत आह</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लय इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लयो यतो मुक्तिरियं सुराणां</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः कारणात् सुराणां लयः एव इयं मुक्तिः न मनुष्याणामिव प्रागेव देहादुत्क्रान्तः । तस्मादुक्तं युक्तम् । सामान्यविशेषभावान्न साध्याविशिष्टतादोषः । सर्गश्च उक्तानुगुण एव श्रुत्यादिसि इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्राङ् मुक्तानां भोगादिकं समर्थितम् । इदानीं तूच्यते लय एव मुक्तिरिति । तत्कथं पूर्वापरविरोधो न भवतीत्यत आह भोग इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भोगो विशेषेण च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषेण देवपदादप्यतिशयेन । देहहानिलक्षणा मुक्तिर्लयान्न विशिष्यत इत्युक्तं न तु सर्वाऽपीति भावः । अत एव प्रागियमित्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">केचित्तु विमतो लयः सृष्टितो विपरीतक्रमवान् लये विपरीतक्रमसत्त्वादिति पूर्वत्र प्रयोगोऽभिमतः । तथा च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लये विपरीतक्रमसत्त्वायो विपरीतक्रमवानित्युक्तं स्यात् एवं च साध्याविशेषः लयसामान्यगतेन विपरीतक्रमेण लयविशेषसुरलयमुक्तौ साध्यत इति न दोष इत्यर्थः इत्याहुः । ननु सृष्टिक्रमो (यदि) भवदुक्तलयक्रमात् क्वचिदन्यथा-ऽप्यस्तु न हि जनकजन्ययोरानुपूर्वीनियमे नियामकमस्तीत्यत आह सर्गश्चेति । तस्मादशेषा इत्यादिना येन क्रमेण लय उक्तः तद्विपरीतक्रमो नियमेन श्रुत्यादिसिो न क्वचिदन्यथा अस्तीत्यर्थः ।। प्राङ्मुक्तानामिति । भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते इत्यत्रेत्यर्थः । यथेष्टतो निर्गत्यादिः आदिपदार्थः । ननु लये विपरीतक्रमश्चेत् मुक्तावपि तथा भाव्यमित्येतत् कुतः । तथात्वे मनुष्याणामपि तथा स्यादिति भावेन शङ्कितस्य किमुत्तरमित्यत आह देहहानीति ।। अत एवेति । सुरलयरूपा मुक्तिरेव लयाविशिष्टेत्यभिमतत्वादेवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११७सु०- भोगश्च मुक्तिरिति सूत्रकारानुक्तं कस्मादुपसङ्ख्येयमित्यत आह यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- यं वदिष्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यं भोगं चतुर्थपादे सूत्रकारो वक्ष्यति मुक्तित्वेन सः । प्रमाणान्तरं चाह उक्तश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पैङ्गिश्रुतावुक्तलयानुसारतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बिम्बप्रतिबिम्बभावः देवानां उक्तलयानुसारतः इति । यस्मन् यस्य अस्माभिर्लय उक्तः स बिम्बः अपरः प्रतिबिम्ब इत्युक्तमस्तीत्यर्थः । ततः किमित्यत आह बिम्ब इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षानन्तरमपि सर्वदा । एतदुत्तरत्रोपयोगि । प्रसङ्गादिहोक्तम् । यद्यस्मान् मुक्तौ प्रति-बिम्बस्य बिम्बे लयो नियतः प्रमाणप्रसिः, तानि चान्यत्र पठितानि, तस्मादुक्तं युक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११८सु०- यदुक्तं सर्वेषां भूतानां प्राणे लयस्तस्य विष्णाविति तदसत् । प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामिति श्रुतिविरोधात् । बिम्बे प्रतिबिम्बस्य लय इति चासत् । न हि प्राणस्तेजोभूतस्य प्रतिबिम्ब इत्यत आह तेजोऽभिधामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तेजोऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णु-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रविश्य मुक्तः प्रलयेऽत्र तिष्ठति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वायुः प्रलये तेजोऽभिधां श्रियमाप्य तत्र लीनो भूत्वा विष्णुमाप्तः । सृष्टिकाले जातेऽग्रे सर्वेभ्यः पूर्वं, ततो विष्णोः, पुत्रतया हिरण्यगर्भत्वेन प्रसूतः । पुनरेव प्रलये मुक्तौ विष्णुं प्रविश्य अत्र विष्णौ तिष्ठति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । तेजःशब्दस्य लक्ष्मीवाचित्वान्नोक्तविरोधः । एवं तर्हि विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेतीति श्रुतेर्वायोः संसारप्रसङ्ग इति चेन्न । इष्टत्वात् । हिरण्यगर्भत्वेन पुनर्जनना-ङ्गीकारात् । एवमपि ब्रह्मविदो मुक्तयभावप्रसङ्ग इति चेन्न । हिरण्यगर्भत्वानन्तरं मुक्तिस्वीकारा-दिति । इदं च प्राणशब्दस्य वायुवाचित्वपक्षमादायोक्तम् । हिरण्यगर्भवाचित्वपक्षे तु भाष्योक्तं द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तानां स्वस्वोत्तमदेवताः प्रविश्यावस्थानमित्युक्तम् । नैतावदेव । किन्तु भगव-त्प्रवेशोऽप्यस्त । उक्तश्च भोगो नानन्दस्य जनकः किन्तु व्यञ्जक एव । आनन्दस्तु स्वरूपभूत इत्याह सर्वेऽपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपि ते मुक्तगणा अमन्द्र-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सान्द्रं निजानन्दमशेषतोऽपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लयेऽथ सर्गे बहिरेव यान्त ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपीत्युक्ते देवानां प्रकृतत्वात् त एवेति प्रतीतिं वारयितुम् अशेषतोऽपीत्युक्तम् । भुञ्जन्तः अनुभवन्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११९सु०- शिष्टा हव्यवाहमित्यस्यापवादान्तरमाह प्रयातीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रयाति धर्मं निर्ऋतिस्तु शक्रं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मरुद्गणाः पारिषदास्तथैव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽनिरुं पृतनाधिपाद्याः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्ऋतिस्तु धर्मं प्रयाति । मरुद्गणाः शक्रं प्रयान्त । तथाशब्दः समुच्चये । पृतनाधिपाद्या विष्वक्सेनाद्याः सर्वे भगवतः पार्षदा अनिरुं प्रयान्त । देहलयार्थमिति शेषः । अनिरुस्य तु कामे लय उक्त एवेत्येवार्थः । अत्र प्रमाणमाह तुरेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तुरश्रुतिर्हीत्थम्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत एवैतत्तत्रैव नोक्तं परमश्रुतावनुक्तत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- पादार्थमुपसंहरति इयमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- इयं विमुक्तिः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देवादीनां देहलयरूपा विमुक्तिः उक्तेति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थेऽध्यायेऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02_I1">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S02_I1"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02_I1
| id = AV_C04_S02_I1_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- मार्गो गम्यं चास्मन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्प्राक् प्रसङ्गाद्विवृतमपीह अवसरप्राप्तौ विशेषतो विवृणोति उत्क्रान्तेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पादोदितं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ये शरीरादुत्क्रान्ता मानुषास्तेषां मार्गो भगवोकगमनार्थः । गम्यमपि तेषामेवेति प्रतीतिनिरासाय उक्तं विमुक्तेति । ये कर्मणो देहाच्च विमुक्ताः तेषां सर्वेषामपि गम्यम् । इदमुभयमेतत्पादोदितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- अत्राधिकरणेषु पूर्वपक्षयुक्तः सिान्तयुक्तश्चाह सुक्रमेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सुक्रमविक्रमौ च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सान्तानिकप्राप्तिरभीष्टता च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषसम्प्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सिान्तनिर्णीतिकराः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यमतस्येति जातावेकवचनम् । सिान्तनिर्णीतिकरास्तर्का इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दोषात्तत्क्रतुश्च ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३सु०-विमुक्तगम्यं प्रतिपादयितुम् इदं सूत्रम् । ताष्ये न विस्पष्टमित्यतः स्पष्टीकरिष्यन् प्रतीकशब्दार्थं तावदाह प्रतीकमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रतीकं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देहादिकं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आदिपदेन मनःप्रभृतीनां भगवत्प्रतिमानां ग्रहणम् । यद्यपि सूत्रे अप्रतीकालम्बनानां गम्यमुक्तं प्रतीकालम्बनानां तु परिशेषसिम् । तथाऽपि अस्पष्टस्पष्टीकरणार्थं प्रवृत्तत्वात् अभावस्य भावपूर्वकत्वाच्च परिशेषसिमेवार्थमादावाह तद्गतमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तद्गतमेव ये नराः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपासते ते पुरतः समाप्नुयु-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">र्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राप्स्यन्त</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकगतमेव विष्णुम् । ते प्रतीकालम्बनाः । पुरतः प्राक् प्रलयकालात् । अस्मात् ब्रह्मणः । मतिं भगवज्ज्ञानविशेषम् । प्राप्स्यन्त प्रलये । इदानीं सूत्रितामप्रतीकालम्बनानां गतिं प्रपञ्चयति अत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मा-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकालम्बनेभ्यः अन्ये व्याप्तोपासका अप्रतीकालम्बनाः । प्रथमतः तं विष्णुं आप्य अपि परान्तकाले । तस्माद्विष्णोः तं ब्रह्माणं आप्य हरिं गता भवन्तीति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्याये(र्चिःप्रभृति)स्मन् गमनचरणः पर्यवसितः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

=== पादः 4 ===
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S04_I16">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S04_I16"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S04_I16
| id = AV_C04_S04_I16_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- पादप्रतिपाद्यं तत्सङ्गतिश्च प्रसिैवेत्यतः पूर्वोत्तरपक्षयुक्तरेवाह अतिक्रमेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परागतिः पारगतिस्तदोकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समस्तकार्यं वशिता च विश्व-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षे ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्ति-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">राश्चर्यता कृत्रिमताऽस्तदोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषक्ऌप्तिः कृतनिश्चयश्च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यपक्षे पूर्वपक्षेषु । सुनिर्णयः सिान्तनिर्णयः अर्थः प्रयोजनं यासां ताः सुनिर्णयार्था युक्तयः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अत एव चानन्याधिपतिः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- इदं (एतत्) सूत्रं कश्चद्व्याख्याति । अत एव चावन्ध्यसङ्कल्पत्वा(देवान)-दन्यानधिपतिर्विद्वान् भवति । नास्यान्योऽधिपतिर्भवतीत्यर्थ इति । तदिदमसदिति भावेनाह अनन्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्य-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इह सूत्रे मुक्तस्यानन्याधिपतिरिति यत् अनन्यभृत्यत्वं उक्तं तत्तु उदितेभ्यो ये यस्य मुक्तस्य अधिपतित्वेनोदिताः शास्त्रे तेभ्यः अन्यस्य भृत्यो न भवति मुक्त इति प्रतिपादनाय । न तु सर्वथा अधिपतिनिवारणाय । कुतः । अनन्यपदप्रयोगात् । अन्यथाऽपतिरित्यवक्ष्यत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्चैवमेवेत्याह पतिमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पतिं यदेषामपि विष्णुमाह</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ह्युतामृतत्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत् यस्मात् हरेः अमृतत्वस्य उत यत् पतित्वं तस्य वाक् उतामृतत्वस्येशान इति श्रुतिरिति यावत् । विष्णुं एषां मुक्तानां पतिं आह । ततोऽप्युक्त एव सूत्रार्थो नापर इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३सु०- अनुमानेनाप्येतमर्थं समर्थयते एतेऽपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विष्ण्वन्यचित्त्वेन यथा पुमांसः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसिभिाजस्त्वति चानुमैव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ह्यभीष्टस््यिै भवतीह निश्चयात् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपि चेति प्रमाणसमुच्चये । एते मुक्ताः । अन्योऽधिपतिर्येषां तेऽन्याधिपतयः । तेषां भावोऽन्याधिपतित्वं तेन युक्ताः । विष्ण्वन्यत्वेन चित्त्वेन जीवत्वेन च । तुशब्दो विशेषार्थः । परकयव्याख्यानानुसारेण अन्याधिपतित्वयुक्ता इति प्रतिज्ञातम् । स्वमते त्वधिपतियुक्ता</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्येव प्रतिज्ञेति । यदि कश्चदुदाहृतश्रुत्यर्थे विप्रतिपद्येत तस्यानुमानेनैवाल(मित्यक्त)मित्यनुमैव चेह मुक्तेष्वभीष्टस्याधिपतिसाहित्यस्य स््यिै भवतीति । कथम् । व्याप्तिपक्षधर्म(त्व)तयोः प्रमितत्वादिति हिशब्दः । मुक्ता अधिपतिरहिता मुक्तत्वात् अवन्ध्यसङ्कल्पत्वात् ईश्वरवदिति अनुमानप्रतिरोध इति चेन्न । मूलप्रकृतावनैकान्त्यात् । विपक्षे बाधकाभावाच्च । तदिदमुक्तं निश्चयादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- न केवलं मुक्तानां भगवानधिपतिः किं त्वन्येऽपि यथासम्भवं भवन्तीत्याशय-वानाह मुक्तेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-मुक्तस्वकयावरयन्तृतास्त</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तावपि ब्रह्मपुरःसराणाम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मपुरःसराणामपि मुक्तौ मुक्ताश्च ते स्वकयाः स्वैः सह मुक्तिं गताश्च तेऽवराश्च मुक्तस्वकयावराः तन्नियन्तृताऽस्त । अमुक्तान् प्रति यन्तृता सर्वथा नास्त । यथाऽऽह सूत्र-कारः विकारावर्ति चेति । मुक्तेष्वपि कल्पान्तरे मुक्तान् स्वकल्पे मुक्तेष्वप्युत्तमान् समांश्च प्रति नास्तीत्यतो मुक्तेत्याद्युक्तम् । अनेन परोदाहृतश्रुतीनां गतिश्चोक्ता भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुत एतदित्यत आह अनेनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन देवेन तथाऽमुना च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन चक्षुरन्तस्थेन देवेन प्रसन्नेन तथा अमुना आदित्यान्तर्गतेन च परार्वाक्तनलोक-वर्तिनां मुक्तानाम् ईष्टे ईशिता भवतीति श्रुतिः ज्ञानतो मुक्तनियन्तृत्वं फलं आह हीति । अत्र अमुना परलोकिनां, अनेन अर्वाक्तनलोकिनामिति ज्ञेयम् । अनेन अथ य एवं विद्वान् इत्याद्यां सोऽमुनैव ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति देवकामांश्च, अथानेनैव ये चैतस्मा-दर्वाञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति मनुष्यकामांश्चेति श्रुतिमुपादत्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्यां श्रुतावुक्तमिदं ज्ञानफलं मुक्तिगतमित्येतत् कुत इत्यत आह मुक्ताविति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्ता-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वेतच्च सर्वाऽशुभनाशलिङ्गात् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतच्च सर्वलोकाप्तिलक्षणं फलं मुक्तावेव । उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद इति सर्वपापक्षयलिङ्गात् । न हि मुक्तेरितरत्रैतत्सम्भवति । प्रारब्धपापस्य आमोक्षं विद्यमान-त्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- यदिदं सर्वलोकाधिपत्यं मुक्तौ फलमुक्तं तत्सर्वेषामपि मुक्तानामिति प्रतीति-निरासायाह लोकेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-लोकाधिपत्यं च विधातुरेव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वात्मना</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वात्मना लोकाधिपत्यं च मुक्तस्य विधातुरेव । अन्येषां यथायोग्यमिति भावः । स्वकयेत्युक्तमनुसन्धेयम् । अत्र प्रमाणमाह इत्याहेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्याह तुरश्रुतिश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सा च अन्यत्र द्रष्टव्या । चशब्दो वक्ष्यमाणयुक्तिसमुच्चयार्थः । श्रुत्यन्तरमप्येवमेव व्याख्येयमित्याह सर्व इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वे बलिं देवगणा वहन्ती-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">त्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स वेद ब्रह्म, सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीति श्रुत्युक्तं मुक्तस्य सर्वदेवपूज्यत्वं च अनवधिकं विधातुरेव न सर्वेषामुक्तश्रुतेरेवेत्यर्थः । इतोऽप्येवमित्याह नेति । पूजका अपि हि देवा मुक्ता एव । अमुक्तानां मुक्तसम्बन्धस्य निवारितत्वात् । तथा च सर्वे देवा मुक्ताः सर्वै-र्मुक्तैर्देवैः पूज्यन्त इत्युक्तं स्यात् । एतच्च व्याहतम् । तत एव त(स्यैवोत्त)स्योत्तमत्वस्याधम-त्वस्य क्वाप्यदर्शनात् । अत उक्त एव श्रुत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- स्यादेतत् । तांश्चाप्नोतीत्युक्त आप्ता सर्वाशुभनाशलिङ्गावतु मुक्तः । तस्य च अत्र लोकाप्तिरेवोच्यते । न तु मुक्तस्वकयावरयन्तृतेत्यत आह लोका इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-लोका इतीहापि तु लोकिनां वचो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इह श्रुतौ लोका इति पदं तावत् लोकिनां वचःप्रतिपादकम् । न केवलमाप्ता मुक्तः । लोकपदमपि लोकिविषयमिति अपिशब्दः । तुशब्दो वृत्तिविशेषद्योतकः । यथा मञ्चशब्दो मञ्चस्थेषु पुरुषेषु विद्यते तथा लोकशब्दोऽपि लोकस्थेषु पुरुषेष्वति । अत्र लक्षणाबीजसम्बन्धस्तु स्फुट एव । लाक्षणिकप्रयोगप्रयोजनं वाच्यमित्यत आह लोका इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हिशब्दः प्रसिौ । प्रयोजनानुसन्धानेन विनेति एवशब्दः । रवः शब्दः । प्रजासु प्रजा-विषये । रूढलक्षणैषा तत्र किं प्रयोजनान्वेषणेनेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथवा किं लक्षणया । यतो वाचक एव लोकशब्दो जनानामिति भावेनाह लोका इति । सर्वजनैः इति शब्दशक्तिज्ञैः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकारान्तरेण लोकशब्दस्य पुरुषवाचित्वमाह तदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लोकाभिमानिनः । अभिमान्यधिकरणन्यायेनेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७सु०- अस्तु लोकशब्दस्य जनेषु वृत्तिः तथाऽप्यस्यां श्रुतौ तद्विवक्षा कुतो ज्ञायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न तावताऽपीष्टसिःि । मुक्तविषयतायां प्रमाणाभावात् । आप्तिरेव चेहोच्यते न तु तन्नियमन-मित्यत आह तद्गा इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तुशब्दोऽवधारणे । इह ये च अमुष्मादित्यस्यां श्रुतौ तद्गाः परावलोकगताः मुक्ता एव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लोक इति शब्दो एषां ते लोकशब्दाः । ते चान्योन्यनाथाः उत्तमा अधमानां स्वीयानां नियामका इत्येवमेतच्छतिव्याख्यानरूपा पैङ्गिश्रुतिरस्त । यद्यपि मुक्तस्य विकारावर्तिव्यापारनिषेधादेव एतत् सिम् । तथाऽपि दार्ढ्या श्रुत्युदाहरणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन लक्षणापक्षे मुख्ये बाधकं चोक्तं भवति । अभिमानिपक्षे तु भूतपूर्वगत्या मुक्तेषु लोकशब्दो व्याख्येयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८सु०- प्रकारान्तरेणास्यां श्रुतौ मुक्तस्य मुक्तनियामकत्वं प्रतिपादयन्नाह अलोकेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वाच्याः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लोकदोषातीतत्वाद्विदेहत्वाद्वेति भावः । ततः किं प्रकृत इत्यत आह पदमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पदं तादृगपीह युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इह पराञ्चो लोका अर्वाञ्चो लोका इत्यत्र तादृग् अलोक इत्यपि पदं छेत्तुं युक्तम् । लोका-लोकशब्दयोः संहिताय•ं)ः समानरूपत्वादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- योगवृत्त्याऽपि लोकशब्दस्य मुक्तेषु वृत्तिः सम्भवतीत्याह लोकेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः सर्वेऽपि मुक्ताः सततमपि प्रकाशरूपाः प्रसिाः ततोऽपि लोकाभिधाः । लोकतेः पचाद्यचि कृते रूपमेतत् । दर्शनं प्रकाश इति च नार्थान्तरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- यदुक्तं प्राग्लोकाभिमानिनो ये मुक्तास्त इह लोकशब्दार्था इति तदसत् । ते हि उत्तमाः । न च तन्नियमनं मुक्तानां सम्भवतीत्यतो मोक्तं विस्मार्षीरित्याह ब्रह्मैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा च नानुपपत्तिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११सु०- एवं स्वमतेन श्रुतिं व्याख्याय यत्परेषां व्याख्यानमादित्यमण्डले परमेश्वर-मुपासीनस्य विदुषः परलोकाधिपत्यं भवति चक्षुष्युपासीनस्यार्वाक्तनलोकाधिपत्यं भवतीति तन्निराकरोति न चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न चेह विज्ञानफलं समुक्तं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लोकाधिपत्यं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इह श्रुतौ । लोकाधिपत्यं विज्ञानफलं समुक्तमिति व्याख्यानं न युक्तम् । कुत इत्यत</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आह रवीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रविबिम्बगे हरौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चशब्देन चक्षुर्गते चेति समुच्चिनोति । यस्मात् कारणात् तत् लोकाधिपत्यं पुरैव पूर्व-वाक्य एव रविबिम्बगे हरौ चक्षुरन्तर्गते च पृथक् विभागेनोक्तम् । आदित्यगतं प्रकृत्य स एष</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे (देवे) देवकामानां चेति । तथाऽक्षिगतम् । स एष ये चैत-स्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति । तस्मान्नेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । न समस्तलोकाधिपत्यं विदुषो युज्यते । तस्य भगवर्मत्वेन अत्रैव उक्तत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- भगवर्मोऽपि विदुषो भवतीत्यङ्गीकारे को दोष इति चेत् । तत्कं भगवान् स्वीयसर्वलोकाधिपत्यं परित्यज्य विदुषे ददातीति । उत विद्वांसमवान्तरेश्वरं करोतीति । अथ विद्वांस्तादात्म्यं प्राप्नोतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नाद्यः । भगवदैश्वर्यस्य समस्तश्रुत्यादौ नित्यत्वावगमात् । किं चैकस्मै विदुषे दत्त-स्वाधिपत्यो भगवानन्यस्मै (विदुषे) किं दद्यात् । सर्वपापक्षयलिङ्गविरोधाच्च ।। अत एव न द्वितीयः । हिरण्यगर्भे तद्युज्यत इति चेन्न । पाप्म(प)शब्देन प्रकृत्यादेर्बन्धस्य विवक्षितत्वात् । अत एवोक्तं सर्वाशुभेति । तस्योदिति नामेति हि परमेश्वरस्योच्छब्दं नामत्वेनोक्तवा तस्य निर्वचनं क्रियते स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति । तत्रोदितत्वमेवोच्छब्दार्थः । कस्मा-दित्यपेक्षायां योग्यं किमपि ग्राह्यम् । न च तत्पापमेवेति नियामकमस्त । अतः सर्वमप्यशुभं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र विवक्षितम् । तदेव च विदुषः फलमुच्यते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तृतीयं निराकरोति भेद इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विदुषः । परमेश्वरादिति शेषः । आदिपदेन अनेनेत्यस्य ग्रहणम् । क्रियाविशेषणं चैतत् । भेदश्चेति सम्बन्धः । सम्यगिति । स्पष्टम् । न हि तदात्मा तत्प्रसादात् तर्मा भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- भवेदेतत् यदि अमुना अनेनेत्येतत् अमुना देवेन प्रसन्नेन निमित्तेनेति व्याख्या-येत । न चैवम् । किं नाम अमुना रूपेण अमुष्य तादात्म्यं प्राप्य, तथा अनेन रूपेणास्य तादात्म्यं प्राप्येति । न चैवं सति भेदोक्तिरस्तीत्यत आह त्वप्रत्ययमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चशब्दस्तत्समान•र्थ)प्रत्ययान्तरसमुच्चयार्थः । अपिशब्दो रूपेणेति पदस्य । तेन इति अमुना अनेन इति उभयोः ग्रहणम् । अतिहाय प्रवृत्तायामिह श्रुतौ । भवे(देयं प)दयं परस्या-भिलाषः श्रुतिस्तु न तथा वक्ति । यदि खल्वदस्त्वेनादस्तयेदंत्वेनेदन्तयेति भाववाची प्रत्ययः स्यात् । यदि वा(चा)ऽमुना रूपेणात्मना, अनेन रूपेणात्मनेति पदं स्यात् । तदा प्रतीमोऽयमर्थः श्रुत्यभिप्रेत इति । न चैतदस्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- ननु भावप्रधाना निर्देशा बहुलमुपलभ्यन्ते । ततो विनाऽपि प्रत्ययेन सोऽर्थो भविष्यति । सोपस्कराणि च वाक्यानि भवन्त । ततो रूपेणेत्यादिपदाध्याहारो वा करिष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">को दोष इति चेन्न । निश्चते हि वाक्यार्थे तदुपपद्यते । न च तन्निश्चायकमत्रास्तीत्याशयवान् दोषान्तरमाह भवतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्यां श्रुतौ तादात्म्यप्राप्त्या(प्तौ) तदीयं सर्वलोकाधिपत्यमस्य भवतीत्यर्थो विवक्षितः स्यात् । तर्ह्यत्रैतदर्थप्रतिपादने अयं विद्वानसौ परमात्मा भवतीत्येतावदेव वक्तव्यम् । न तु सोऽमुनैवेत्यादिकम् । तादात्म्यप्राप्तौ तर्म(र्म्य)स्य स्वतःसित्वात् । अयं असौ भवतीत्यल्पं शब्दं विहाय बहूनि वाक्यानि प्रयुञ्जानायाः श्रुतेरकुशलत्वदोषः स्यात् । न हि कश्चदल्पीयसा प्रयत्नेन स््यित्यर्थे महान्तं प्रयत्नमातिष्ठमा(नः स)िनो महरिाद्रियते । किं चात्र परमेश्वरः सगुणो वा विवक्षितो निर्गुणो वा । आद्ये न विदुषः तत्तादात्म्यमस्त । परेणा(प्य)नभ्युपगत-त्वात्(मात्) । न द्वितीयः । निर्गुणस्याऽऽदित्यादिपरिच्छेदानुपपत्तेः । ऐश्वर्यासम्भवाच्च । न च तूयङ्गतस्य सर्वलोकाधिपत्यं भवतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरन् पादार्थं सङ्क्षेपेणाह अत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- अतो जगद्व्यापृतिमन्त एव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अमन्दमानन्दमजस्रमेव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जगच्छब्देन स्वी(स्वक)यावरमुक्ता गृह्यन्ते । जगद्व्यापारवर्जमित्येतन्मुक्तेतरजगद्विष-यम् । अतो न तद्विरोध इत्येतदप्यनेन सूचयति । अन्यथा स्वावरमुक्तनियामका एवेत्यवक्ष्यत् । तथा चानन्याधिपतिपदमुक्तार्थमेवेति भावः । आत्मीयं न तु पारमेश्वरम् । अजात् परमेश्वरात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तं अविहायेत्यर्थः । तत्प्रसादादिति वा ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ।। ४-४-७ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- एवं परिसमापितग्रन्थो भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारं स्वस्य अति-विशदानादिसार्वज्ञप्रदं निरुपाधिकपरमप्रेमास्पदगुणगणं पुरुषोत्तमं पौनःपुन्येन प्रणमति नम इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-नमो नमोऽशेषविशेषपूर्ण-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">गुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भक्तानुकम्पादतिशुसंवि-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अशेषविशेषैः पूर्णा ये गुणाः तेषां प्रधानाश्रयाय, भक्ते मयि अनुकम्पात् अनुक्रोशात् । अत एव ताच्छीलिकस्य तृनः प्रयोगः । सद्गुणानुवादेनानुपाधिप्रियत्वं तादात्म्यं च विधीयत इति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न पुनरुक्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- यथा भगवत्स्वरूपविज्ञानं समस्तपुरुषार्थसाधनं तथा स्वस्वरूपविज्ञानमपि इत्यतः तदाविष्कुर्वन्नाह यस्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्य वायोः देवस्य वेदवचने बत्थिेत्यादौ अलं दिव्यानि अुतानि त्रीणि रूपाणि उदितानि अमुना वायुना अयं केशवे विषये ग्रन्थः कृतः इत्यन्वयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- कदृशं तस्य मूलरूपं कथम्भूतानि च तानि त्रीणि रूपाणि इत्यत उक्तं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बडित्यादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-बट्तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपु-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">र्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्य तन्मूलरूपं बट् बलात्मकं दर्शतं ज्ञानरूपं च । दृशेरौणादिकोऽतच्प्रत्ययः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन वायुशब्दो निरुक्तः । वशब्दो बलवाची । अयतिः गत्यर्थः । गत्यर्थाश्चाव-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">गत्यर्थाः । तत उण् । वश्चासौ आयुश्चेति वायुरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च भर्गो भरणगमनयोः कर्तृ । डुभृञ् भरणे, गम्लृ गतौ, आभ्यामसुन्प्रत्ययो डिच्च । इदमपि वायुशब्दव्याख्यानम् । वा गतिगन्धनयोः इत्यतः कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उणित्युण् । अनेकार्थत्व•तूनां वातिर्भरणेऽपि वर्तते । अपि च महत् श्रेष्ठम् । वयः श्रेष्ठत्व इत्यस्मादुण् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं मूलरूपमेवं किन्तु यस्यावतारेषु निहितं रूपं इत्थमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्य प्रथमकं प्रथमं रूपं रामविषयाणि वचांसि मूलरामायणादीनि रामवचांसि तेषां</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नयं नीयन्ते शिष्येषु प्रवर्त्यन्तेऽनेनेति । एरजित्यच् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्य द्वितीयं वपुः पृक्षः । पृच्छदः पृतनावाची प्रसिः । तस्मन्कर्मण्युपपदे क्षै क्षय इत्येतस्मात् आतोऽनुपसर्गे क इति कः । उपपदतकारलोपश्छान्दसः । पुङ्गिं(ङ्गः) च श्रुत्यनु-सारेण । असुन्वा प्रत्ययः । किदिति नपुंसकमेवेदम् । रिपुपृतनाक्षयकारीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्य तृतीयं वपुः एतन्मध्वः । मधुशब्दः सुखवाची । मधु द्यौरस्तु नः पितेति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रयोगात् । वशब्दः शास्त्रापरपर्यायतीर्थवाची । वातेरवगत्यर्थात्करणे घञर्थे कविधानमिति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कः । सुखसाधनं तीर्थमस्येति । स्वरित्यत्रेवोकारलोपः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- भगवत्स्वरूपप्रतिपादनेनैव ग्रन्थोपसंहारः समुचित इत्याशयवान् नित्यापरोक्षं भगवन्तं सम्बोध्य स्तौति निःशेषमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-निःशेषदोषरहितकल्याणाखिलसद्गुण ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भूतिः महालक्ष्मीः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वचनप्रसूनमाला जयतीर्थाख्येन भिक्षुणा रचिता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ध्रियतां हृदये सदये कमलामहिलेन पूरुषेण ।। १ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न वैदुष्यभ्रान्त्या न च वचनचातुर्यकुधिया</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न मात्सर्यावेशान्न च चपलतादोषवशतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परं श्राजाड्यादकृषि कृतिमाचार्यवचसि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्खलन्नप्येतस्माज्जगति न हि निन्द्योऽस्म विदुषाम् ।। २ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुव्याख्याऽमृताम्भोधेः समुत्पन्नाऽतिनिर्मला ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इयं न्यायसुधा भौमैर्विबुधैः सेव्यतां सदा ।। ३ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽस्मश्चरमचरणः पर्यवसितः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थोऽध्यायः सम्पूर्णः ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|← अध्यायः 3]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]]</div>
</div>

[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Anuvyakhyana]]

Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3

2026-06-15T18:34:50Z

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

= न्यायसुधा — अध्यायः 3 =
<div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha">
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 3"></span>
<div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C2|← अध्यायः 2]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C4|अध्यायः 4 →]]</div>

=== पादः 1 ===
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S01_I04">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S01_I04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S01_I04
| id = AV_C03_S01_I04_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०-कुपिताहिफणच्छाया समीकृत्यापरं सुखम् ।

सेवन्ते यत्पदं धीरास्तं भजे वल-लभं श्रियः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साधनविचारोऽयमध्यायः ।। वैराग्यार्थे गत्यादिनिरूपणा प्रथमपाद इत्यध्यायपाद प्रतिपाद्यं भाष्य एव स्फुटम् । सङ्गतिं तु लाघवायैककृत्योपरि वक्ष्याम इत्याशयवांस्तृतीया(ध्याय)द्यपादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्ग्रहेणाह

स्वाभाविकेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वाभाविकान्यथानामसहभावान्यथोक्तयः ।अविशेषविशेषौ च सहभावो विमिश्रता ।विरुद्धोक्तिः सहस्थानं वैयर्थ्यं चान्यथागतिः ।युक्तयः पूर्वपक्षस्य गुणाधिक्यार्थतो भवौ ।उपपत्तिर्द्विरूपत्वमाधिक्यमनुरूपता ।योग्यता बलवत्वं च विभागः कारणाभवः ।क्ऌप्तिरन्या गतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साधका

इति वक्ष्यमाणं

पूर्वपक्षस्ये

त्यत्रापि सम्बध्यते । पूर्वपक्षस्य सिद्धान्तस्येति जातावेकवचनम् ।

साधका

इति छान्दसो निर्देशः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा युक्तयः पूर्वपक्षस्ये त्यत्र साधका इति नाकृष्यते । पूर्वपक्षसम्बन्धिन्यो युक्तय इत्येवार्थः । सिद्धान्तस्यैव साधका इत्यत्र तु न्याया इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- अत्र सूत्रं

योनेः शरीरमिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ योनेः शरीरम् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तद्व्याख्यातं भाष्ये । स्वर्गादवाग्गतो जीवो वृष्टिद्वारा व्रीह्यादिबीजेषु सङ्क्रान्तो रेतस्सिक्पुरुषं प्रविश्य सह रेतसा मातृयोनिद्वारेण जठरं प्रविष्टः कललबुद्बुदादिक्रमेणोत्पन्नं शरीरमाप्नोतीति प्रसिद्धम् । तत्किं तथ्यमुतातथ्यमिति सन्देहः । न तथ्यमिति पूर्वः पक्षः । कुतः । देहं गर्भस्थितं क्वापि प्रविशेत् स्वर्गतो गत इत्यादिवचनात् । मान्धातृद्रोणद्रुपदकृपशुकादीनामितिहासपुराणेषु विनैव बीजादिसम्बन्धेन जननदर्शनाच्च । अन्यथासिद्धे चार्थे न बहुकल्पना युक्ता । अतस्ते वैराग्यजनना(यैवा)र्थमेवाध्यात्मविदां वादा इति । तथ्यमिति सिद्धान्तः । कस्मात् । मेघो भूत्वा वर्षति । त(द्य) इह व्रीहि यवा ओष(धिवनस्पतय)धयस्तिलामाषा इति जायन्ते । यो यो ह्यन्नमत्ति । यो वा रेतः सिञ्चति तद्रूपाद्भूय एव भवति । तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्यन्ते इत्यादिश्रुतेः । न चादृष्टेऽर्थेऽन्यथासिदि्धरवकाशवती । न च वचनान्तरलिङ्गदर्शनविरोधः । क्वचिद् बीजादिसम्बन्धाभावस्यापि विद्यमानत्वेन तद्विषयत्वात् । यथोक्तम् । दिवः स्थास्नून् गच्छति । स्थावराणि दिवः प्राप्त इति श्रुतिस्मृतिभ्यामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदिदमयुक्तं व्याख्यानम् । उत्सूत्रत्वात् । यद्यप्यत्र योनिशब्दो बीजाद्युपलक्षणः शक्यो व्याख्यातुं, तथाऽपि तत्सम्बन्धनियम एव सूत्रे प्रतीयते । न तु क्वाचित्कस्तदभावोऽपि । यदि च क्वचिद् बीजादिसम्बन्धाभावः स्यात् तदा आकस्मिकत्वं स्यादित्यत आह

बीजेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-बीजपूरुषयोनीनां सङ्गातिनियमोज्खितिम् । अथशब्देन भगवानाह</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बीजशब्देन व्रीह्यादिकं रेतश्चोच्यते ।

सङ्गातिनियमोज्खितिं

सम्बन्धातिनियमाभावम् । अयमर्थः । रेतःसिग्योगोऽथेति पूर्वसूत्रात् अथ शब्दोऽत्राप्यनुवर्तते । स च प्रकृतादर्थादर्थान्तरे</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वर्तते । तथा च योनेः शरीरमापद्यते । क्वचित्तदभावेनापीति अथशब्देन भगवान् सूत्रकारो बीजादिसम्ब(न्धे नि)न्धनियमाभावं सूत्रितवानित्यतो नोत्सूत्रत्वपर्यनुयोगो युक्त इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमेवं सत्याकस्मिकत्वप्रसङ्ग इति तत्परिहरति

कारणश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कारणतश्च ताम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-

तां च

बीजादिसम्बन्धनियमोज्खितिं

कारणत

आह । एतदुक्तं भवति । जन्मकारणादृष्टाकृष्टो जन्तुर्बीजादिसम्बन्धेन शरीरमापद्यत इत्युत्सर्गः । स च क्वचिज्ज्ञानतपोयोगाद्यतिशयलक्षणेन कारणविशेषेणापोद्यते । यथा क्षुद्रजन्तुयातनाशरीरोत्पत्तावपवाद इति । तथा चोक्तम् । विशेषकारणादेव विशेषाज्जनिरिष्यते । सामान्यजननं चैव नॄणां सामान्यहेतुत इति । अतो युक्तमेतद्व्याख्यानमिति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयेऽध्यायेऽयं प्रथमचरणः पर्यवसितः ।। ३१ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

=== पादः 2 ===
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_I04">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_I04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_I04
| id = AV_C03_S02_I04_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- भक्तिरस्मिन्पाद उच्यते । भक्तयर्थं हि भगवन्महिमोक्तिरि ति पादप्रतिपाद्यं भाष्य एव स्फुटम् । सङ्गतिं तु उत्तरत्र वक्ष्याम इत्याशयवानेतत्पादाधिकरणेषु पूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्ग्रहेणाह

पश्चादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पश्चाददृष्ट्यविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः ।। स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतो भवः ।। गुणसाम्यमयोगाश्च तर्कबाधो विलोमता ।। नानाभावः प्रलोभश्च युक्तयः पूर्वपक्षगाः । अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतो बोधस्तथैव च ।। अमानक्ऌप्तिसन्मानव्यवस्थाऽत्यल्पता भवाः ।। विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिदर्शनम् ।।अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः ।।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वपक्षगाः

पूर्वपक्षसम्बन्धिन्यः ।

निर्णयप्रमाः ।

सिद्धान्तनिर्णयार्थानि प्रमाणानि ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A001">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A001
| id = AV_C03_S02_A001_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- योनेः शरीरमित्येतदवसानैः सूत्रैर्जीवस्य जन्मावगतम् । जातस्य च स्वप्नाद्यवस्थासम्बन्धः प्रसिद्धः । तत्र स्वप्नावस्थाप्रवर्तकत्वलक्षणो महिमा भगवतोऽत्राधिकरणे निर्णीयते । तथा हि । स्वप्नो नामार्थज्ञानात्मकः । तत्र तावत् स्वाप्नार्थानां करितुरगादीनां परमेश्वरायत्तता नोपपद्यते । असत्यत्वात् । न तावदिमेऽनादिनित्याः । स्वप्नावस्थातः प्रागूर्ध्वं चोपलब्धिप्रसङ्गात् । न हि विद्यमाना अपि उपलब्धिसाधनेषु चक्षुरादिष्वनुपरतेषु नोपलभ्यन्ते, उपलभ्यन्ते च उपरतेष्विति सम्भवति । न चान्यत्र गताः । अन्यैरप्यनुपलम्भात् । मध्यमपरिमाणाश्चैते दृश्यन्ते । न च तथाविधमनादिनित्यं किमपि दृष्टम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नाप्युत्पत्तिनाशवन्तः । तथात्वेऽपि प्रागूर्ध्वमुपलम्भप्रसक्तेः । न च वाच्यं विद्युदादिवत्तदैवोत्पत्तिर्विनाशश्चेति । इत्थम्भावे प्रमाणाभावात् प्राङ्मृदादीनामूर्ध्वं कपालादीनां चोपलम्भापत्तेश्च । न चैतेषां (तात्कालिक)तत्कालीनजन्मन्युपादानं निमित्तं च पश्यामः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्ता च न तावज्जीवात्मा । द्रष्टुर्निर्व्यापारत्वात् । अपरस्य चादर्शनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापीश्वरः । प्रमाणाभावात् । भ्रान्तित्वं चैतेषाम्, स्वप्नमायासरूपे ति स्वप्नमनोरथो यथे त्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यामावेद्यते । शिष्टमपव्याख्यानानुवादे वक्ष्यामः । तदेवं न स्वाप्नानामर्थानामीश्वराधीनत्वम् । नापि तज्ज्ञानस्य । तस्यापि निमित्ताभावेनापरमार्थत्वात् । न तावच्चक्षुरादीनां त(त्र निमि)न्निमित्तत्वम् । तेषामुपरतत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि मनसः । रूपादिमत्यर्थे स्वातन्त्र्याभावात् । अत एव न साक्षिणः । इन्द्रियाप्रवृत्तौ लिङ्गशब्दयोरपि नावकाशः । अपरोक्षाकारं चेदमवभासते । अतोऽर्थज्ञानरूपा स्वप्नावस्था नेश्वराधीनेति प्राप्ते तत्प्रतिविधानाय उपोद्घातमाह

वासना इति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॐ ।। ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ॐ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॐ ।। ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ॐ मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॐ ।।।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः । सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भावनाऽपरनामकाः संस्काराः । सर्वग्रहणप्रयोजनमुत्तरत्र भविष्यति । ननु भावनाख्यसंस्कारोऽनुभवजन्यः । न च सर्वजीवानां सर्ववस्त्वनुभवोऽस्ति । तत्कथमशेषजीवानां सर्ववस्तुवासनाः सन्त्येवेत्यत उक्तम्

अनादीति

। अनाद्यनुभवप्रवाहोत्पन्नाः । वासनानामात्मसमवेतत्वं वैशेषिकादिभिरभ्युपगतम् । तन्निरासार्थमुक्तं मनसि

स्थित्वा इति

। जातावेकवचनम् । सादिनो मनसः कथमनादिवासनासम्बन्ध इत्यत उक्तम्

अनादीति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३सु०- एतदेव प्रपञ्चयति

त्रिगुणात्मकमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-त्रिगुणात्मकं मनोऽस्त्येव यावन्मुक्तिस्सदातनम् ।तत्रैवाशेषसंस्काराः सञ्चीयन्ते सदैव च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मनस एव संस्काराश्रयत्वं नात्मन इत्यत्रोपपत्तिसूचनाय त्रिगुणात्मकमित्युक्तम् । गुणात्मकमित्येवोक्ते परिमाणादिगुणात्मकमित्यपि प्रतीतिः स्यात् । तदात्मनोऽपि समानमित्यतः त्रिग्रहणम् । तथा च जीवात्मा न भावनाश्रयः सत्त्वादिगुणानात्मकत्वादीश्वरवत् । भावना वा सत्त्वादिगुणात्मकद्रव्याश्रया संस्कारत्वाद्वेगादिवत् । तच्च परिशेषान्मन एवेत्युक्तं भवति । सत्त्वादिगुणानभ्युपगन्तारं प्रति तु तत्स्थानेऽचेतनपदं प्रयोक्तव्यम् । त्रिगुणात्मकग्रहणं (च) स्वरूपकथनम् । अस्त्येव सर्व(दैवेति)देति शेषः । तथा सति मोक्षेऽपि सत्त्वात् स्वप्नाद्यवस्थापत्तिरित्यत उक्तं विवृणोति

यावदिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि मनः स्वरूपेण नित्यमेव तथाऽपि जीवसम्बन्धस्तस्य मोक्षावधिरित्यत इदमुक्तम् । (तद्वै देवं) तद्वै जैवं मनो येनानन्द्येव भवतीति मुक्तावप्यात्मनो मनःसम्बन्धश्रवणात् कथं यावन्मुक्तिरित्युक्तमित्यतो वा त्रिगुणात्मकमित्युक्तम् । आत्मस्वरूपमनसो मुक्तौ सत्त्वेऽपि जडमनोऽभिप्रेत्यायमवधिरुक्त इति । चः तस्मादित्यर्थे । तत्रैव न त्वात्मनि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चे ति मनसो जन्मश्रवणात् कथमनादित्वमुच्यत इत्यत आह

सूक्ष्मत्वेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सूक्ष्मत्वेन लये सच्च प्राकृतैरुपचीयते । सृष्टिकाले यदा तन्न कुतः संसारसंस्थितिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

शब्द एवार्थे ।

प्राकृतैः।

अहङ्काराद्यैः । मन इति वर्तते । प्रलये सतोऽप्युपचयापेक्षया जन्मश्रुतिरिति भावः । कुत एषा कत् तदा प्रलये तन्न स्यात् । यदि च प्रलये तन्न स्यात् तदा आत्मनः संसारावस्थानं न स्यात् । न च मा भूत् प्रलये संसारावस्थानमिति युक्तम् । मुक्तानां पुनः संसारानुपपत्त्या सृष्ट्यनुपपत्तिप्रसङ्गात् । अविद्याकामकर्माद्यधीनः संसार इति चेन्न । अविद्यादेरेव संसारत्वात्, मनः परं कारणमामनन्ती त्यादिस्मृतिविरोधाच्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा च श्रुतिः । नित्यं मनोऽनादित्वान्न ह्यमनाः पुमांस्तिष्ठती ति । पुमान् संसारीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- किमतो यद्येवं सर्ववस्त्वनुभवाहितसंस्कारसद्भाव इत्यत आह

संस्कारैरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-संस्कारैर्भगवानेव सृष्ट्वा नानाविधं जगत् । स्वप्नकाले दर्शयति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

सृष्ट्वा

इत्यनेन अनादिनित्यत्वपक्षदोषा अनभ्युपगमेनैव निरस्ताः ।

स्वप्नकाल एव सृष्ट्वा ।

इत्यनेन प्रागूर्ध्वं चोपलम्भप्रसङ्गो निराकृतः । सृष्टेः संहारोपलक्षणत्वात् ।

संस्कारैः।

इत्युपादानकर्तनम् । न च तेषां गुणत्वेनोपादानत्वानुपपत्तिः । मनोवृत्तित्वेन द्रव्यत्वात् । संस्काराणां चातीन्द्रियत्वेन त्र्यणुकजन्मविनाशयोरिव प्रागूर्ध्वं चानुपलम्भो न दोषाय ।

भगवान् ।

इति कर्तृनिर्देशः । तदैव सृष्टिसंहारकरणमसम्भावितमित्यतः अशक्यकर्तृताशक्तिसूचनाय

भगवान् ।

इत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं च सत्यदृष्टादिनिमित्तं प्रसिद्धमेव । न केवलमेवमर्थानां सत्यत्वसम्भवेन भगवदधीनत्वम्, अपि तु तज्ज्ञानस्यापीत्युक्तं

दर्शयतीति

। जीवायेति शेषः । दर्शनसाधनं च मन एवेति वक्ष्यति । दर्शनं चानुभवो विवक्षितः । तेन स्मरणमेवैतदिति मतं निरस्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्मरणत्वं खल्वस्य तच्चिह्नस्य तदित्युल-लेखस्य सद्भावाद्वा कल्प्यते । असन्निहितगोचरत्वाद्वा संस्कारप्रभवत्वाद्वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नाद्यः । इदमित्युल-लेखेन तदभावात् । अत एव स्मृतिविपर्यासोऽयमिति चेन्न । स्मृतित्वस्यैवासिद्धेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न द्वितीयः । विषयसान्निध्यस्योपपादितत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न तृतीयः । पदार्थजन्मनि संस्कारस्योपक्षीणत्वेनासिद्धेः । तस्मात् यथा मनोरथे ध्याने वा संस्कारयोनीनर्थान्मनसाऽनुभवति एवं स्वप्नेऽपीति किमनुपपन्नम् । इयांस्तु विशेषः । मनोरथादौ प्रयत्नपूर्विका पदार्थसृष्टिः । स्वप्ने पुनरीश्व(रेच्छाधी)राधीनैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- अपरे तु भवत्येवायमनुभवः । किन्तु जागरानुभूतस्मर्तव्यार्थ एवेति मन्यन्ते । तदप्यसत् । तथा हि । किमयमनुभवो यथार्थ उत अयथार्थः । नाद्यः । बाह्यार्थानां देशकालविप्रकृष्टत्वेन तदनुपपत्तेः । द्वितीये वक्तव्यं, किमयमगजे गजत्वोल-लेखीत्ययं अयथार्थः, किंवा गज एवासन्निकृष्टे सन्निकृष्टत्वोल-लेखीति अयथार्थः । आद्ये नायं गजः किन्तु गवय एवेति बाधोदयः स्यात् । द्वितीये नायं सन्निकृष्टः किन्नाम विप्रकृष्ट इति बाधो भवेत् । न चैतदस्ति । तस्मात्संस्कारप्रभवसन्निकृष्टसत्यार्थप्रमितिरेवेयमिति युक्तम् । कथं तर्हि श्रुतिस्मृतिषु स्वप्नप्रतीतेर्भ्रान्तित्वमुच्यत इत्यत आह

भ्रान्तिरिति ।।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भ्रान्तिर्जाग्रत्त्वमेव हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जाग्रत्त्वं।

इति तत्प्रतीतिमुपलक्षयति ।

एव ।

इति पदार्थस्वरूपं व्यावर्तयति ।

जाग्रत्वं ।

जागरानुभूतपदार्थैरेकत्वम् । स्वप्ने हि तात्कालिकतयाऽदृष्टचरानेव तनयादीन् दृष्टचरतयाऽनुसन्धत्ते । यद्वा जाग्रत्त्वं नाम गगनादीनां नित्यत्वादिकम् । घटादीनां मृदाद्युपादानकत्वं बाह्यार्थक्रियाक्षमत्वमित्यादि ग्राह्यम् । जाग्रत्त्वप्रतीतेर्भ्रान्तित्वात् तद्विषयं श्रुत्यादिकमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । जाग्रत्त्वस्यापि संस्कारोऽस्त्येवेति सोपादानत्वसम्भवात् कथं तत्प्रतीतिः भ्रान्तिरित्युच्यते । अन्यथाऽर्थप्रतीतिरपि भ्रान्तिः स्यादविशेषादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । न हि वयं कारणसामग्रीसम्पादनसम्भवमात्रेणार्थानां सत्यतामातिष्ठामहे । किन्तु बाधाभावेनेति वक्ष्यामः । सामग्रयभावेनासत्यत्वं ब्रुवाणं प्रति तु तदसिदि्ध(रा)रेवावेदिता । अस्ति च जाग्रत्ता(त्त्व)प्रतीतेर्बाधः । स्वाप्न एवायं न जागरानुभूत इत्याद्युदयात् । तदिदमुक्तं

हि

शब्देन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७सु०- जाग्रत्त्वप्रतीतिरेव भ्रान्तिरित्ययुक्तम् । अर्थानामपि केषाञ्चिदसत्त्वेन तत्प्रतीतेरपि भ्रान्तत्वात् । स्वप्नेऽपि स्वशिरश्च्छेदादयोऽपि प्रतीयन्ते । न च तदुत्पत्तावुपादानमस्ति । अननुभूतत्वेन संस्कारोदयायोगात् । अननुभूतेऽपि संस्कारोदयाभ्युपगमे अदृष्टे चाश्रुते इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधः स्यात् । कदाचिदननुभूतार्थस्मृतिरप्यापद्येत । ततो यद्यपि साक्षात्स्वशिरश्च्छेदादेर्बाधो नास्ति तथाऽपि कारणानुपपत्त्याऽसत्त्वमङ्गीकार्यमेवेत्यत आह

अदृष्टे चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदृष्टे चाश्रुते भावे न भाव उपजायते । अदृष्टादश्रुताद्भावान्न भाव उपजायते । इति श्रुतिपुराणोक्तिरनादित्वात्तु युज्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भावे

पदार्थे ।

भावो

वासना । पञ्चमी सप्तम्यर्थे । उक्तिरित्यतः परस्तुशब्दो बोद्धव्यः ।

अनादित्वात्

संसारस्येति शेषः । संसारस्यानादित्वात् क्वचिज्जन्मनि स्वशिरश्च्छेदादेरप्यनुभवसम्भवेन संस्कारोपपत्तेः । सत्यत्वेऽपि श्रुतिपुराणोक्तिर्युज्यत एव, न तु विरुध्यते । विनाप्यनुभवेन संस्कारोदयाभ्युपगमे हि सा विरुध्येतेति । अत्राश्रुतग्रहणेनात्रापि जन्मनि श्रवणजनितसंस्कारः सम्भवतीति सूच्यते । यत्र तु श्रवणाद्यपि नास्ति तत्रानादित्वं निवेशितम् । अनेन यत्पूर्वं सर्वग्रहणं कृतं तदुपपत्तये वा अनाद्यनुभवपरम्परोक्ता तस्य सर्वस्योपयोगः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथितो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८सु०- ननु (च) शशविषाणादिप्रतीतौ कथम् । न हि भवान्तरेऽपि तदनुभवः सम्भवति । यथापूर्वमिति सर्वकल्पानामेकविधत्वश्रवणात् । मैवम् । शशविषाणादिप्रमाऽभावेऽपि शब्दादिना भ्रान्तिसम्भवेन संस्कारोपपत्तेः । येन तु शशविषाणादिकं भ्रान्त्याऽपि न प्रतिपन्नं तस्य कथम् । न हि (सर्वोऽपि) सर्वत्र भ्राम्यतीति नियमोऽस्ति । नापि स्वप्ने न तत्पश्यतीति नियन्तुं शक्यते । उच्यते । किमत्र शशादीनां विषाणादीनां चोपादानासम्भवेनासत्त्वमुच्यते । उत शशत्वादिविषाणित्वादिसामानाधिकरण्यादेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्यं निराकरोति

कदाचिदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कदाचिद्दर्शनायोग्यं यत्तत्रापि विभागतः । दृष्टं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्स्वप्ने दृश्यत इति शेषः ।

विभागतः

सामानाधिकरण्येन विना दृष्टं जागरे । यद्यपि शशत्वविषाणित्वादीनां सामानाधिकरण्यं शशविषाणादिसम्बन्धविशेषो वा जागरे नानुभूतस्तथाऽपि विविक्तं शशत्वादिकमनुभूतमेवेति तत्संस्कारसम्भवे(न) न शशादीनामसत्त्वं वाच्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह

समेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- समाधिकरणं दृश्यतेऽत्र स च भ्रमः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भावप्रधानो निर्देशः । उपलक्षणं चैतत् । दृश्यत इत्यत्र प्रकृत्यर्थं स इति परामृशति । यदित्यनुवर्तते । अत्र स्वप्ने न केवलं जाग्रत्त्वमिति चार्थः । यस्योपादानं सम्भवति बाधश्च नास्ति तदेव हि प्रागेवशब्देन व्यवच्छिन्नमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- भवेदेतत्सर्वं यदि स्वाप्नार्थानां वासनोपादानत्वादौ प्रमाणं स्यात् (भवेत्) ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चैतत्पश्याम इत्यत आह

वासनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वासनामात्रमूलत्वाज्जाग्रद्वत्स्पष्टता न च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वासनामात्रोपादानत्वादेव हि स्वाप्नार्थानां जागरोपलब्धानामिव स्पष्टता बाह्यार्थक्रियासामर्थ्यलक्षणा नास्ति । अन्यथा सा स्यादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । स्वाप्नास्तावद्घटादयो नासन्तो बाधाभावात् । नाप्यनादिनित्याः । पूर्वोत्तरमनुपलम्भात् । न (च) निरुपादानोत्पत्तिरुपपन्ना । ततोऽवश्यमुपादानेऽनुसरणीये । न तावद्बाह्य(त्ते बाह्य)मृदाद्युपादानाः । बाह्यार्थक्रियासामर्थ्यरहितत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विमतो घटो न बाह्यमृदाद्युपादानको बाह्यमृदाद्युपादानकार्यक्रियारहितत्वात् (पटवत्) इति प्रयोगात् । अन्यथा तत्प्रसङ्गात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चोपादानान्तरमस्ति । ततः परिशेषाद्वासनोपादानका एवेति । चशब्देन भगवत्कर्तृकत्वे तात्कालिकोत्पत्तिविनाशित्वे च परिशेषम् य एष सुप्तेषु जागर्ति एतस्माद्ध्येव पुत्रो जायते न तत्र रथा इत्यादिश्रुतिं च प्रमाणं समुच्चिनोति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदनेन प्रबन्धेन सन्ध्ये सृष्टिराह हि , निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च , मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् इति त्रिसूत्री व्याख्याता भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- अन्ये पुनरन्यथैतानि सूत्राणि व्याचक्षते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजत इत्यादि श्रूयते । तत्र संशयः । किं प्रबोध इव स्वप्नेऽपि पारमार्थिक सृष्टिराहोस्विन्मायामयीति । तत्र तावत्प्रतिपद्यन्ते । सन्ध्ये सृष्टिराह हि । प्रबोध(स्वापस्थान)सम्प्रसाद(योः सं)स्थानयोः सन्धौ, भवतीति सन्ध्यं स्वाप्नस्थानम् । तत्र तथारूपैव सृष्टिः । कुतः । यतः प्रमाणभूता श्रुतिरेवमाह । अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजत इत्यादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ।।

अपि चैके शाखिनः सन्ध्ये कामानां निर्मातारमात्मानमामनन्ति । य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाण इति । पुत्रादयश्च तत्र कामा अभिप्रेयन्ते काम्यन्त इति, न पुनरिच्छाविशेषाः । शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वे ति प्रकृतेषु पुत्रादिषु कामानां त्वा कामभाजं करोमी ति कामशब्दस्य प्रयुक्तत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राज्ञं चैनं निर्मातारं प्रकरणवाक्यशेषाभ्यां प्रतीमः । अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादि त्यादेः प्राज्ञस्य हीदं प्रकरणम् । वाक्यशेषोऽपि तदेव शुक्रं तद्ब्रह्मे त्यादिः । प्राज्ञकर्तृका च सृष्टि(स्तथाभूता )र्यथारूपा समधिगता जागरिताश्रया तथा स्व(स्वा)प्नाश्रयाऽपि भवितुमर्हति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्मात् तथाभूतैव सन्ध्ये सृष्टिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं प्राप्ते प्रत्याह

मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तु

शब्दः पक्षं व्यावर्तयति । मायेत्यनादिरनिर्वाच्याऽविद्योच्यते । मायैव सन्ध्ये सृष्टिर्न परमार्थगन्धोऽप्यस्ति । कुतः । कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । देशकालनिमित्तसम्पत्तिरबाधश्च कार्त्स्न्यं तेनाभिव्यक्तस्वरूपत्वाभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । न तावत्स्वप्ने रथादीनामुचितो देशः सम्भवति । न हि संवृते देहदेशे रथादयोऽवकाशं लभेरन् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च वाच्यं बहिः कुलायादमृतश्चरित्वे ति श्रुतेः स्थितिगतिप्रत्ययभेदाच्च बहिर्देहात्स्वप्नं पश्यतीति ।। सुप्तस्य जन्तोर्योजनशतान्तरितं देशं क्षणमात्रेण पर्येतुं विपर्येतुं च ततः(सर्वतः)सामर्थ्या(भावा)सम्भवात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचिच्च प्रत्यागमनवर्जितः स्वप्नो भवति । कुरुष्वहमद्य शयानः स्वप्ने पाञ्चालानधिगतश्च प्रतिबुद्धश्चेति । देहाच्चेदपेयात्पाञ्चालेषु प्रतिबुध्येत । कुरुष्वेव तु प्रतिबुध्यते । येन चायं देहेन देशान्तरमश्रुवानो मन्यते तं अस्याभ्याशस्थाः शयनदेश एव पश्यन्ति । यथाभूतानि चायं देशान्तराणि स्वप्ने पश्यति, न तानि तथाभूतान्येव भवन्ति । परिधावंश्चेत्पश्येज्जाग्रद्वद्भूतमर्थमाकलयेत् । दर्शयति च श्रुतिरन्तरेव स्वप्नं स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तत इति । अतश्च श्रुत्युपपत्तिविरोधाद्बहिःश्रुतिरनुपकारित्वसाम्याद्गौणी व्याख्येया ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्थितिगतिप्रत्ययभेदश्च भ्रान्तोऽभ्युपेयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कालविसंवादोऽपि स्वप्ने भवति । रजन्यां सुप्तो हि वासरं भारते वर्षे मन्यते । तथा मुहूर्तमात्रमपि वर्षम् । निमित्तान्यपि (च) स्वप्ने न बुद्धये कर्मणे वोचि(चोचि)तानि विद्यन्ते । बाध्यन्ते चैते रथादयः स्वप्ने दृष्टाः प्रबोधे । स्वप्ने एव चैते सुलभबाधा भवन्ति । आद्यन्तयोर्व्यभिचारदर्शनात् । रथोऽयमिति हि कदाचित् स्वप्ने निर्धारितः क्षणेन मनुष्यः सम्पद्यते । मनुष्योऽयमिति निर्धारितः क्षणेन वृक्षः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्पष्टं चाभावं रथादीनां स्वप्ने श्रावयति शास्त्रम् । न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ती त्यादि । तस्मान्मायामात्रं स्वप्नदर्शनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११सु०- अपर आह

कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वाद् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्रष्टुर्भिन्नत्वादिना निर्वक्तुमशक्यत्वात् । तथा हि । स्वाप्नानां रथादीनां द्रष्टुर्भेदोऽभेदो भेदाभेदो वा । न तावद्भेदः । पार्श्वस्थानामपि तदुपलम्भप्रसङ्गात् । आन्तरत्वस्य चानुचितत्वात् । नाप्यभेदः । एकस्याविचित्रस्य विचित्रानेकात्मकताया विना भ्रान्तिमनुपपत्तेः । भेदप्रत्ययविरोधाच्च । न च भेदाभेदौ । व्याघातात् । अतोऽनिर्वाच्याविद्याविलास एवायमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः । ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मायामात्रत्वात् तर्हि न कश्चित् स्वप्ने परमार्थगन्ध इति नेत्युच्यते । सूचकश्च स्वप्नो भवति भविष्यतोः साध्वसाधुनोः । कुतः । यदा कर्मस्वित्यादिश्रुतेः । आचक्षते च स्वप्नाध्यायविदः । तत्र भवतु सूच्यमानस्य सत्यत्वम् । सूचकस्य</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तु वैतथ्यमेवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं आह ही ति । तदेवं सति भाक्तं व्याख्येयम् । सुप्तौ हि स्वप्नदर्शननिमित्तसुकृतदुष्कृतकर्तृत्वात् रथादीनां कर्तेत्युच्यते । निर्माणश्रुतिरप्येवं भाक्ता व्याख्येया ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदप्युक्तं प्राज्ञमेनं निर्मातारमामनन्तीति तदप्यसत् । श्रुत्यन्तरे स्वयं विहृत्य स्वयं निर्माये ति जीवव्यापारश्रवणात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपरस्त्वेतदर्थमेव सूचकश्चेति सूत्रं व्याख्यातवान् । शुभाशुभसूचको हि स्वप्नः । न हि प्राज्ञस्य शुभाशुभयोगोऽवकल्पत इति । जीवस्यैव तदेव शुक्लमिति वाक्यशेषे जीवभावं व्यावर्त्य ब्रह्मभाव उपदिश्यते तत्त्वमसीत्यादिवदिति न ब्रह्मप्रकरणं विरुद्ध्य(तो)ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु वा स्वप्नेऽपि प्राज्ञव्यापारः । न (च) तावता वियदादिवत् स्वप्नस्य सत्यत्वम् । वैषम्यस्योक्तत्वात् । वियदादिप्रपञ्चोऽप्यसत्य एवेत्युपपादितं च आरम्भणाधिकरणे । ब्रह्मात्मत्वदर्शनात् वियदादिप्रपञ्चो बाध्यते । सन्ध्याश्रयस्तु प्रतिदिनमित्यतो वैशेषिकमिदं सन्ध्यस्य मायामात्रत्वमु(पपा)दितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ।।

नन्वग्नेरंशस्य विस्फुलिङ्गस्य</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा दहनप्रकाशनशक्त भवतस्तथेश्वरांशस्य जीवस्यापि ज्ञानैश्वर्यशाक्तिभ्यां भाव्यम् । ततश्च साङ्कल्पिक सृष्टिः स्यादित्यस्येदमुत्तरम् । सत्यमस्त्येवेश्वरसाधर्म्यं जीवस्य किन्तु तिरोहितम् । तत्तु परमेश्वराभिध्यानादेवाविर्भवति । कुतः ततो हीश्वराद्धेतोरस्य जीवस्य बन्धमोक्षौ भवतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देहयोगाद्वा सोऽपि । ।

कस्माज्जीवस्य ज्ञानैश्वर्यतिरस्कारो भवति । विस्फुलिङ्गवदतिरस्कारो हि युक्त इत्यत्रेदमुत्तरम् ।

सोऽपि

तिरस्कारो जीवस्य

देहयोगात् ।

अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतदेहेन्द्रियमनोबुदि्धविषयवेदनाद्युपाधियोगात् तदविवेकभ्रमकृतो भवति । यथाऽरणियोगादग्नेः । किमनया कल्पनया । अन्य एवास्तु जीवः परमेश्वरादित्येतद्वाशब्देन । व्यवच्छिनत्ति । मैवम् । तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरोधादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- तदिदमनुपपन्नं व्याख्यानम् । तथा हि । यत्तावत्स्वप्नसृष्टेः पारमार्थिकत्वप्रतिपादकं सूत्रद्वयं पूर्वपक्षानुवादपरमिति तत्तदा प्रतीमो यदि मायामात्रमित्यनिर्वाच्यत्वप्रतिज्ञा स्यात् । न चैवम् । तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननूक्तं कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति देशकालनिमित्तसम्पत्त्यबाधराहित्यं तथा भिन्नत्वादिना निरूपयितुमशक्यत्वं च । मैवम् । तस्यानुपपन्नत्वात् । तत्र यद्देशादिराहित्यमुपपादितम् । तत्सूत्रार्थस्पष्टीकरणेनैवाभासीभविष्यतीत्याशयवान् भेदादिविकल्पप्रश्नेन यत् दूषणमुक्तं तत्र प्रश्न एवासावनुपपन्नो दूरे दूषणाभिधानमित्याह

भेद इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भेदोऽभेदोऽथवा द्वन्द्वमिति प्रश्नो न युज्यते । द्रष्टुः स्वप्नस्य</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्रष्टुः

देवदत्तात्

स्वप्नस्य

स्वप्नोपलभ्यस्य रथादेः किं

भेदः अथ अभेदः

द्वन्द्वं भेदाभेदौ

वा

इति विकल्प(ल्प्य )प्रश्नो न युज्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुत इत्यत आह

दृष्टत्वादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दृष्टत्वाद्भेदस्यैवाखिलैर्जनैः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्रष्टुः स्वप्नस्येत्यनुवर्तते । सन्देहमूलो हि विकल्पप्रश्नः । न च प्रकृते सन्देहः सम्भवति । स्वप्नतद्द्रष्ट्रोर्भेदस्यैवाखिलैर्जनैर्दृष्टत्वेन विप्रतिपत्तेरभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- स्यादेतत् । मा भूद्विप्रतिपत्तिमूलोऽयं संशयः । समानधर्मजस्तु भविष्यति । किञ्चिद्वस्तु द्रष्टुर्भिन्नं भवति, किञ्चिदभिन्नम्, किञ्चिदि्भन्नाभिन्नम् । वस्तु चेदमतो भिन्नमभिन्नं वेत्यादिसंशयो भवेदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । संशयो हि किं समानधर्मदर्शनमात्राद्भवति उत निर्णायकाभावसहकृतात् । नाद्यः । सर्वत्र सन्देहोत्पादप्रसङ्गात् । अस्ति हि सर्वत्र किञ्चित् साधर्म्यम् । तदनिवृत्तिप्रसङ्गाच्च । न हि समानो धर्मः कदाऽपि निवर्तते । द्वितीये तु कथमत्र सन्देहः । भेदस्यैवाखिलैर्जनैर्दृष्टत्वेन निर्णायकाभावस्यैवासिद्धेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- अथ मतम् । भेदो हि कश्चित्परमार्थो दृष्टो यथा स्तम्भकुम्भयोः । कश्चि(च्चाप)दपरमार्थो यथा चन्द्रमसोः । दृश्यते चायं भेदस्ततो भवेदेव सन्देह इति । एतदपि न । तथा सति यथासंशयं विकल्पप्रश्नस्य कार्यत्वात् । न एवानया वाचोभङ्ग्या क्रियत इति चेन्न । प्रतीतिरपि हि न केवला संशयहेतुर्भवति । सर्वत्र (संशय)प्रसङ्गात् । तदनिवृत्तिप्रसङ्गाच्च । विशेषप्रतीत्या हि तन्निवृत्तिरेष्टव्या । तत्रापि च सन्देहोऽवस्कन्दत एव । किन्तु विप्रतिपत्त्यादिकलुषिता । न चात्र तदस्तीत्युक्तम् । औत्सर्गिकं हि प्रतीतीनां याथार्थ्यम् । अन्यथात्वं त्वपवादात् । तदेवं सिद्धविषयत्वात् प्रश्न एवायमनुपपन्नः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- ननु च भेदपक्षमेवाङ्गीकृत्य तत्रोक्तो दोषः शक्यत एव परिहर्तुम् । मनोयोनित्वेन सुखादिवत् पार्श्वस्थानुपलम्भसम्भवात् । तत्किमनेन प्रश्नखण्डनेन । सत्यम् । तथाऽपि प्रतिवादिस्खलितं नोपेक्षामर्हतीति शिष्यांच्छिक्षयितुमेतत् । तथा च वक्ष्यति । युक्तिपादव्युत्पादितन्यायशेषं प्रसङ्गेन व्युत्पादयितुं च । इह च तद्व्युत्पादनस्योपयोगं लेशतो दर्शयिष्यामः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- सिद्धेऽर्थे संशयो न युज्यते । ततो विकल्पप्रश्नोऽपीत्युक्तम् । तत्र न युज्यत इति कोऽर्थः । न तावन्नोत्पद्यत इति । संशयविकल्पप्रश्नोत्पत्तेः प्रमितत्वात् । न चोत्पन्नोऽपि निष्कारण इति । अकारणकार्योत्पत्तेः प्रमाणविरुद्धत्वात् । नाप्यतत्कारणादुत्पन्न इति । यत उत्पन्नस्तस्यैव कारणत्वेन व्याहतत्वात् । न चान्यदनुपपन्नत्वमस्तीत्यत आह

प्रश्नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रश्नदोषा हि चत्वारः स्वव्याहतिरसङ्गतिः । सिद्धार्थता च वैफल्यं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विकल्पप्रश्नदोषाः । प्रमाणव्याहतिः सिद्धार्थतैवेति न पृथगुक्तः । स्वव्याहतिर्यथा । वन्ध्या किं पुत्रवती न वेति । असङ्गतिर्यथा । ईश्वरः सुखीत्युक्ते प्रपञ्चस्य क्षणिकत्वे किं प्रत्यक्षं प्रमाणमुतानुमितिरिति । सिद्धार्थता तु प्रकृतैव । वैफल्यं यथा । काकस्याष्टौ दश वा दन्ता इति । वैफल्यमित्यतःपरं इतिशब्दोऽध्याहार्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- अयमभिसन्धिः । स्वव्याहत्यादिकं तावत् त्रयं प्रश्नदूषणं भवत्येव । प्रतिज्ञाविरोधार्थान्तरादेर्निग्रहस्थानत्वेन प्रामाणिकैः परिगणितत्वात् । तस्यानुपपन्नता कदृशी येन दूषणत्वमिति वक्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ मन्येत । अव्या(घातादि)हत्यादिकमर्थप्रत्ययनाङ्गम् । व्याहतादिकं च ब्रुवाणस्तन्न प्रत्येति विपरीतं च प्रत्येतीत्यनुमीयते । अतोऽप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिलिङ्गत्वादनुपपन्नमिति । एवं तर्हि सिद्धार्थताऽप्येवमेवेति कथं न दोषः । विकल्पप्रश्नो हि सन्देहमूलः । सन्देहश्च समानधर्मदर्शनादिना निर्णायकाभावसहकृतेन भवति । समानधर्माद्यभावे वा निर्णायकसद्भावेऽपि वा यः सन्दिग्धे विकल्पांश्च पृच्छति स नूनमविद्यमानमेव समानधर्मादिकं प्रतिपन्नो न प्रतिपन्नश्च निर्णायकसद्भावमित्यनुमीयते । न च कार्यमकारणं भवितुमर्हति । दृश्यते हि सर्पभ्रमादिनाऽपि भयकम्पादिकार्योत्पाद इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- ननु ग्रन्थास्तावदिमे वादकथाप्रक्रियया प्रवृत्ताः । न च वादे निग्रहस्थानमस्ति । तस्य तत्त्वनिर्णयावसानत्वात् । न हि वादिप्रतिवादिनोरन्यतरस्मिन्प्रतिज्ञाहान्यादिना निगृहीते सत्यन्यतरपक्षनिर्णयः सिद्ध्यति । पुनः सम्यक् प्रतिपद्य प्रत्यवस्थानसम्भवात् । यत्तु वादसूत्रे सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्न इत्यपसिद्धान्तादेर्निग्रहस्थानत्वं सूचितम् । तदपि वादस्यान्यतरपक्षनिर्णयावसानत्वविरोधादनुपपन्नम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि च वादेऽपसिद्धान्तादीनि कानिचिन्निग्रहस्थानानि स्युस्तदापराण्यपि कस्मान्न स्युः । तत्त्वनिर्णयावसानत्वविरो(धित्वस्यो)धस्योभयत्र साम्यात् । प्रतिज्ञाहान्यादिना निग्रहे वीतरागत्वाहा(निरिति)निः स्यादिति चेत् । सममपसिद्धान्तादावपीति । अतो वादे निग्रहस्थानाभावात् कथं प्रश्नदोषोद्भावनमित्यत आह

न तैरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न तैः स्यात्तत्त्वनिर्णयः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तैः स्वव्याहतादिप्रश्नैः । स्वव्याहतादिप्रश्नास्तत्त्वनिर्णयविरोधिन इत्यर्थः । न हि सिद्धेऽप्यर्थे सन्दिहानः शतेनापि प्रमाणानां तत्त्वं प्रतिपादयितुं शक्यते । (तत्र) तत्रापि सन्देहानिवारणात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- ततः किमित्यत आह

तत्त्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं स्याद्वादेऽपि हि निग्रहः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं जल्पवितण्डयोरेव निग्रहस्थानसद्भावः किन्तु वादेऽपि । निगृह्यतेऽनेनेति निग्रहो निग्रहस्थानं स्यादेव । अयं तु विशेषः । न जल्पवितण्डयोरिव समस्तम् । अपि तु यावत्तत्त्वनिर्णयविरोधि तावदेव । सिद्धप्रश्नादिकं च तत्त्वनिर्णयविरोधीत्युक्तम्, तत्कुतो वादे न निग्रहस्थानमिति । यो हि यदर्थं प्रवर्तते स तद्विरुद्धमाचरन् कथं नापराधी स्यादिति हिशब्दार्थः । निग्रहनिमित्तनिष्कर्षार्थं वैलोम्यमिति भावप्रत्ययः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- नन्वेवं तर्हि वादस्य तत्त्वनिर्णयार्थत्वं व्याह(न्येत)न्यते । तथा च विजयार्थत्वेन जल्पादितो व्यावृत्तिश्च न स्यात् । तद्वदेव सर्वनिग्रहस्थानसद्भावोऽपि स्यादित्यत आह

उद्भावनीयमेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उद्भावनीयमेव स्यान्न कथावसितिर्भवेत् । विजिगीषुकथायां तु कथावसितिकारणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं वाद इत्यनुवर्तते । अवसीयतेऽनेनेति

अवसितिः ।

विजिगीषुकथायां

जल्पवितण्डालक्षणायाम् ।

कथावसितिकारणं

सर्वमपि निग्रहस्थानमिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- एतदुक्तं भवति । वादे(पि) किञ्चिदसम्भावितमेव । यथा विक्षेपादि । तस्याज्ञानसङ्गूहनाद्यर्थत्वात् । तत्त्वनिर्णिनीषोश्च तत्रानर्थित्वात् । किञ्चित्सम्भावितमप्यनुद्भाव्यम् । यथाऽननुभाषणादि । तस्योभयाभिलषिततत्त्वनिर्णयाविरोधित्वेन तदुद्भावनस्य व्यर्थत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चिदुद्भाव्यमात्रं यथा प्रतिज्ञाविरोधादिकं प्रकृतम् । तस्य तत्त्वनिर्णयविरोधित्वेन तदुद्भावनस्य त्याजनेन तत्त्वनिर्णयाङ्गत्वात् । वादावसानं त्वन्यतरस्य साधनदूषणयोः स्थितयोरन्य(तर)स्मिंश्च निस्साधनदूषणे सति भवति । स एव हि तत्त्वनिर्णय इति । जल्पवितण्डयोस्तु सर्वमपि निग्रहस्थानं सम्भावितं चोद्भाव्यं च । उद्भावितं च कथां चावसाययति । तयोर्विजयार्थत्वात् । सर्वस्य विजयसाधनत्वात् । अतो न कश्चिद्दोष इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- एवं सिद्धार्थविषयत्वं प्रश्नस्य दूषणमुद्भाव्यं चेत्युपपाद्य तद्दूषणत्वानभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गं सूचयितुमाह

परिहारेऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-परिहारेऽपि सिद्धत्वं दूषणं प्रतिवादिनः । प्रतिज्ञायां</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं सिद्धविषयत्वं प्रश्नदूषणं किन्नाम परिहारेऽप्युत्तरेऽप्यर्थस्य सिद्धत्वं दूषणम् । इयांस्तु विशेषः । प्रश्ने तु पृच्छ्यमानार्थस्य प्रष्टुः सिद्धत्वं दूषणम् । प्रतियोगिनस्तु सिद्धत्वं न्याय्यमेव । अन्यथा तं प्रति प्रश्नानुपपत्तेः । अन्यथा प्रतिपादकत्वानुपपत्तेरिति । तत्किमुत्तरवाक्यार्थस्य सर्वस्यापि प्रतिवादिसिद्धत्वं दूषणम् । नेति ब्रूमः । किन्तु प्रतिज्ञार्थस्यैव, परिहारेऽपि प्रतिज्ञायामर्थस्य प्रतिवादिनः सिद्धत्वं दूषणमिति सम्बन्धः । इदमुक्तं भवति । यदि स्वसिद्धा(र्थे प्र)र्थप्रश्नकरणं न दूषणं स्यात् । तदा प्रतिवादिसिद्धार्थप्रतिज्ञाऽपि न दूषणं स्यात्, अविशेषात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- ननु परं प्रति साधनाय पक्षवचनं प्रतिज्ञा । न च सिद्धं साधनमर्हति । अतः प्रतिज्ञात्वव्याघातात् । प्रतिवादिसिद्धार्थत्वं दूषणमेवेति । एवं तर्हि ज्ञीप्सापूर्वकं वाक्यं प्रश्नः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च ज्ञाते ज्ञीप्सा सम्भवति । अतः प्रश्नत्वव्याघातात् स्वसिद्धार्थविषयत्वं कथं न दूषणमिति । अथ किमर्थं प्रतिज्ञायामित्युच्यत इत्यत आह

तदन्यस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधिका</div>
<p class="gr-vyakhya-para">व्यापकधर्मस्य साध्यधर्मिणा सम्बन्धस्तदपर्यवसानलभ्यश्चार्थः प्रतिज्ञा(ता)र्थः ।

तदन्यस्य

हेत्वाद्यर्थस्य सिद्धतैव हि साध्यसाधिका भवति । असिद्धस्य लिङ्गादेः साध्यसाधकत्वेऽतिप्रसङ्गात् । अतः प्रतिज्ञायामित्युक्तम् । प्रतिज्ञातार्थव्यतिरिक्तस्योत्तरवाक्यार्थस्य सिद्धतैव साधिकेत्यनेन तदसिद्धेर्दूषणत्वं लब्धम् । सा चानेकप्रकारा । तथा हि । साध्यधर्मिणोऽसिदि्धराश्रयासिदि्धः । यथा नृ(शश)ृङ्गमस्ति ृङ्गत्वाद्गोृङ्गवदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साध्यधर्मासिदि्धरप्रसिद्धविशेषणताऽपरसंज्ञा । यथा शुक्तिरजतादिकं सदसद्विलक्षणं बाध्यत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लिङ्गासिदि्धः । यथा विमतमचेतनं सदसद्विलक्षणत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लिङ्गस्य पक्षधर्मताऽसिदि्धः । यथा शब्दो नित्यश्चाक्षुषत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्यधिकरणासिदि्धः । यथा शब्दोऽनित्यो घटस्य कृतकत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्याप्त्यसिदि्धः । यथा यत् सत् तत् क्षणिकं यथा प्रदीपः; संश्च प्रपञ्च इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं विशेषणासिद्ध्यादयोऽपि द्रष्टव्याः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- तत्र सर्वासामप्यसिद्धीनां दूषणत्वे प्राप्तेऽपवादमाह

आश्रयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आश्रयव्याश्रयासिद्धी साध्यासिदि्धश्च दूषणम् । केषाञ्चित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आश्रयासिदि्धर्व्यधिकरणासिदि्धः साध्यासिदि्धश्च यद्यपि केषाञ्चिन्नैय्यायिकादीनां मते दूषणम् । तथाऽपि तत्त्वतो न च ते दोषाः । आश्रयासिदि्धरनेकप्रकारा । असदाश्रयत्वमभावाश्रयत्वमप्रतीताश्रयत्वं पक्षीकृताकारेणासत्त्वं सिद्धसाध(कत्वं)नत्वं चेति । तत्राद्ययोर्द्वयोरदोषत्वं प्रतिजानीते

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न च ते दोषा व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अप्रतीताश्रयत्वादेर्दोषत्वस्य सिद्धत्वात् । अत एवोक्तमन्यत्र असदाश्रयस्येत्यादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चात्यन्ताभावोऽपी ति । एवमुत्तरत्रापि ज्ञातव्यम् । आश्रयासिदि्धशब्देन दृष्टान्तस्याश्रयहीनताऽपि सङ्ग्राह्या । कुतस्ते न दोषा इति चेत् । किं व्याप्त्यादिभङ्गहेतुत्वेन दोषत्वमुत सत्येव व्याप्त्यादौ प्रकारान्तरेण । नाद्यः । आश्रयासिद्ध्यादावपि व्याप्त्यादेः सत्त्वात् । द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते । व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन केनापि प्रकारेण न दोषा इति । व्याप्तिग्रहणमबाधितविषयत्वाद्युपलक्षणम् । वस्तुतो व्याप्तावेव तस्योपयोगान्न पृथगुक्तम् । अस्यैवार्थस्य प्रपञ्चार्थमुत्तरः प्रबन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- तत्र भाववदभावस्यापि प्रामाणिकत्वं सधर्मकत्वं च प्रागेव साधितम् । असदाश्रयस्य तु कुतो दुष्टत्वमिति वाच्यम् । किं नरविषाणमस्ति विषाणत्वादित्यादेरपि साधनत्वप्रसङ्गात् उत असतो निर्धर्मकत्वेन साध्यधर्माश्रयत्वानुपपत्त्या बाधितविषयत्वेन । अथ साधनधर्माश्रयत्वानुपपत्त्या स्वरूपासिद्धत्वेन । यद्वा असतः सकलव्यवहाराभाजनत्वेन । यदि वा अप्रामाणिकस्य प्रमाणाङ्गताऽसम्भवेन । अथवा असदाश्रयस्य व्याप्त्यनुपपत्त्येति । आद्यं निराकरोति

दोष इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दोषा व्याहतिरेवास्ति नृृङ्गास्तित्वसाधने</div>
<p class="gr-vyakhya-para">व्याहतिः प्रमाणविरोधः । ृङ्गशब्दो हि महतः शिरस्संयुक्तस्य रूपवतोऽवयवविशेषस्य वाचकोऽभिप्रेतः स्यात् । अतीन्द्रियस्य वा कस्यचित् । आद्ये प्रत्यक्षेण तस्य नास्तिताऽवधारणात् । प्रमाणबाधितत्वेनैव विषाणत्वस्यासाधनत्वान्नातिप्रसङ्गः । द्वितीये त्विष्टापादनमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- स्यादेतत् । ृङ्गत्वं तावदसाधनमित्यविवादम् । अस्ति च तत्र बाधितविषयत्वमसदाश्रयत्वं च । तत्र बाधितविषयत्वमेव तदीयासाधनत्वे प्रयोजकं नासदाश्रयत्वमिति कुतो नियम्यत इत्यत आह

यत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यत्र व्याहतता नास्ति कोऽतिसङ्गोऽस्य साधने</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मिन्साध्ये व्याहतता प्रमाणबाधो नास्ति । अस्य साधनेऽसदाश्रयेणापि हेतुना क्रियमाणे कोऽतिप्रसङ्गः । न कोऽपि दोषः । व्याहततेत्युपलक्षणम् । व्यभिचारादिकं चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । अस्ति तावद्बाधितविषयत्वस्य दूषणत्वे कृशानुशैत्यादिसाधनं कृतकत्वादिकं दोषान्तरसङ्कीर्णमुदाहरणम् । तेन । तस्य दूषणत्वं निश्चिनुमः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चासदाश्रयत्वस्य दोषत्वे बाधितविषयत्वाद्यसङ्कीर्णमुदाहरणमस्ति । येन तस्य दोषत्वं प्रतीमः । बाधितविषयत्वादिदोषान्तराभावे केवलासदाश्रयस्य हेतुत्वे बाधकाभावात् । दृश्यते च तथाविधस्य हेतुत्वम् । यथा वन्ध्यासुतो न वक्ताऽचेतनत्वात् पाषाणवदिति । अतो बाधितविषयत्वेनैव शृङ्गत्वमसाधनं नासदाश्रयत्वेनेति निश्चीयते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- अथ मतम् । वन्ध्यासुतो वक्ता सुतत्वात् सम्मतवदिति सत्प्रतिपक्षमेतत् किन्न स्यात् । असदाश्रयताभयस्य भवतैव त्याजितत्वादिति । मैवम् । तदीयवक्तृताकार्यस्य कदाऽपि केनाप्यनुपलब्धत्वेन बाधितविषयतया दुर्बलस्य अप्रतिपक्षत्वात् । न हि भवति तरक्षोः प्रतिपक्षो हरिणशावः । अवक्तृत्वमपि वचनेतरक्रियाकर्तृत्वमित्यतः अचेतनत्वमपि बाधितविषयमिति चेन्न । वक्तृत्वाभावमात्रस्य साध्यत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२८सु०-नन्वभावोऽप्यसति कथं, तस्य धर्माभावादिति चेन्न । धर्माणामनेकविधत्वात् । केचिदि्ध धर्मिसमवेता भवन्ति । यथा रूपादयः । केचिदन्यसमवेता अप्यन्यमुपरञ्जयन्ति । यथा ज्ञानादयो घटादीनाम् । केचिदाश्रयसमवायमपि नापेक्षन्ते केवलं केनचिन्निरूप्यन्ते । यथाऽभावः । न च वाच्यमभावोऽपि सद्भ््यां निरूपणीय इति । प्रागभावाद्यनिरूपणप्रसङ्गात् । घटादेः कदाचित्सत्त्वान्नैवमिति चेन्न । तस्य निरूपणसमयेऽनुपयोगात् । प्रतीत्या निरूपकत्वमिति चेत् । समं प्रकृतेऽपि । शब्दाभासादिना वन्ध्यासुतस्यापि प्रतीतिसम्भवात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- असिद्धं च सुतत्वं वन्ध्यासुतस्य । न चैवं स्ववचनव्याघातः । काल्पनिकानुवादेन वास्तवनिराकरणात् । काल्पनिकस्य कथं पक्षत्वमिति चेन्न । निषेधं प्रति पक्षत्वे बाधकाभावात् । अन्यथा परपक्षप्रतिक्षेपायोगात् । अथाचेतनत्वमप्यसिद्धम् । तस्य चेतनातिरिक्तस्वभावत्वादिति चेन्न । चैतन्यव्यावृत्तिमात्रस्य हेतुत्वात् । अभावस्य चासतो(ता)ऽपि निरूपणमुपपद्यत इत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- मूकेऽनैकान्तिकश्च सुतत्वहेतुः । अमूकत्वेन विशेषणे तस्य वक्तृत्वानतिरिक्तत्वेन साध्याविशिष्टता स्यात् । एतेन विकल्पिताः पक्षाः समस्ता अपि निरस्ता भवन्तीत्यास्तां विस्तरः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- प्रमाण(बाधे)विरोधेन शृङ्गत्वहेतुराभास इत्युक्तम् । अथ प्रमाणविरोधस्यापि कुतो दूषणत्वम् । व्याप्त्याद्यङ्गसाकल्ये साध्यसिद्धेरावश्यकत्वात् । तदभावे तत एवाभासत्वम् । किं प्रमाणबाधेनेत्यत आह

प्रत्यक्षेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रत्यक्षागममूलास्तु न्यायास्सर्वे भवन्ति हि ।न्यायाभासा अमूलाः युः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तु

शब्दोऽवधारणे । हिशब्दः प्रसिद्धौ, यस्मादित्यर्थे च । यद्यपि निषेधकहेतोर्निषेधात्मनोऽप्रामाणिकमप्याश्रयो दृष्टान्तधर्मी च क्वचिद्भवतीत्युक्तम् । तथाऽपि विधायकानां विधिरूपाणां चाश्रयेणावश्यं प्रत्यक्षागमगृहीतेन भाव्यम् । क्वचिन्निषेधकस्य निषेधात्मनश्च निषेधे साध्ये क्वचित्प्रतियोगिना प्रत्यक्षादिगृहीतेन भवितव्यम् । लिङ्गं च न स्वरूपेण साध्यप्रमितिमुपजनयितुमलम् । किन्तु प्रत्यक्षागमाभ्यां निश्चितस्वरूपव्याप्तिकम् । इत्येवमनेकधा सर्वेऽपि न्यायाः प्रत्यक्षागममूला एव भवन्तीति तावत्प्रसिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत एवं, तस्मादमूलाः स्वमूलभूतप्रत्यक्षागमविरुद्धा न्यायाभासा एव स्युः । यथा (खलु) नैशत्यादिसम्पन्नोऽपि परशुरविषये गगनादौ न छिदां जनयति एवमनुमानान्यप्युपजीव्यत्वादिना प्रबलाभ्यां प्रत्यक्षागमाभ्यां बाधितत्वेनाविषये न प्रमामुपजनयितुमलमित्याभासभूतान्येवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३१ असु०- नन्वनुमानमूलोऽपि न्यायोऽस्ति । यथा चक्षुरादिपक्षीकारेण प्रवृत्तः । तत्कथं प्रत्यक्षागममूलाः स्युरित्युक्तमित्यत आह

न्यायस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न्यायस्यान्यस्य तौ पुनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षागममूलान्न्यायादन्यस्यापि न्यायस्य तौ प्रत्यक्षागमावेव मूलम् । कथम् । यतो मूलभूतस्याप्यन्यस्य न्यायस्य तौ पुनर्मूलमित्यन्ततः सर्वथा प्रत्यक्षागमानतिक्रमात् तथोक्तमिति । यद्यप्यागमोऽपि प्रत्यक्षमूलस्तथाऽपि क्वचित् प्रत्यक्षस्यापि मूलं भवतीत्यतो द्वयोर्ग्रहणम् । अनुमानस्यापि क्वचित् तन्मूलत्वेऽपि न स्वतन्त्रस्येत्यतस्तत्परित्यागः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- एवं व्याप्तिभङ्गाद्यनपेक्षमेवाविषयवृत्तित्वेन बाधितस्य दुष्टत्वमुपपादितम् । प्रकारान्तरमप्याह

अदृष्ट इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदृष्टे व्यभिचारे तु साधकं तदिति स्फुटम् ।ज्ञायते साक्षिणैवाद्धा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तुशब्दोऽवधारणो । तलि-लङ्गं धूमादिकं दहनादिसाध्यव्यभिचारेऽद्धा सर्वथाऽप्यदृष्ट एव सति तस्य साधकं न तु व्यभिचारदर्शन इति तावत् साक्षिणैव स्फुटं ज्ञायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३३सु०-किमतो यद्यदृष्टव्यभिचारस्यैव लिङ्गस्य साध्यसाधकत्वं साक्षिसिद्धमित्यत आह

मानेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मानबाधे न तद्भवेत् ।यत्साक्षिणैव मानत्वं मानानामवसीयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणबाधे सति तददृष्टव्यभिचारित्वं न भवेत् । प्रमाणबाधेनाग्न्यादेः शैत्याद्यपहारे सति तत्रैव लिङ्गस्य कृतकत्वादेः साध्यव्यभिचारदर्शनात् । तदनेन व्याप्तिभङ्गहेतुतया बाधस्य दूषणत्वमित्युक्तं भवति । तत्रायं विवेकः । परार्थप्रयोगोत्तरकालमविषयवृत्तित्वमेवोद्भाव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न व्याप्तिभङ्गः । व्याप्तिभङ्गोपपादनायोपजीव्येनाविषयवृत्तित्वेनैवानुमानस्य दुष्टत्वे जघन्यप्रतिपत्तिकस्य व्याप्तिभङ्गस्यानुसरणस्यान्याय्यत्वात् । व्याप्तिग्रहणसमये तु तद्भङ्गहेतुत्वेनैव । तदानीं विषयस्य बुद्धावनारूढत्वात् । व्याप्तिभङ्गस्यैव पुरस्फूर्तिकत्वाच्चेति साक्षिणैवेत्युक्तम् । तत्प्रसङ्गादुपपादयति

यदिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् सर्वेषां मानानां ज्ञानानां मानत्वं साक्षिणैवावसीयते । अन्यथाऽनवस्थादिप्रसङ्गात् । तस्मादनुमानस्यापि प्रामाण्यं तेनैव ज्ञायत इत्युक्तमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- यदि तर्हि प्रामाण्यं साक्षिवेद्यं साक्षिणः प्रागुपपादितो याथार्थ्यनियमो भज्येत । कदाचिदमानस्यापि हि मानत्वं गृह्यते । अन्यथा विपर्ययादविशङ्का प्रवृत्तिर्न स्यात् । तस्य च अयथार्थत्वं बाधेनावेद्यते इत्यत आह

अमानस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अमानस्य तु मानत्वं मानसत्वाच्चलं भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मानत्वं मानत्वग्रहणं चलं बाधितम् । अमानस्य तु यन्मानत्वं गृह्यते तन्मनसैव । न साक्षिणा । अतस्तस्य बाध्यत्वं न दोषमावहतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रैषा प्रक्रिया । सर्वमपि ज्ञानं साक्षी गृह्णाति । यद्यस्य बाधो भविष्यति तदाऽप्रमाणं न चेत् प्रमाणमेवेति तत्प्रामाण्यमपि गृह्णाति । सति प्रयोजने प्रामाण्यादिजिज्ञासायां परीक्षामनुसृत्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा व्यवस्थापयति । अलाभे तु परीक्षाया विशेषावधारणादुदास्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्यामवस्थायां रागादिकलुषितं मनः परीक्षाऽऽभाससहायं प्रामाण्यादिकमवधारयति । तच्च कदाचिद्बाध्यते कदाचिन्नेति । कुत एषा कल्पनेति चेत् साक्षिणो याथार्थ्यनियमस्यैवोपपादितत्वात् । वक्ष्यते चैतदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- अदृष्टे व्यभिचार इति साध्यव्यभिचारिलिङ्गमप्रमाणमित्युक्तम् । तत्र दृष्टव्यभिचारिलिङ्गमप्रमाणमित्युक्तं (भवति) । तत्र विशेषमाह

उत्सर्गतोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उत्सर्गतोऽपि यत्प्राप्तमपवादविवर्जितम् । व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यलि-लङ्गमुत्सर्गतः स्वभावेनापवादविवर्जितं साध्यव्यभिचारवर्जितं प्राप्तं निश्चितमप्यपवादेन कारणविशेषेणैव व्याभिचारि तन्मानमेव भविष्यति । एतदुक्तं भवति । यथा साधनस्य साध्यसाहित्यमात्रं न प्रामाण्योपयोगि । किन्तु निरुपाधिकमेव । अन्यथा सोपाधिकसाध्यसम्बन्धस्य मैत्रीतनयत्वादेरपि श्यामतासाधनत्वप्रसङ्गात् । तथा व्यभिचारोऽपि निरुपाधिक एवासा(कोऽसा)धनत्वे हेतुः । यथा प्रमेयत्वस्य नित्यत्वेन । न हि प्रमेयत्वं स्वभावेन नित्यत्वाव्यभिचारि, व्यभिचारि तु निमित्तान्तरेणेत्यत्र नियामकं पश्यामः । यस्तु स्वभावेन साध्याव्यभिचारिणोऽपि साधनस्यौपाधिको व्यभिचारो नासावप्रामाण्यकारणमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- कुत एतदित्यत आह

अतो हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो हि भोजनादीनामिष्टसाधनताऽनुमा । मानं व्यवहृतौ नित्यं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवशब्दोऽत्र अध्याहार्यः । सोपाधिक(स्य)व्यभिचारस्याप्रामाण्यकारणत्वाभावादेव ह्यागामिभोजनादीनामिष्टसाधनतानुमानम् । यदि सोपाधिकोऽपि व्यभिचारोऽप्रामाण्यहेतुः स्यात् तदा विमतं भोजनमिष्टसाधनं भोजनत्वात् ह्यस्तनभोजनवदित्यनुमानममानं प्रसज्येतेति । अप्रमाणमेव तदस्त्वित्यत आह

व्यवहृताविति ।

कारणमिति शेषः । यदि व्यभिचारेणेदममानं स्यात् तदा प्रमेयत्वमिव व्यवहर्तृभिरमानतया निश्चीयेतापि । तथा च ततो भोजने प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्न स्यात् । ननु व्यभिचारिसाधनं सन्देहमावहति । सन्देहोऽपि भवति प्रवृत्तिहेतुरिति । सत्यम् । सन्देहः साशङ्कां प्रवृत्तिमुपजनयति न निरङ्कुशाम् । इयं तु निरङ्कुशा सर्वानुभवसिद्धेति । तदिदमुक्तं

नित्यमिति

। पूर्वेणैव सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३७सु०-भवतीदमनुमानं प्रमाणं किन्तु व्यभिचाराभावादेवेत्यत आह

व्यभिचारो हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- व्यभिचारो हि तत्र च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र भोजनत्वादौ साधने साध्येष्टसाधनत्वव्यभिचारः स्फुट एव । क्वचिदनिष्टसाधनत्वस्याप्युपलम्भात् । किन्त्वपथ्यत्वाद्युपाधिनिबन्धन एव । न च पथ्यत्वादिविशिष्टमेव भोजनत्वादिकं साधनमिति वाच्यम् । तस्य प्रवृत्त्युत्तरकालं फलानुमेयस्य प्रागसिद्धेः । न खलु फलमूलादीनां विषपत्रिकाद्यनुपहतत्वमस्मदादिभिरवधारयितुं शक्यते । तस्मान्निरुपाधिक एव व्यभिचारोऽसाधनत्वहेतुरिति । तदेवं प्रमाणबाधस्य दूषणत्वे प्रकारसम्भवान्नासदाश्रयत्वस्यादूषणत्वे तत्प्रतिबन्दी युक्तेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- एवमसदाश्रयत्वस्य हेतुदूषणत्वं निराकृत्य व्यधिकरणत्वस्यापि तन्निराकुर्वाणो यदि व्यधिकरणोऽपि हेतुः स्यात् तदाऽऽत्मा(ऽनि) नित्यः काकस्य कार्ष्ण्यादित्ययमपि हेतुः स्यादित्यतिप्रसङ्गाद्वा व्यधिकरणत्वस्य हेतुदूषणत्वमङ्गीकर्तव्यम् । व्याप्त्यभावाद्वा पक्षधर्मताऽभावाद्वेति विकल्पं मनसि निधायाद्यं निराचष्टे

व्याप्तत्व इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-व्याप्तत्वे व्याश्रयत्वं तु कथमेव हि दूषणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साधनस्य साध्येन व्याप्तत्वे सति तेन विभिन्नाश्रयत्वं कथमेव हि दूषणम् । न कथञ्चित् । इदमुक्तं भवति । काकस्य कार्ष्ण्यं व्याप्त्यभावादेव हि नित्यत्वासाधकं न पुनर्व्यधिकरणत्वात् । अतो नातिप्रसङ्गः । कुत एतत् । व्याप्त्याद्यङ्गसाकल्ये व्यधिकरणत्वमात्रेणासाधकत्वस्य क्वाप्यनुपलम्भात् । घटस्य कृतकत्वात् । शब्दोऽनित्य इत्यादौ दृष्टमिति चेत् । घटस्येत्येतद्धेतुविशेषणं न वा । आद्ये वैयर्थ्यम् । द्वितीये कथमसाधकत्वम् । (अथ) अनित्यत्वव्याप्तमपि कृतकत्वं घटवृत्ति न शब्देऽनित्यत्वं साधयतीति चेन्न । व्याप्त्यभावात् । तथा च वक्ष्यामः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- न केवलं व्याप्त्याद्यङ्गसाकल्ये व्यधिकरणत्वमात्रेण दुष्टत्वं न दृष्टम् । किन्तु दृष्टं च व्यधिकरणस्यापि व्याप्त्यादिसम्पत्तिमतः साधकत्वमित्याह

रोहिणीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-रोहिण्युदय आसन्नः कृत्तिकाऽभ्युदिता यतः । इत्युक्ते साधनं नो किं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नदीपूरदर्शनेनोत्तरदेशे वृष्ट्यनुमानं प्रत्यग्रशरावचक्रभ्रमदर्शनेन कुलालासत्त्यनुमानं चाशङ्क्य केनचिदुक्तं नोत्तरदेशोऽत्र पक्षः किन्नाम नदी । तद्धर्मेणैव पूरेण तद्धर्मस्यैव वृष्टिमदुत्तरदेशसम्बन्धस्य साध्यत्वम् । एवं शरावचक्रधर्माभ्यां प्रत्यग्रत्वभ्रमाभ्यां तद्धर्मस्यैव कुलालासत्तेरनुमानमिति । अत इदमुदाहरणान्तरमुदितम् । न हि त(थेह रो)त्रेवेह रोहिण्याः कृत्तिकाया वा द्वौ धर्मौ सम्पादयितुं शक्यौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्विहापि कालं पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्यम् । विमतः कालो रोहिण्युदयासत्तिमान् कृत्तिकोदयवत् कालत्वादतीतकालवदिति । (मैवम्) एवं सति देशं कालं वाऽऽदाय सामानाधिकरण्यस्य सर्वत्र सत्त्वाद्व्यधिकरणासिद्ध एव न स्यादिति व्यर्थं तत्परिसङ्ख्यानम् । एवमप्रयोगे व्यधिकरणत्वं सावकाशमिति चेन्न । तथा सत्यसिद्धेरुक्तिदोषत्वेनार्थदोषत्वाभावप्रसङ्गात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चोक्तिदोषत्वमपि । व्यधिकरणतयोक्तेरपि साध्यसिध्यङ्गत्वानुभवात् । एवमेव हि लौकिकानामुक्तयः । परीक्षका अपि हि तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यादि त्यादि प्रयुञ्जते । तदिदमुक्तम्

इति

व्यधिकरणतया उक्तेऽप्येतद्वाक्यं,

साधनं

साध्यसिध्यङ्गं

नो किं

भवत्येवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- किञ्च कालादिकमादाय प्रयोगविपरिणामः कार्य इत्यत्र (किं) नैयायिकादिसमयो नियामकः, किंवा(ऽत्र) प्रमाणमस्ति । आद्यं दूषयति

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न ह्याज्ञैवात्र साधिका</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

उपपत्ति(सिद्धेऽर्थे)साध्येऽर्थे ।

आज्ञैव

समयमात्रम् । तथा सति सर्वं वाङ्मात्रेणैवोपदेष्टव्यम् । न पुनः क्वापि प्रमाणं वाच्यम् । विपरीताज्ञया सत्प्रतिपक्षता च स्यादिति

हि

शब्दार्थः । आज्ञा खलु प्रमाणान्तराविषये धर्मादौ भवति । सा चावगताप्तभावानाम् । नापि द्वितीयः । तदनुपलम्भात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- स्यादेतत् । व्याप्तिस्तावदनुमानाङ्गम् । सम्बन्धविशेषश्च व्याप्तिः । न च व्याश्रययोः सम्बन्धो युज्यते । अतो व्याश्रयत्वस्य दोषत्वात् सम्म(तवि)ते विषये विपरिणाम इति । मैवम् । अविनाभावमात्रस्य व्याप्तित्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अविनाभावश्च क्वचिदेकाश्रयतामन्तर्भाव्य भवति । यथा कृतकत्वस्यानित्यत्वेन । अत एवान्यगतेन तेन नान्यत्रानित्यतासिदि्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचिद्विभिन्नाश्रययोरेव । यथा धूमस्याग्निना । धूमाग्नी खलु न समवायवृत्त्या समानाश्रयौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि संयोगवृत्त्या । ऊर्ध्वाधोदेशसंयोगित्वात् । (धूमस्याधोदेशसंयोगस्य सिद्धत्वात्) । तथाऽप्येकपर्वतसंयोगिता द्वयोरस्तीति चेन्न । तथा सत्यग्न्यर्थिनो नियमेन प्रदेशविशेषे प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । धूम एव धूमत्वेन मूलेऽग्निमान् साध्यत इति चेत् । किमेषा लौकिक प्रतीतिः । आहोस्वित्समयसिद्धये विपरिणामः क्रियते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रथमः । लौकिका ह्यूर्ध्वदेशं धूमवन्तमवलोक्याधोदेशं वह्निमन्तमवगच्छन्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न द्वितीयः । निर्मूलत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपि च देहादीनां तावत्परेण क्षणिकता(ऽऽस्थीयते) स्वीक्रियते । तत्र पतनकर्मणा गुरुत्वानुमानं दुर्घटं स्यात् । न हि तयोः कालतः सामानाधिकरण्यम् । कार्यकारणभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि देशतः । विभिन्नद्रव्याश्रयत्वात् । अतः कस्यचिद्विभिन्नाश्रयेणैवाविनाभावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- ननु व्यधिकरणस्य पक्षधर्मता नास्तीति चेन्मा भूत् । तन्नियमस्य निर्निबन्धनत्वात् । तथा सति साध्य(स्य )नियतदेशता कथं सिद्ध्येदिति चेद्व्याप्तिस्वभावादिति ब्रूमः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा हि । यत्कृतकं तदनित्यमिति सामानाधिकरण्यमन्तर्भाव्य व्याप्तेः कृतकत्वं स्वाश्रय एवानित्यत्वं गमयति । तथा कृत्तिकोदयो व्यधिकरणयैव रोहिण्युदयासत्त्या व्याप्त इति तां तथैव गमयति । यथा च सामानाधिकरण्येऽप्यस्ति प्रदेशादिनियमस्तथा वैयधिकरण्येऽपीति को दोषः । तस्माद्यत्रेदं तत्रेदमितिवत् यदेदं तदेदमितिवत् यदेवं तदेवमितिवच्च यदीदं तर्हीदमिति व्याप्तिसम्भवात् । व्याप्त्यनुरोधेनैव हेतुसिद्धेरावश्यकतया पक्षधर्मतानावश्यकत्वाद्युक्तं व्यधिकरणस्यापि हेतुत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- तथा साध्यविशेषणस्याप्रसिद्धावपि । तथा हि । साध्यविशेषणाप्रसिद्धेः कुतो दूषणत्वम् । किं विश्वं सदसद्विलक्षणं बाध्यत्वादित्यादेरपि प्रामाण्यप्रसङ्गात् । उत साध्यविशेषणाप्रसिद्धौ तत्सन्देहानुपपत्तौ पक्षत्वानुपपत्तेर्हेतोः पक्षधर्मत्वानुपपत्तिप्रसक्तेः । अथवा साध्यविशेषणाप्रसिद्धौ तेन साधनस्य व्याप्तिप्रतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गात् । यद्वा प्रतिज्ञावाक्यस्याप्रतीतपदार्थकत्वेनाबोधकत्वापत्तेः । आद्यं दूषयति

अन्यदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यत्सदसतोर्विश्वमिति च व्याहतेरमा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सन्न भवतीत्युक्तेऽसत्त्वमुक्तं भवेत् । (स्यात्)सत्त्वप्रतिक्षेपरूपत्वादसत्त्वस्य । पुनरसन्न भवतीत्युक्ते स्ववचनव्याहतिः । एवमसन्न भवतीत्युक्तया द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयत इति सत्त्वं लभ्यते । पुनः सन्न भवतीत्युक्ते स्वव्याहतिरेव । तदेवं

विश्वं सदसतोः

सकाशात्

अन्यत्

सदसच्च न भवतीत्येषा प्रतिज्ञा स्वव्याहतेरेव

अमा(ऽप्रमा)

साधनाङ्गं न भवति । न तु विशेषणस्य सदसद्वैलक्षण्यलक्षणस्याप्रसिद्धत्वेन । कुतः । स्वव्याहतिर्हि मे माता वन्ध्येत्यादौ दूषणत्वेन सम्प्रतिपन्ना । स्ववचनस्वन्यायस्वक्रियास्वसिद्धान्तप्रमाणान्तराप्रतिहताया एवोक्तेः साधनदूषणाङ्गत्वात् । न हि स्वविषविमूर्छिता भुजङ्गी परं दशति । न च दोषान्तरासङ्कीर्णं साध्यविशेषणासिद्धेरुदाहरणं पश्यामो येन दोषत्वं प्रतीमः । कस्यचिदसाधारणधर्मेण शशविषाणादिमत्त्वसाधनमपि प्रमाणं किन्न स्यादिति चेन्न । तत्रापि दृश्यानुपलम्भबाधस्य विद्यमानत्वात् । अतीन्द्रियसंसर्गसाधने न कोऽपि दोष इति चेन्न । ईश्वरादिसंसर्गेण सिद्धसाधनत्वात् । एवमन्यत्रापि सम्प्रतिपन्नाप्रामाण्ये दोषान्तरमन्वेषणीयम् । तदिदमुक्तं

च

शब्देन । अत एव व्याहतेरित्युपलक्षणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४४सु०- द्वितीयं पराचष्टे

असिद्धेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-असिद्धसाधने दोषः को व्याप्तिर्यदि विद्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साध्याप्रसिद्ध्या यत्र पक्षधर्मत्वासिदि्धरुच्यते (हेतौ) तत्र व्याप्त्यादीतराङ्गसाकल्यमस्ति न वा । न चेत् तत एवानुमानं दुष्टं किं साध्यविशेषणाप्रसिद्ध्या । यदि व्याप्त्यादिकं विद्यते तदाऽसिद्धसाधने को दोषः । न कोऽपि । अयमभिसन्धिः । हेतोर्हि पक्षधर्मत्वासिदि्धस्तदा स्यात् । यदि धर्मी वा हेतोस्तद्धर्मत्वं वा न स्यात् । सन्देहाभावेन पक्षत्वानुपपत्त्या पक्षधर्म(त्व)ताभावे तु स्वार्थानुमानविशेषविलोपः स्यात् । यदा हि यो धूमवानसावग्निमानिति गृहीतव्याप्तिको गिरिशिखरे धूमं सहसैव पश्यन् व्याप्तिं स्मरति । तदोत्पद्यत एवास्यानुमितिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च तस्याग्निसन्देहोऽस्ति । यदा चाप्तवचनाद्विनिश्चितपर्वताग्निसम्बन्धः पर्वतं प्रत्यासीदन् धूममवलोकयति । तदाऽपि तस्य विना सन्देहेनाग्न्यनुमितिर्भवत्येव । न हि सामग्री बुदि्धमती । येन यन्मया कर्तव्यं तदन्येन कृतमिति पर्यालोच्योदासीत । नापि छिन्ने छिदाया इव परिच्छिन्ने परिच्छेदान्तरोत्पादो( वक्तुं न शक्यः)ऽयुक्तः । नापि परार्थानुमाने सन्देहनियमः । विपर्यस्तस्यापि प्रतिवादित्वोपपत्तेः । अत एव सिद्धसाधकोऽसङ्गत एव नाश्रयासिद्ध इत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च विदिततत्त्वोऽपि यदा परपरीक्षा(द्यर्थे)र्थं तत्र प्रमाणं पृच्छति । तदा प्रयुक्तमनुमानममानं स्यात्, सन्देहाभावात्, तस्मात् सन्दिग्धसाध्यः पक्ष इत्याद्याः प्राचां वाचः सम्भावनाभिप्रायाः । परमार्थतस्त्वनुमितिविषय एव पक्षः । अतः सन्देहाभावे पक्षत्वानुपपत्त्यभावान्नाप्रसिद्धसाधने पक्षधर्मत्वासिदि्धरूपो दोष इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४४असु०- तृतीयं निराकरोति

व्याप्तिश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- व्याप्तिश्च व्यतिरेकेण तत्र तैश्चावगम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र

जीवच्छरीरजातं सात्मकं प्राणादिमत्त्वात्, भूरितरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वात्, ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वकर्तृत्वादित्यादौ केवलव्यतिरेकिणि साधनसमूहे ।

तैः

अप्रसिद्धैरपि सात्मकत्वादिभिः साध्यैः ।

व्याप्तिश्च

अस्ति । न केवलं पक्षधर्मता ।

व्यतिरेकेण

साध्याभावस्य साधनाभावव्याप्तत्वेन लिङ्गेन

अवगम्यते च

सा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । साध्यविशेषणाप्रसिद्ध्या व्याप्तिप्रतीत्यभावं प्रसञ्जयतो व्याप्त्यभावः । तथा हि । केवलव्यतिरेक्यनुमानं प्रमाणं न वा । नेति पक्षे वक्ष्यामः । आद्ये तस्य व्याप्तिसद्भावो व्याप्त्यवगमश्चा(वश्यम)ङ्गीकार्यः । अन्यथाऽनुमानत्वव्याघातात् । न च केवलव्यतिरेकिणि साध्यं प्रसिद्धम् । पक्षे प्रसिद्धौ सिद्धसाधनत्वात् । अन्यत्र प्रसिद्धौ तत्र हेतोर्वृत्तौ केवलव्यतिरेकित्वानुपपत्तेः । अवृत्तावसाधारण्यप्रसङ्गात् । अतः (प्र)शिथिलमूलः प्रसङ्गः । व्यतिरेकिणः क्व व्याप्तिः केन चावगम्यत इति चेत् । पक्ष एव व्यतिरेकेणावगम्यत इति ब्रूमः । पक्षादिप्रविभागात् प्रागवगता तत्रैव विप्रतिपत्त्योपदर्शयितुमशक्या व्यतिरेकेणोपपाद्यत इति । तैरिति बहुवचनेनातिप्रसिद्धतां प्रसङ्गव्याप्तिभङ्गस्य सूचयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- न केवलं केवलव्यतिरेकिसाधनस्य साध्येन व्याप्तिर्व्यतिरेकेण तदवगमश्च अस्माभिरेवाङ्गीक्रियते । किन्त्वप्रसिद्धविशेषणत्वदूषणत्ववादिभिरपि कैश्चिदित्याह

तैश्चेति

।

अवगम्यते

अभ्युपगम्यते । यथाऽऽहुः । यदि साध्येनास्य क्वचिदप्यन्वयो नास्ति तदा विरुद्ध एवायमित्याशङ्क्य नोपेयत्वमन्वयस्य व्यासेधामोऽपि तूपाय(त्व)मित्यादि ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा, यथा च व्यतिरेकबलादन्वयसिदि्धस्तथा वैशेषिकैरप्युपपादनीयम् । अन्यथा साध्यसाधनयोरव्याप्तौ व्यतिरेकिणो गमकत्वभङ्गादित्यादि । तथा च अप्रसिद्धविशेषणस्यापि केवलव्यतिरेकिणो व्याप्त्युपपादनमप्रसिद्धविशेषणत्वे व्याप्त्यप्रतीतिप्रसञ्जनं च कथं न व्याहतमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- यदुक्तं केवलव्यतिरेकिणो व्याप्त्यवगमात् परैरभ्युपगमाच्च नाप्रसिद्धविशेषणत्वेऽपि व्याप्त्यनवगतिरिति तदयुक्तम् । यतः केवलव्यतिरेकिण्यस्यैव गतिः । ये हि सम्प्रतिपन्नप्रमाणभावाः केवलव्यतिरेकिणः तेषु सामान्यतोऽन्वयव्याप्तिरेवाभिधातव्या । तथा हि प्राणादिमत्त्वेन जीवच्छरीरस्य सात्मकत्वे साध्ये यद्यत्कार्यवत् तत्तत्कारणवद्यथाऽङ्कुरवती भूमिर्बीजगर्भेति । (य)तथा गन्धवत्त्वेन भुवोऽन्यभेदसाधने यद्यदसाधारणधर्मवत् तत् ततो भिद्यते यथा अबादीति । एवमीश्वरस्य सर्वकर्तृत्वेन सार्वज्ञसाधने यो यस्य कर्ता स तस्य कारणं प्रयोजनं च जानाति । यथा कुलाल इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं शाब्दः पृथिव्याद्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः पृथिव्यादिवृत्तौ बाधकोपपन्नत्वे सति गुणत्वादित्यादौ यो यद्वृत्तौ बाधकोपपन्नत्वे सति गुणः स ततोऽन्यद्रव्यवृत्तिर्यथा गन्ध इत्यादिरूपेण सामान्यतो व्याप्तिरभिधातव्या ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा सामान्यतो विशेषणप्रसिदि्धं विधाय केवलव्यतिरेक प्रयोक्तव्यः । यथा ज्ञानतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं तारतम्यत्वात् इत्यनेन सामान्यतः सार्वज्ञसिद्धौ तस्येश्वरसम्बन्धः केवलव्यतिरेकिणा साध्यते । तथेच्छादयः क्वचिदाश्रिता गुणत्वाद्रूपवत् । यश्चेच्छादीनामाश्रयः स एवात्मेति सामान्येनात्मसिद्धौ तत्सम्बन्धो जीवच्छरीरस्य केवलव्यतिरेकिणा साध्यते । एवमन्यत्रापि यथासम्भवमूह्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचित् पक्षैकदेश एव विशेषणप्रसिदि्धमाश्रित्य केवलव्यतिरेक प्रवर्तते । यथा पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वान्न यदेवं न तदेवं यथा जलादीत्यत्र घटादावेव विशेषणप्रसिद्धेर्नाप्रसिद्धविशेषणता । न चैवं सपक्षसम्भवेन केवलव्यतिरेकित्वभङ्गः । घटादेः पक्षैकदेशत्वात् । न चांशे सिद्धसाधनता । एकैकत्र प्रसिद्धावप्यापरमाणोः आ च भूगोलकादसिद्धेरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अभावो वा केवलव्यतिरेकिणा साध्यः । भावे हि प्रतिपाद्ये व्यतिरेकव्याप्तौ तदभावस्य प्रतियोगिप्रतीतिसापेक्षतया विशेषणप्रसिद्ध्यपेक्षा । अभावे तु साध्ये नायं दोषः । अभावाभावस्य भावत्वेन प्रतियोगिनिरपेक्षत्वात् । एवमन्येऽप्युक्तिविशेषप्रकारा द्रष्टव्याः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४७सु०- एतेष्वन्यतमस्याप्यभावेऽप्रसिद्धविशेषणता दूषणमेव । अतो न केवलव्यतिरेकिप्रामाण्यमवलम्ब्याप्रसिद्धविशेषणतादूषणत्वं निरसनीयमित्यत आह

अप्रसिद्धस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वं यदेष्यते । लिङ्गस्योक्तौ विशेषोऽयं केन मानेन गम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साध्यस्येति कर्मणि षष्ठी लिङ्गस्येति कर्तरि । अयमिति बुदि्धस्थपरामर्शः । भवेदेतद्यद्ययं केवलव्यतिरेकिण्युक्तिविशेषः कार्य इत्यत्र नियामकं स्यात् । न चैतदस्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । किमनेनोक्तिविशेषेण केवलव्यतिरेकिसाध्यमन्वयितां नीयत उत नेति वक्तव्यम् । नाद्यः । उक्तेरर्थतथात्वपरिवर्तकसम्भवात् । न हि सहस्रेणाप्युक्तनां नरो वानरीकर्तुं शक्यते । शक्यत्वे वा केवलव्यतिरेकिप्रामाण्यं त्यक्तं स्यात् । द्वितीयस्येदमुत्तरम् । यदा लिङ्गस्याप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वमिष्यते । यद्युक्तिविशेषेणापि लिङ्गं केवलव्यतिरेकिसाध्यसाधकमेव नान्वयितामापद्यत इतीष्यत इति यावत् । तदाऽयमुक्तौ विशेषः केन मानेन कर्तव्यतया ज्ञायते । न केनापि । अतोऽप्रसिद्धविशेषण एव केवलव्यतिरेक साधकश्चेति नाप्रसिद्धविशेषणत्वस्य दोषत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४८सु०-अस्येवोक्तिविशेषस्य कर्तव्यतायां नियामकम् । तथा हि । यद्यप्युक्तिविशेषो न व्यतिरेकिणमन्वयिनं करोति । तथाऽपि लिङ्गस्य साध्येन व्याप्तिस्तावदवश्यम्भाविनी । न च सा केवलव्यतिरेकिणि साक्षादुपदर्शयितुं शक्या । अन्वयग्रहणस्थलस्य विप्रतिपत्त्या प्रतिरुद्धत्वात् । अतः साध्यव्यतिरेकस्य साधनव्यतिरेकेण विपक्षे व्याप्तिं प्रदर्श्योपपादनीया ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४९सु०- यदि वा व्यतिरेकव्याप्तिरेव साध्यसिद्धेरङ्गम् । तथाऽपि तहोऽवश्यम्भावी । व्यतिरेकश्च प्रतियोगिप्रतीत्यधीनप्रतीतिक एव । प्रतियोगिनौ च लिङ्गसाध्यधर्मौ । तत्र लिङ्गं पक्षे प्रतीतमेव । साध्यधर्मश्च न पक्षे प्रतीतो नाप्यन्यत्र । तत्कथं व्यतिरेकयोरपि व्याप्तिर्गृह्यताम् । एतैस्तूक्तिविशेषैः कथञ्चित्प्रतियोगिनः साध्यधर्मस्य बुदि्धस्थतायां सुकरो व्याप्तिग्रहः स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५०सु०-प्रतिज्ञावाक्यं चैवमविदितपदार्थकं न प्रसज्यत इत्यत आह

साधनमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साधनं परमाण्वादेर्यद्यसिद्धस्य चेष्यते । यथानुभवमेवैतन्नाङ्गीकार्यं कुतस्तदा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परमाणुकारणकतां कार्याणामभ्युपगच्छता वैशेषिकादिना परमाणुसद्भावः साध्यते । तथा प्रधानोपादानतां वदता साङ्ख्येन प्रधानसद्भावः । एवमन्यदपि समवायादिकं तदङ्गीकारिभिः समर्थ्यते । तत्र पृच्छामः । यः परमाण्वादिकमभ्युपैति तं प्रति तत्सद्भावः साध्यते, उत न सन्ति परमाणव इति तदभावमभ्युपगच्छन्तं प्रति । नाद्यः । सिद्धस्य साधनायोगात् । द्वितीये त्वबुद्ध्यारूढस्य परमाण्वादेः साधनाय कथं वादिनः प्रयत्नः कथं च तदभावं परो मन्येत । प्रतियोगिनोऽविदितत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ मन्यसे कणादाद्युपदेशेन, सामान्यतो दृष्टस्वार्थानुमानेन वा स्वयमवगतं परमाण्वादिकं वादिना शक्यत एव साधयितुम् । वादिवाक्येन च प्रतियोगिनः परमाण्वादेरवगमे तदभावा(नुम)भिमतिः प्रतिवादिनो युक्तैव । न हि प्रमाणेनैव प्रतियोगी ज्ञाताव्य इति नियमोऽस्ति, शशविषाणाद्यभावप्रतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्येवमत्यन्ताप्रसिद्धस्यापि परमाण्वादेरनुभवमार्गमनतिक्रम्य साधनमिष्यते । तदैतद्व्यतिरेकिसाध्यसाधनमप्यनुभवानुसारेणैव कुतो नाङ्गीकार्यम् । तथा हि । प्रत्यक्षेणोपदेशेन वाऽसाधारणौ(णध) धर्मावेकत्रोपलब्धवतः ततोऽन्यत्र सर्वत्रापि तदभावोपलम्भसम्भवे व्यतिरेकव्याप्तिग्रहः तावद् वादिनः सुकर एव । प्रतिवादिनोऽपि वादिवाक्यावगतप्रतियोगिनः तदभावावगमसम्भवात् । व्यतिरेकव्याप्तिग्रहः सम्भवत्येव । तथा च प्रागुक्तरीत्याऽन्वयसमर्थनेन अप्रसिद्धसाध्यसाधने सम्भवति किमेताभिः क्लिष्टकल्पनाभिः । एवञ्च न प्रतिज्ञावाक्यस्याविदितपदार्थकत्वप्रसङ्गः । वादिना तदर्थस्य व्युत्पादितत्वा(द्यत्वा)दिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५१सु०-उपसंहरति

यत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्र नातिप्रसङ्गोऽस्ति मानं न च विपर्यये । क्लिष्टकल्पनयैवात्र साध्यमित्यतिदुर्वचः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्र

विषये केवलव्यतिरेकिणि । एवं सामान्यान्व(वमन्व)याभिधानादिना साधनं कार्यमिति

नियामकं (मानं ना)

नास्ति । व्याप्तिप्रतीत्यादेरन्यथासिद्धत्वात् । ऋजुनाऽनुभवानुसारिणा मार्गेण सिद्ध्यतोऽर्थस्य वक्रेणानानुभाविकेन साधनायोगात् ।

विपर्यये

तथा साधनाकरणे, अतिप्रसङ्गश्च नास्ति । स्वव्याहत्यादिनैवापरस्याभासत्वात् । अत्र क्लिष्टकल्पनयैव साध्यसाधनं कार्यमित्यतिदुष्टं वाक्यमिति । अनेन विशिष्टव्यतिरेकमाश्रित्य या महाऽविद्यादिवक्ररीतिः साऽप्यपास्ता वेदितव्या ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतद्यदि केवलव्यतिरेक्यनुमानं भवोत् । न चैवम् । पक्षधर्मत्वं, सपक्षे सत्त्वं, विपक्षाद्व्यावृत्तिरबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति पञ्चरूपोपपन्नं खल्वनुमानं भवति । न च केवलव्यतिरेकिणस्तदस्ति । सपक्षाभावेन सपक्षे सत्त्वाभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५२सु०- न चैवं केवलान्वयिनोऽपि विपक्षाभावेन विपक्षाद्व्यावृत्तेरभावादननुमानत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अन्वयव्यतिरेकवत एव अनुमानत्वेनानिष्टाभावादिति । द्वितीयमाशङ्क्याह

परिशेष इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- परिशेषो मिथस्सिदि्धश्चक्रकस्वाश्रयादयः । असिद्धसाधकत्वेन पञ्चावयवतां विना । अङ्गीकार्याः समस्तैः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसक्तप्रतिषेधे परिशिष्यमाणे बुदि्धः परिशेषः । द्वयोः परस्परापेक्षयोत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा मिथःसिदि्धः । बहूनां चक्रवदितरेतरापेक्षयोत्पत्त्यादिकं चक्रकम् । स्वापेक्षं स्वोत्पत्त्यादि स्वाश्रयः । आदिपदेनानवस्था । सा चानवस्थितासिद्धोत्पादकादिपरम्परापेक्षा ।

असिद्धसाधकत्वेन

हेतुना ।

पञ्चावयवतां

पञ्चरूपोपपन्नताम् ।

अङ्गीकार्याः

अनुमानत्वेन समस्तैर्वादिभिः । न खलु कोऽपि वादी परिशेषादीननादृत्य परीक्षायां प्रवृत्तोऽस्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । परिशेषादीनि तावदनुमानानि, व्याप्यज्ञानाद्व्यापकज्ञानमिति तल-लक्षणाक्रान्तत्वात् । प्रमाणप्रपञ्चरुचिभिरप्यनुमानाद्बहिर्भावेन तत्प्रामाण्यस्यानभ्युपगतत्वाच्च । तानि चासिद्धस्यैव साध्यस्य साधकानि । शब्दस्य हि पृथिव्याद्यष्टसंसर्गे प्रतिषिद्धे परिशेषात् तदतिरिक्तद्रव्याश्रितत्वं सिद्ध्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च प्रागाकाशसिद्धेः पृथिव्याद्यतिरिक्तं द्रव्यं सिद्धम् । येन तदाश्रितत्वं क्वचित् प्रसिद्धं स्यात् । यत् यस्य कार्यं प्रमितं परेणाङ्गीकृतं वा तस्य तत्कार्यतामङ्गीकुर्वाणं प्रति मिथःसिदि्धरुच्यते । न च सा क्वचित् प्रसिद्धा । द्वयोरपि परस्परापेक्षया पूर्वभावित्वं (से त्वे) सेति पक्षेऽपि तथा । एतेन चक्रकं व्याख्यातम् । अस्यैव घटस्यैतत्कार्यत्वमभ्युप(मुप)गच्छन्तं प्रति स्वाश्रयत्वमभिधीयते । (तच्च) स्वस्यैव स्वापेक्षया पूर्वभावित्वं पश्चाद्भावित्वं चाप्रसिद्धमेव । असिद्धस्यैव कारणतां ब्रुवाणं प्रत्यनवस्थोच्यते । न च क्वचित्कार्येऽनवस्थितासिद्धकारणपरम्परा सिद्धा । सामान्यतः प्रसिदि्धस्तु केवलव्यतिरेकिण्यपि समाना । असिद्धसाधकत्वेन चैषा पञ्चरूपोपन्नता नास्ति । तथा चानुमानानामप्येषां पञ्चरूपोपपन्नत्वाभावात् । व्यतिरेकि नानुमानं पञ्चरू(पोपपन्नता)पतावैधुर्यादित्यनैकान्तिकमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- दूषणान्तरमप्याह

तन्नियम इति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तन्नियमः किन्निबन्धनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुमाने पञ्चरूपोपपन्नतानियमस्य निर्निबन्धनत्वादतादृशस्याप्यनुमानत्वे बाधकाभावाच्चाप्रयोजकोऽयं हेत्वाभासः । नन्वेषां रूपाणां व्याप्तिपक्षधर्मतौपयिकत्वादसिद्ध्यादिहेत्वाभासपञ्चक(स्य )व्युदासार्थत्वाच्च कथं निर्निबन्धन(त्वम्)ता । कथं च विपक्षे बाधकाभावः । उक्तप्रयोजनासिद्धेरेव बाधकत्वात् । सपक्षे सत्त्वं विनाऽप्यनुमानत्वे भूर्नित्या गन्धवत्त्वादित्यादेरसाधारणस्याप्यनुमानत्वं स्यादिति चेन्न । सपक्षहीनस्य विपक्षव्यावृत्तिमात्रेण व्याप्त्यादिसिद्धेः । साधारणस्याभासत्वासम्मतेः । सम्मतौ वा सपक्षसद्भावासद्भावाभ्यां भेदसिद्धेरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- एवमाश्रयासिद्ध्यादेरदूषणत्वमुपपाद्य यदुक्तं परिहारेऽपि सिद्धत्वं दूषणमि ति तदयुक्तम् । वादे निग्रहस्थानाभावस्योक्तत्वादित्याशङ्कां परिहरति

सिद्धेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सिद्धसाधनतायां च न कथावसितिर्भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा सिद्धप्रश्नादौ न वादकथावसितिर्भवेत्, किन्तु तत्त्वनिर्णयविरोधित्वादुद्भाव्य त्याजनीयमेव । एवं सिद्धसाधनतायां चेत्यर्थः । तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधिके त्यनेन हेतोर्व्याप्त्यसिदि्धः स्वरूपासिदि्धश्च दूषणमिति सूचितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५४असु०-तत्र केचिदाचक्षते । द्विविधं व्याप्त्यभावादिकम् । वादिप्रतिवादिनोरन्यतरमतेनोभयमतेन चेति । अन्ये तु मन्यन्ते । अन्यतराव्याप्त्यादिकं नाम नास्त्येव । वस्तुनि विकल्पासम्भवादिति । तत्र किंतत्त्वमित्याकाङ्क्षायामाह

व्यभिचार इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- व्यभिचारो हेत्वसिदि्धरेकपक्षेऽपि दूषणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र व्यभिचार इत्यव्याप्तिमात्रोपलक्षणम् । न केवलमुभयपक्षे, किन्तु वादिप्रतिवादिनोरेकस्य पक्षेऽपि व्यभिचारो हेत्वसिदि्धश्च हेतोर्दूषणमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि वस्तुतोऽन्यतरव्यभिचारादिकं न सम्भवति तथाऽपि प्राग्वस्तुतत्त्वावधारणादाभिमानिकं सम्भवत्येव । तथा च हेतुसामर्थ्यसन्देहेऽपि ओतुत्वमावश्यकमेव । व्याप्त्यादिमत्तया निश्चितस्यैव हेतुत्वादिति । तदन्यस्येत्यनेन दृष्टान्तस्यापि साध्यादिमत्त्वेनासिदि्धर्दूषणमिति सूचितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५५सु०- केचिदाचक्षते । दृष्टान्तदोषा नाम न सन्ति तेषां यथायोगं हेतुदोषेष्वेवान्तर्भूतत्वादिति । तान्प्रत्याह

साध्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साध्यसाधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य</div>
<p class="gr-vyakhya-para">दूषणमिति वर्तते । साध्यवैकल्यादेर्हेत्वाभासान्तर्भावेऽपि दृष्टान्ताश्रयतया स्पष्टप्रतिभासत्वात् । प्रतिभासानुसारेणैवोद्भाव्यत्वादुद्भावनार्थत्वाच्च व्युत्पादनस्य दृष्टान्तदोषत्वं युक्तमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दृष्टान्तदोषांश्च केचिदष्टावाचक्षते । साध्यवैकल्यं साधनवैकल्यमुभयवैकल्यमाश्रयहीनत्वमिति चत्वारः साधर्म्यदृष्टान्तदोषाः । साध्याव्यावृत्तिः साधनाव्यावृत्तिरुभयाव्यावृत्तिराश्रयहीनत्वमिति चत्वारो वैधर्म्यदृष्टान्तदोषा इति । तन्नेत्याह

साध्येति

। सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः । साध्यसाधनवैकल्यमेव दृष्टान्तस्य दूषणं नापरमित्यर्थः । तथा हि । उभयवैकल्यं तावत् पृथङ् न वाच्यम् । एकैकवैकल्येनैव दृष्टान्तस्य दुष्टत्वे समुदितकल्पनावैयर्थ्यात् । अन्यथैकैकवैकल्यस्य दूषणत्वाङ्गीकारभङ्गात् । सम्भवमात्रेण पृथग्वचनेऽनैकान्तिककालातीतत्वं नाम हेत्वाभासान्तरं वाच्यं स्यात् । आश्रयहीनत्वं चाश्रयासिदि्धसमानम् । वैधर्म्यदृष्टान्तो नाम नास्त्येवेति प्रागेव प्रपञ्चितमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा दृष्टान्तस्य साध्यसाधनवैकल्यमपि व्यभिचारादिवदुभयान्यतररीत्या द्विविधं प्रतिपत्तव्यं न पुनरेकविधमेव । अभिमानतो द्वैविध्यस्यापि सम्भवादित्याह

साध्येति

। एकपक्षेऽपि दूषणमित्यनुवर्तते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- हेतोर्व्यर्थविशेषणत्वं व्यर्थविशेष्यत्वं च न दूषणम् । व्याप्तिपक्षधर्मतयोरप्रतिहतेरिति केचित् । तान्प्रत्याह

विशेषण इति

। विशेषणे दत्ते सति यद्वैयर्थ्यं विशेष्यस्य विशेषणस्य वा तदपि हेतोर्दूषणमेव । व्याप्त्युपयोगितया हि हेतौ विशेषणमुपादीयते । वैयर्थ्ये तु विशिष्टस्य व्याप्यत्वाभावाद्युक्तं (तस्य) हेतुदोषत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा सिद्धप्रश्नादिकमिति वक्ष्यमाणत्वादाधिक्यान्तर्गतमेतत् । सर्वथा हेतुदोषत्वं सि(द्धमिति)द्धम् । व्यर्थविशेषणत्वादिकमप्युभयान्यतररीत्या द्विविधं प्रतिपत्तव्यम् । न पुनरेकविधमेवेत्याह

विशेषण इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषणे ।वैयर्थ्यम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एकपक्षेऽपि दूषणमिति वर्तते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- विशेषणासिदि्धर्विशेष्यासिदि्धश्च हेतुदोषो न भवति । न हि विशेषणमात्रं विशेष्यमात्रं वा हेतुर्येन तदसिदि्धहेतोर्दूषणं स्यादित्येके । तान्प्रत्याह

एकासिद्धौ चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकासिद्धौ च विशिष्टासिदि्धरेव हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टो (हि) हेतुर्न विशेषणादिमात्रम् । विशेषणविशेष्ययोरेकस्यासिद्धावपि विशिष्टस्यासिदि्धरेव प्रसिद्धा । दण्डमात्राभावे पुरुषमात्राभावे वा दण्डिनोऽभावदर्शनात् । अतो विशेषणासिद्ध्यादावपि विशिष्टहेत्वसिद्धेरवर्जनीयत्वाद्युक्तं तस्य हेतुदोषत्वम् । तच्चोभयान्यतररीत्या द्विविधमिति पूर्ववत्सिद्धमेवेति । एकाभावे चेत्याद्यनुक्तवैकासिद्धौ चेति वचनमसिदि्धश्च द्विविधा स्वरूपतोऽज्ञानतश्चेति सूचनार्थम् । तदेवं व्यर्थविशेषणासिद्ध्यादेर्हेतुदोषत्वाद्युक्तं परपरिगणितासिदि्धभेदेष्वाश्रयासिद्ध्यादित्रयस्यैवादोषत्वकथनमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- यदुक्तं प्रश्नदोषाश्चत्वार इति तत्र वैफल्यस्यासङ्गतेश्च दोषत्वमयुक्तम् । अशक्योद्भावनत्वात् । तथा हि शब्दोऽनित्योऽस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादिति प्रयुक्ते परः पृच्छति सामान्यं नित्यमनित्यं वेति । तत्र वैफल्योद्भावने निरनुयोज्यानुयोगेन परो निगृह्णीयात् । सामान्यनित्यत्वमुभयसम्मतं कृत्वा तत्रानैकान्तिकत्वोद्भावनस्य प्रयोजनस्य परेणाभिसन्धातुमप्युचितत्वात् । तत्रैव प्रयोगे परः पृच्छति सामान्यमनुगतं न वेति । तत्रासङ्गत्युद्भावने निरनुयोज्यानुयोगः स्यात् । अनुगतत्वेन नित्यत्वं प्रसाध्य तत्रानैकान्तिकत्वं वक्ष्यामीत्येवमुपोद्घातलक्षणायाः सङ्गतेरपि परेणाभिप्रेतुमुचितत्वात् । न च अशक्योद्भावनं दूषणं नामेत्यत आह

अप्रयोजनतेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अप्रयोजनता तत्र प्रथमप्रश्नदूषणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रश्नदोषेष्वप्रयोजनता यद्यप्यु(त्तरो)त्तरप्रश्नेष्ववधारयितुमशक्या । तथाऽपि प्रथमप्रश्ने सम्भाविता दूषणत्वेनोद्भावयितुं शक्यत एव । न हि कथोपक्रमे प्रधानप्रमेयप्रश्नमपहायैवंविधः प्रश्नः सम्भवतीति । अनेनैव न्यायेनासङ्गतिरपि सर्वथा सङ्गत्यनुपलम्भ एवोद्भाव्येति द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५८असु०- नन्वेवं सति षडेव निग्रहस्थानानीति नियमो भज्येत । स्वव्याहत्यसङ्गत्योर्विरोधासङ्गत्यन्तर्भावेऽपि सिद्धार्थतावैफल्ययोरतिरिक्तत्वादित्यत आह

सिद्धेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सिद्धप्रश्नादिकं यत्तदाधिक्यान्तर्गतं भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">५९सु०-दूषणान्तर्भावकथनप्रसङ्गेन प्रागुक्तप्रमाणत्रित्वनियमसिद्धये परैः पृथक्प्रमाणत्वेनाङ्गीकृतानामर्थापत्त्यादीनामुक्तान्तर्भावमाह

अर्थापत्तीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अर्थापत्त्युपमाऽभावा अनुमान्तर्गताः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुपपद्यमानदर्शनादुपपादके बुदि्धरर्थापत्तिः । यथा जीवतो गृहाभावदर्शनाद्बहिर्भावबुदि्धः । तत्र जीवतो गृहाभावस्यानुपपद्यमानता नाम किं सर्वथाऽसम्भवः किं वा बहिर्भावेन विनाऽनवस्थानम् । आद्ये दहनशैत्यमप्यनुमानाभासात्प्रतीतं किं कमप्यर्थं न बोधयेत् । तत्प्रतीतिर्भ्रान्तिरिति चेत् । सर्वथाऽसम्भवतो गृहाभावस्यापि प्रतीतिः कथं न भ्रान्तिः । दहनशैत्यस्योपपादकं नास्तीति चेन्न । सर्वथाऽप्यसम्भवतो गृहाभावस्यापि तदनुपपत्तेः । द्वितीये व्याप्तिरेव सेति व्याप्यदर्शनाद्व्यापकबुदि्धरर्थापत्तिरनुमानमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणद्वयविरोधोऽनुपपत्तिरिति चेन्न । प्रकृतोदाहरणे तदभावात् । विरोधो हि तदा स्याद्यदि जीवतीत्यस्य गृहेऽस्तीत्यर्थः स्यात् । यदि वा गृहे नास्तीत्यस्य न जीवतीत्यर्थः स्यात् । न च तदस्ति । स्वस्मिन्नेव अन्यथाभावदर्शनात् । यो हि मातापितृभ्यां सु(रक्षी)शिक्षितो न जातु गृहान्निर्गच्छति सोऽन्यानपि तथा मन्यमानो जीवनप्रमाणस्य गृहे सत्त्वमेवार्थं प्रतिपद्यत इति । एवं तर्हि सन्दिहानोऽवतिष्ठेत न तु बहिर्भावं निश्चिनुयात् । अन्यथा प्रकरणसमेनापि किञ्चिदवधारयेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेनैतदपि निरस्तम् । यदाहुः । अनुमानत्वपक्षे किं बहिर्भावे जीवनमात्रं लिङ्गमुत गृहाभावमात्रम्, अथवा विशिष्टम् । न प्रथमद्वितीयौ । व्यभिचारात् । न तृतीयः । विरुद्धयोर्विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तेः । अविरोधप्रतीतेश्च बहिर्भावकल्पनोत्तरकालीनत्वेनेतरेतराश्रयापत्तेरिति । जीवनगृहाभावयोर्विरोधस्य अभावात् । भावे वाऽर्थापत्तेरप्यनुपपत्तेः । अतोऽविनाभावबलेनार्थप्रतीतिहेतुत्वादर्थापत्तिरनुमानमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन केवलव्यतिरेक परिशेषश्चार्थापत्तिरेव नानुमानमित्यपि निरस्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- गृह्यमाणे वस्तुनि स्मर्यमाणप्रतियोगिकसादृश्यदर्शनात् स्मर्यमाणे गृह्यमाणप्रतियोगिकसादृश्यप्रतीतिरुपमानम् । यथा गामनुभूय वनं गतो गवये गोसादृश्यमुपलभ्य गवि गवयसादृश्यं प्रत्येति । यद्यपि नैतत्स्मरणम् । प्रतियोगिनो गवयस्य प्रागननुभूतत्वेन गोगतसादृश्यस्याननुभूतत्वात् । न हि सामग्रयभावे योग्येन्द्रियसन्निकर्षसद्भावमात्रेणानुभवः शक्योऽङ्गीकर्तुम् । प्रतियोगिज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां सादृश्यप्रतीतौ हेतुत्वमवधृतमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्विकल्पकप्रतीत्यभ्युपगमस्त्वप्रामाणिक एव । तथाऽपि यो यत्सदृशः स तत्सदृश इति व्याप्तिबलेन गमकत्वादनुमानमेव । व्यधिकरणत्वान्नेति चेत् तस्यादोषताया निरूपितत्वात् । एकाधिकरणतायाः शक्यसम्पादनत्वाच्च । तस्माद्वैसादृश्यदर्शनवत् सादृश्यदर्शनमपि न पृथक् प्रमाणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६१सु०- अन्ये तु संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रमितिफलमनधिगतसङ्गतिसंज्ञास्मरणसहायं तत्समभिव्याहृतातिदेशवाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानमुपमानम् । अतिदेशवाक्यार्थश्च क्वचित्साधर्म्यं क्वचिद्वैधर्म्यं क्वचिद्धर्ममात्रमिति त्रिविधो भवति । यथाऽव्युत्पन्नगवयपदार्थो गोसदृशो गवय इत्यतिदेशवाक्यानुभूतमर्थं प्रत्यक्षे(ण) गवये प्रत्यभिजानन् गवयपदं स्मरन् गवयपदस्य गवये सङ्गतिमवगच्छति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदिदं साधर्म्योपमानम् । वैधर्म्योपमानं तु गवादिवद् द्विशफो न भवत्यश्व इति वाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानादश्वेऽश्वपदसङ्गतिग्रहणम् । धर्ममात्रोपमानपि दीर्घग्रीवत्वादिधर्मवान् पशुरुष्ट्र इति वाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानादुष्ट्रपदव्युत्पत्तिरिति मन्यन्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र यद्यपि संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिः प्राग्गवयादिदर्शनादतिदेशवाक्येन प्रयोगादिना लिङ्गेन वा भवितुं नार्हति । सम्बन्धिनोऽनवगमे सम्बन्धस्यावगन्तुमशक्यत्वात् । तथाऽपि गवयादिदर्शनोत्तरकालं साधर्म्यादिना लिङ्गेनैव भविष्यति । एतस्यां दशायामतिदेशवाक्यं व्याप्तिग्राहकत्वेनोपयुज्यते । यथा हि पृथिवीत्वाभिसम्बन्धात् पृथिवीति व्यवहर्तव्येति लक्षणवाक्यं श्रुतवतः पृथिवीत्वाभिसम्बन्धं क्वचिद्द्रव्ये पश्यतोऽनुमानेनैव संज्ञासंज्ञिबन्धप्रतिपत्तिरभ्युपगता । तथा प्रकृतेऽपीति कथमिदं पृथक् प्रमाणं स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- घटादिप्रत्यक्षयोग्यार्थप्रतियोगिकाभावप्रतीतिसाधनं प्रमाणमभावः । तच्चानुपलब्धिलक्षणं लिङ्गमेवेत्यभावोऽपि नानुमानादि्भद्यते । अतो युक्तं त्रीण्येव प्रमाणानीति । तत्किमभावो नियमेनानुमानान्तर्गत इत्यत आह

क्वचिदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-क्वचित् । प्रत्यक्षान्तर्गतोऽभावः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कदाचिद्घटाद्यभावग्राहकं प्रत्यक्षमपि भवतीत्यर्थः । किं तर्हि प्रत्यक्षयोग्यार्थानां सर्वेषामप्यभावः प्रमाणद्वयवेद्य इत्यत आह

सुखादेरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सुखादेर्नियमेन च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चस्त्वर्थः । सुखादेरान्तरस्य साक्षिवेद्यस्याभावस्तु नियमेन साक्षिप्रत्यक्षेणैव ग्राह्य इत्यर्थः । यद्वाऽभाव इति प्रमाणमेवोच्यते । तस्य सुखादेरिति परम्परया सम्बन्धः । नियमेन प्रत्यक्षान्तर्गत इति सम्बन्धः । अनेन बाह्यानां प्रत्यक्षयोग्यानां घटादीनामभावः प्रत्यक्षानुमानवेद्य इत्युक्तम् । तदयुक्तम् । एकस्यैव ज्ञानस्य स्वतन्त्रकारणद्वयजन्यत्वानुपपत्तेः । परस्परविरुद्धपरोक्षापरोक्षत्वलक्षणाकारद्वयप्राप्तेश्चेत्यत उक्तं

क्वचिदिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- तथाऽपि अनुपपत्तिरेव; प्रत्यक्षग्राह्येऽर्थे अनुमानानवकाशात् इत्यत आह

अन्यत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्यत्र खटिति प्राप्तः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सुखादेरन्यत्र घटादौ प्रतियोगिनि सति, योऽभावोऽभावप्रमाणं खडिति प्राप्नोति, तत्प्रत्यक्षम् । यत्तु विलम्बेन जायते तदनुमानमिति । एतदुक्तं भवति । घटाद्यभावग्राहकं योग्यानुपलब्धिरूपं प्रमाणं पृथगेवेति मीमांसकाः । अनुपलब्धिलिङ्गकमनुमानमेव तदिति सौगताः । तदुभयमप्यनुपपन्नम् । प्रतियोगिस्मरणवतः पुरोवर्तिनि भूतले घटाद्यभावस्य प्रत्यक्षेणैव (चाव)गम्यमानत्वात् । इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायिनोऽभावप्रत्ययस्याप्रत्यक्षफलत्वानुपपत्तेः । अपरोक्षाकारत्वस्यानुभवसिद्धत्वात् । बाधकाभावाच्चान्यत्रोपक्षयकल्पनानुपपत्तेः । अन्यथा रूपादिज्ञानेऽपि प्रमाणान्तरकल्पनाप्रसङ्गात् । लिङ्गदर्शनव्याप्तिस्मरणादिविलम्बेन विना खडिति जायमानस्यानुमानफलत्वानुपपत्तेः । लिङ्गस्य ज्ञातस्यैव करणत्वादनुपलब्धेरप्यभावत्वेनानुपलब्ध्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गाच्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- ननु च प्रातश्चत्वरादौ प्रतियोगिस्मरणाभावेन गजाद्यभावमननुभूय देशान्तरं गतो गजस्मृतिमान् प्रातश्चत्वरे गजो नासीदिति प्रतिपद्यते । न तत्र प्रत्यक्षस्यावकाश इत्यनुपलब्धिलक्षणं पृथक् प्रमाणं तत्राङ्गीकार्यमिति । मैवम् । तत्राभावस्याप्रत्यक्षत्वेऽप्यनुपलब्धिलिङ्गकानुमानवेद्यताऽभ्युपगमात् । अनुपलब्धेश्च स्मरणाभावलिङ्गानुमेयत्वात् । अत एव तत्र क्षणं ध्यात्वा नासीच्चत्वरे गज इति प्रतिपद्यते । स्मरणाभावोऽप्यनुपलब्ध्यन्तरानुमेय इत्यनवस्थेत्यपि नास्ति । साक्षिग्राह्याणां बुदि्धसुखादीनामभावस्य नियमेन साक्षि(प्रत्यक्ष)वेद्यत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- तथाऽप्युपक्रमोपसंहारावभ्यासापूर्वताफलार्थवादाः प्रमाणानि सन्तीति कथं तत्त्रित्वनियम इत्यत आह

प्रारम्भाद्याश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रारम्भाद्याश्च युक्तयः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">युक्तयः

अनुमानानि । कुत इत्यत आह

आगमेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आगमार्थावसित्यर्था नियतव्याप्तयोऽखिलाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतोऽखिलाः प्रारम्भाद्या नियतव्याप्तयो, यो यत्र प्रारभ्यते स तत्र प्रतिपाद्य इत्यादिरूपां व्याप्तिमपेक्षमाणा एवागमार्थावसित्यर्था भवन्त्यतो युक्तय एवेत्यर्थः । एतेनागमान्तर्भावोऽपि निरस्तः । उपक्रमाद्या आगमविषया एव न चार्थापत्त्युपमाभावा इति योगविभागः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६६सु०- वाक्यादीनामपि प्रमाणानामनुमानान्तर्भावमाह

वाक्यमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्या च तथाविधाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतो वाक्यादयोऽपि

तथाविधा

व्याप्तिमपेक्ष्यैव आगमार्थावसित्यर्थाः ततस्तथाविधा युक्तय एवेत्यर्थः । उपक्रमादीनामुत्तरोत्तरं प्राबल्यं वाक्यादीनां तु पूर्वपूर्वमिति ज्ञापनाय योगविभागः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्युपक्रमादयो वाक्यादयश्चानुमानेऽन्तर्भवन्ति तर्हि कथम् उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये इत्युपक्रमादीनामनुमानापरपर्या(याया उप)योपपत्तेः पृथक्तवेनोक्तिः । तथा श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या च वाक्यं प्रकरणं तथे ति वाक्यादीनां लिङ्गादित्यत आह

कुरुपाण्डववदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कुरुपाण्डववत्तेषामुपपत्तेः पृथग्वचः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा पाण्डवानां कुरु(विशेष)त्वेऽपि सामान्यविशेषापेक्षया सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानामि त्यादौ कुरुभ्यः पृथग्वचनं तथा तेषामुपक्रमादीनां वाक्यादीनां चानुमानत्वेऽप्युपपत्तेर्लिङ्गाच्च पृथग्वचनं युक्तमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- ननु तथाऽपि शाकुनलिप्यक्षरचेष्टासम्भवैतिह्यपरिशेषाः पृथक् प्रमाणानि सन्तीति चेत् (न) । शाकुनलिप्यक्षरचेष्टानामन्तर्भावस्य नविलक्षणाधिकरणे सूचितत्वात् । सम्भवैतिह्ययोरनुमानागमान्तर्भावस्य सर्ववादिसम्प्रतिपन्नत्वात् । परिशेषस्य च परिशेषो मिथःसिदि्धरि त्यनेनैवानुमानत्वस्य स्थितत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- ननु तथाऽपि जैनास्तर्कं पृथक् प्रमाणमाहुः । सत्यम् । मिथस्सिदि्धरित्यादिना सोऽप्यनुमानान्तर्गत इति सूचितमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्राह तर्कः प्रमाणमेव न भवति । कुतोऽनुमानम् । तथा हि । अनिष्टप्रसञ्जनं तर्कः । अनिष्टं च द्विविधम्(धा), प्रामाणिकपरित्यागोऽप्रामाणिकस्वीकारश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स पञ्चविधः । आत्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाप्रमाणबाधितार्थप्रसङ्गभेदात् । तत्र प्रसङ्गो नाम व्याप्याङ्गीकारेऽनिष्टव्यापकप्रसञ्जनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६९सु०-सोऽयं तर्कः प्रमाणानामनुग्राहकः । अनुग्रहश्च प्रमाणविषमसम्भावनादिरूपः । तथा हि । भूतले घटः किन्न स्यादिति विपरीतशङ्कया कुण्ठितशक्तिकं प्रत्यक्षं न तावद्घटाभावं निश्चिनुयात् यावत् यद्यत्र घटोऽभविष्यत् तदा भूतलमिवाद्रक्ष्यत तत्तुल्यदर्शनसामग्रीकत्वादिति तर्केण विपरीतशङ्का नापनीयते । तर्को हि दुर्जन इव पराभिलषितं वि(व्यव)च्छिद्य घटाभावं सम्भावयति । अथेदानीं प्रत्यक्षं सुजन इव स्वप्रमेयं निश्चिनोति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं क्वचिद्व्यभिचाराशङ्कयोपाधिशङ्कया वा धूमवानपि पर्वतोऽग्निमान् मा भूदिति पक्षे विपक्षशङ्कयाऽनुमाने कुण्ठिते यदि निरग्निकः स्यात् पर्वतः तदा निर्धूमोऽपि स्यादित्यादिरूपस्तर्कः प्रवर्तते । स ह्युपाधिकोटौ तदायत्तव्यभिचारकोटौ वाऽनिष्टमुपजनयन्विपरीतेच्छां विच्छिनत्ति । ततश्च निश्चिताविनाभावमनुमानं निष्कम्पमेवाग्निमत्त्वं निश्चाययति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा स्वर्गकामो यजेते त्यत्र लिङा प्रतीयमानाया भावनाया भाव्यापेक्षायां, किं भाव्यो धात्वर्थो भवतु, भवतु वा स्वर्ग, इति सन्देहे समानपदोपात्तत्वाद्धात्वर्थ एव भाव्य इति शङ्कया कुण्ठितशक्तिः शब्दो जोषमेवास्ते । यदि धात्वर्थो भाव्यः स्यात् तदा विधेरिष्टाभ्युपायत्वं शास्त्रस्य च तद्बोधकत्वं तत्प्रणेतुश्चाप्तत्वं प्रेक्षावतां प्रवृत्तिश्चेत्येतत्सर्वं न स्यादिति तर्केणापनीतायां शङ्कायां शब्दः स्वर्गमेव भाव्यतयाऽवधारयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं नानाविधस्तर्कसाध्योऽनुग्रहः स्वयमेव बोद्धव्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- सोऽयं प्रमारूपं वा प्रमाणं स्यालि-लङ्गदर्शनवदप्रमारूपं वेन्द्रियादिवत् । न तावदाद्यः । त(र्क)स्याहार्यरूपत्वात् । न तत्करणमपि प्रमाणम् । प्रमाफलत्वाभावात् । न द्वितीयः । आरोपितविषयत्वात् ।। विपर्ययप्रामाण्योपगतौ तु तेनास्य नियामकः सम्बन्धो नास्ति । असम्बद्धस्य गमकत्वे चातिप्रसङ्गः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुमानत्वे चास्यापादकं लिङ्गमापाद्यं साध्यमिति वक्तव्यम् । न च तद्युक्तम् । आपादकस्याहार्यत्वेनान्यतरासिद्धत्वात् । आपाद्यस्य चानिष्टत्वेन बाधितत्वात् । न ह्यसिद्धं लिङ्गं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि बाधितं साध्यम् । सति चाश्रयेऽनुमानं भवति । न (हि) च भूतले घटोऽस्ति यः साध्यसाधनयोराश्रयः स्यात् । व्यधिकरणता चापाद्यापादकयोर्बहुलमुपलभ्यते । आपाद्यस्य साध्यत्वेऽपसिद्धान्तश्च स्यात् । धूमसद्भावस्य स्वयमभ्युपगतत्वात् । तस्माद्विपर्ययपरतन्त्रत्वादप्रमाणमेव प्रमाणानामनुग्राहकस्तर्क इति कुतोऽस्यानुमानेऽन्तर्भाव इत्यत आह

स्वन्यायैरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वन्यायैः साधनं कार्यं परन्यायैस्तु दूषणम् । स्वन्यायैर्दूषणं च स्यात् साधितैः प्रतिवादिनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न्यायशब्देन धर्मिलिङ्गव्याप्तिदृष्टान्ता उच्यन्ते । न केवलं परस्य, किन्तु स्वस्यापि ये सिद्धा न्यायास्ते स्वन्यायाः । साधनमिति दूषणस्याप्युपलक्षणम् । परस्यैव सिद्धा न्यायाः परन्यायाः । स्वस्यैव सिद्धा न्यायाः स्वन्यायाः । चशब्देन साधनं च प्रतिवादिनः प्रति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७१सु०- एतदुक्तं भवति । द्विविधं हि कार्यं कथकस्य, स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणं चेति । तत्र साधनं स्वपरसम्मतैरेव न्यायैः कार्यं नान्यतरमात्रसिद्धैः । यथा पर्वतोऽग्निमान् धूमवत्त्वाद्यो यो धूमवानसावग्निमान् यथा महानस इति । क्वचित्पुनः साधनं स्वमात्रसिद्धैरेव न्यायैः क्रियते । तत्र च परेणान्यतरासिद्ध्यादावुदाहृते तं प्रति तत्साधनं क्रियते । यथा शब्दोऽनित्यः कार्यत्वात् । कार्यश्चासावव्यञ्जकप्रयत्नानन्तरोपलब्धेरित्यादि । सर्वथा साधनमुभयसिद्धन्यायसाध्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दूषणं तु द्विविधम् । इदमित्थं न भवतीति वाऽनिष्टोपदर्शनेन वा । तत्राद्यमुभयसिद्धन्यायैरेव कार्यम् । यथा शब्दो न द्रव्यं श्रोत्रग्राह्यत्वात् सामान्यवदिति । क्वचित्पुनः स्वमात्रसिद्धैर्न्यायैः साधनमिव दूषणमपि कृत्वा परं प्रति तत्साधनं क्रियते । यथा तत्रैव प्रयोगे कालेनानैकान्त्योद्भावने तस्य अतीन्द्रियत्वसाधनमित्यादि । सर्वथाऽऽद्यं दूषणमुभयसिद्धन्यायसम्पाद्यमेव । द्वितीयं तु परसिद्धैरेव न्यायैः कार्यम् । यथा यदि पर्वतो निरग्निकस्तदा निर्धूमः स्यादिति । अत्र ह्यापादकस्य परसिद्धत्वमेव भाव्यं न स्वसिद्धत्वम् । तदतिरिक्ताङ्गानां तु स्वसिदि्धः सती असती वा न विवक्षिता परसिदि्धरेवोपयुज्यते । तदेव च तर्क इति व्यवह्रियते । तेन तत्राश्रयासिद्ध्यन्यतरासिद्धी भूषणे एव न दूषणे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- व्यधिकरणत्वं तु न क्वापि दूषणमित्युक्तम् । शक्यसम्पादनं च तर्केऽपि सामानाधिकरणत्वम् । अवश्यं चैतदेवम् । अन्यथा केवलान्वयिधर्मस्य केवलव्यतिरेकिण्यभावात् तस्याननुमानत्वापत्तेः । सामान्यलक्षणसद्भावात्, विशेषलक्षणाभावेऽपि न दोष इति चेत्समं प्रकृतेऽपि । व्याप्त्यपेक्षया गमकत्वस्य तर्केऽपि विद्यमानत्वात् । विद्यमान एवाश्रये विद्यमानस्यैवेत्यपि सामान्यलक्षणे निवेश्यत इति चेत् । तर्हि विपक्षाभावो वा सप(क्षे स)पक्षसद्भावोऽपि वा निवेश्यताम् । प्रयोजनाभावान्नेति चेन्न । प्रकृतेऽपि समत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तर्कनिरासः प्रयोजनमिति चेत् तत्रापि केवलव्यतिरेकिनिरासः प्रयोजनं भविष्यति । निर्निबन्धनोऽसाविति चेत् । समं प्रकृतेऽपि । साधनेऽप्यसिद्धस्यानुमानत्वं स्यादिति चेत् तर्हि विपक्षवतः सपक्षेऽसतोऽपि केवलान्वयित्वं स्यात् । तद्विशेषलक्षण एव निक्षेप्यमिति चेत् समानमत्रापि । अत एव स्वन्यायैः साधनमित्यादिना व्यवस्था दर्शितेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७३सु०- मा भूदाश्रयासिद्ध्यन्यतरासिद्ध्योरत्र दूषणत्वम् । तथाऽपि बाधापसिद्धान्तसद्भावान्न तर्कस्यानुमानत्वमिति चेन्न । तयोरप्यसिदि्धवत् साधनदूषणविशेषयोरेव दूषणत्वेन प्रसङ्गानुमाने तदभावादिति पूर्ववत् परिहारः सिद्ध एव । तथापि, साधनेऽप्यवान्तरभेदकल्पनया तर्हि बाधादेरदूषणत्वं कल्प्यतामित्यतिप्रसङ्गनिरासाय परिहारान्तरमाह

प्रसङ्गेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रसङ्गार्थतया प्रोक्ता न सिद्धान्तस्य दूषकाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसङ्गः

आपादनं,

तदर्थतया

तद्विषयतया प्रसञ्जनीयतयेति यावत् ।

प्रोक्ताः

निर्धूमत्वादयोऽर्थाः । न सिद्धान्तस्य दूषका इत्युपलक्षणम् । न बाधिता इत्यपि द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । किमापाद्यतोपेतस्य निर्धूमत्वादेर्बाध्यत्वं तत्प्रोक्तौ चापसिद्धान्त उच्यते, उत केवलस्य । नाद्यः । यत आपादनं नामाङ्गीकर्तव्यताज्ञापनम् । न पुनः सद्भावप्रतिपादनम् । न च तत्प्रमाणादिविरुद्धम् । यदि विषं भक्षयिष्यसि तर्हि मरिष्यसीति यथा । द्वितीये तु स्यादेव बाधादि । न च तदत्रोच्यते । तथा सति (तर्हि) स्यादिति न स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असिदि्धरप्येवमेव परिहर्तव्या । तथा हि । किं यद्यलङ्कृतस्य निरग्निकत्वादेरसिद्धत्वमुच्यते । किं वा केवलस्य । न प्रथमः । असिद्धेः । यदि निरग्निकः स्यादित्य(स्य हि य)पि यदि निरग्निकत्वेनाङ्गीक्रियेतेत्यर्थः । न चायमसिद्धः । तथा सति तर्कस्याप्यनुत्थानापत्तेः । अत एव भगवानाचार्यो यदि विद्येत इत्येतत् विद्यत इत्यङ्गीकारो भवेद्यदी ति व्याख्यातवान् । न द्वितीयः । तस्यात्रानुपादानात् । तथात्वे (हि) यदीति न स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७४सु०- अस्मिन्परिहारे सति पूर्वोक्तव्यवस्थाश्रयणेऽपि न कश्चिदतिप्रसङ्गः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- स्यादेतत् । द्विविधमेवानुमानं साधनं दूषणं च । तत्र तर्को न साधनमिति तावद्भवतामपि सम्मतम् । नापि दूषणम् । दुष्टिप्रमाजनकं हि दूषणं नाम । न च तर्कस्य तत्सम्भवति । परसिद्धेन हि न्यायेन परस्य तत्र दुष्टिर्ज्ञापनीया । न चासौ साधुः । तथात्वे हि परसिद्ध इत्येव न स्यात् । असाधुना च ज्ञाप्यमाना दुष्टिराभासभूतैवेति कथं तर्कोऽनुमानमित्यतः छलजात्योर्दुष्टत्वमूलव्युत्पादनेनैवैतत्समानयोगक्षेममित्याशयवांस्तत्स्वरूपं निरूपयति

छलमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-छलं जातिरिति द्वेधा व्याहत्यन्तरमिष्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">व्याहत्यन्तरं व्याहतिप्रभेदः । इष्यते प्रामाणिकैः । यद्वा व्याहतिविरोधः । अन्यदसङ्गतं चेति व्याहत्यन्तरम् । छलं असङ्गतं जातिविरोध इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- तत्र जातेर्लक्षणमाह

जातिरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-जातिः स्वव्याहतिर्ज्ञेया</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयेत्यनेनोत्तरत्वविशेषणे न कार्यम् । साधनेऽपि स्वव्याहतेः सम्भवात् । वृथा प्रभेदकल्पनस्याप्रामाणिकत्वात् । स्वव्याहतिश्च स्ववचनविरोधस्वक्रियाविरोधस्वन्यायविरोधभेदेन विविधेति । छल-लक्षणमाह

छलमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- छलमर्थान्तरोत्तरम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परोक्तस्यार्थान्तरं परिकल्प्य तस्यार्थान्तरस्योत्तरमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- अयं भावः । अस्ति तावत् सर्वव्याहतिलक्षणा जातिः, अर्थान्तरोत्तरलक्षणं छलं चेति द्विविधं निग्रहस्थानम् । न च तदङ्गीकारे षडेव निग्रहस्थानानीति नियमभङ्गः । जातेर्विरोधभेदत्वाच्छलस्यासङ्गतिप्रभेदत्वाद्द्वयोरपि वा विरोध एवान्तर्भावयितुं शक्यत्वात् । तत्र जातिं वा छलं वा प्रयुञ्जानो दुष्टमेतदिति कथं प्रतिपादनीय इति वाच्यम् । जातौ तावद्युक्ताङ्गहीनत्वादयुक्ताङ्गाधिकत्वादविषयवृतित्वा(द्वा )द्दुष्टमेतदिति । छले च मदविवक्षितदूषणेनासङ्गतत्वादित्येवमिति चेत् । तत्र जातिवादी नेदमयुक्ताङ्गमिति वा नेदमयुक्तमिति वा नायमविषय इति वा नेदमयुक्तमिति वा (प्रति)ब्रूयादेव । छलवादी च किं त्वद्विवक्षया, त्वद्वचनेन प्रतीतोऽर्थो मया दूषणीय इति । तौ दुष्टत्वं प्रतिबोधनीयौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- अथ मन्यसे । द्विविधं दुष्टत्वमूलं साधारणमसाधारणं च (चेति) । तत्रासाधारणं युक्ताङ्गत्यागादिकम् । साधारणं तु स्वव्याहतिः । तत्रासाधारणदूषणोपन्यासेऽपि पुनश्शङ्कमानः स्वव्याहत्या बोधनीयः । यदि व्याप्त्याद्यङ्गमनपे(क्ष्यैव)क्ष्य प्रसङ्गस्तदा जातिवाक्यार्थोऽपि तथा दूषयितुं शक्यत इत्यादि । यदि (च) वक्तुर्विवक्षामनपेक्ष्यैव शब्दप्रतीतत्वमात्रेण दूषणं तदा छलवाक्येऽपि तथा शक्यमिति । एवं तर्हि परसिद्धेनैव न्यायेन परश्छलजात्योर्दुष्टिं बोधनीयः । ततःपरं न शङ्क्यत एव । व्याघातावधित्वादाशङ्काया इत्युक्तं भवति । तथा च परन्यायस्तावदसाधुः । तेन बोध्यमाना दुष्टिराभासभूतैवेति छलादेर्वास्तवमदुष्टत्वं स्यात् । न स्यात् । न ह्यत्र परन्यायः प्रमाणत्वेनोपन्यस्यते किन्त्वसाधुरयं त्वदीयो न्यायो यतः स्वात्मानमपि व्याहन्तीत्यभिप्राय इति चेत्तुल्यमेतत्प्रकृतेऽपि । न ह्यत्रापि निरग्निकत्वं प्रमाणतयोपन्यस्यतेऽपि तु असाधुरयं त्वदीयो निरग्निकत्वाङ्गीकारो यतः प्रमाणविरुद्धं निर्धूमत्वमप्यङ्गीकारयतीत्यभिप्राय इति । जात्यादौ स्वविरु(द्धताप)द्धापत्तिस्तर्के तु प्रमाणविरुद्धापत्तिरिति वैलक्षण्यमात्रम् । अस्ति च स्वविरुद्धापत्तिरन्ततस्तर्केऽपि । यथोक्तम् । व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिर्मत इति । तदेवं तर्कस्य दूषणानुमानेऽन्तर्भावाद्युक्तमुक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७९सु०- तदनेन प्रबन्धेनोक्तार्थस्य प्रकृतोपयोगं दर्शयन्नपव्याख्यानस्य दूषणान्तरमाह

एवमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवं संशोधितन्यायसदागमविरोधतः ।नानिर्वाच्यमिदं प्रोक्तं मायामात्रपदेन हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">संशोधितः

आभासात्सम्यग्विवेचितः । न्यायोऽनुमानम् । निर्दोषत्वस्यागमपदेनैव लब्धत्वात् सच्छब्देन निरवकाशत्वमुच्यते ।

इह

सूत्रे ।

प्रोक्तं

सन्ध्यमिति शेषः । तत्र न्यायविरोधोऽनुपदमेव प्रदर्शयिष्यते । स्वप्नस्य सत्यतां प्रतिपादयन् सदागमस्तु भाष्यादावुदाहृतः प्रसिद्ध एवेति हिशब्देनाह । न केवलं प्रमाणाभावान्मायामात्रमितीयं न स्वप्नस्यानिर्वाच्यताप्रतिज्ञा किन्नाम प्रमाणविरोधादपीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- न केवलं प्रमाणव्याहता इयं प्रतिज्ञा अपि तर्हि स्वव्याहता अपि इत्याह

विलक्षणमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विलक्षणं सदसतोरिति हि व्याहतं स्वतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनिर्वाच्यमिति न वाच्यताविरहः परस्याभिमतः स्वक्रियाविरोधापत्तेः । किन्तु सदसद्वैलक्षण्यं सदसतोः सकाशाद्विलक्षणमिति प्रतिज्ञानं च स्वव्याहतम् । सन्न भवतीत्युक्तेऽसत्त्वमेव लब्धम् । पुनरसन्न भवतीत्यभिधाने कथं न स्वव्याहतिः । एवमसन्न भवतीत्यभिहिते सति सत्त्वमेवाभिहितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पुनः सन्न भवतीत्युक्तौ कुतो न स्वव्याहतिरिति हिशब्दार्थः । तृतीयप्रकाराङ्गीकारिणां न स्वव्याहतिरिति चेन्न । अस्यां प्रतिज्ञायां सिद्धायां तृतीयप्रकारसिदि्धः तत्सिद्धौ च प्रतिज्ञासिदि्धरिति परस्पराश्रयदोषात् । सदादिप्रका(र)रैः दुर्निरूपतामात्रं प्रतिज्ञायते न पुनरसदादिप्रकारो विधीयते, अतो न स्वव्याहतिरिति चेन्न । सदादिप्रकारप्रतिषेधोऽसदादिप्रकारविधिः इत्येतयोः अनर्थान्तरभावस्योक्तत्वात् । अन्यथैवं मम माता वन्ध्या इत्यादावपि स्वव्याहतिः समाहिता स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- किञ्च सदसद्विलक्षणमित्यत्र सच्छब्देन किमबाध्यमभिधीयते उत ब्रह्मस्वरूपम् । वैलक्षण्यमपि तद्धर्मविपरीतधर्म(व)त्त्वं वा तत्प्रतियोगिकान्योन्याभावो वा तत्त्वानधिकरणत्वं वा । सर्वेष्वपि दूषणान्याह

प्रतियोगित्वमपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रतियोगित्वमप्यस्य ब्रह्मणोऽङ्गीकृतं भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्य

स्वाप्नप्रपञ्चस्य । स्वाप्नप्रपञ्चं प्रतीति यावत् । अपिपदं दोषान्तरसमुच्चयार्थम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्य

निराकारतयाऽङ्गीकृतस्यापि ब्रह्मण इति वा । सदसद्विलक्षणं सन्ध्यमिति प्रतिजानतेति वाक्यशेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततश्चायमर्थः । सच्छब्देनाबाध्यमङ्गीकृत्य वैलक्षण्यमपि तद्धर्मविपरीतधर्मत्वमङ्गीक्रियते चेत् तदा अबाध्यस्यापि धर्मवत्त्वमङ्गीकृतं स्यात् । अबाध्यं च न ब्रह्मणोऽन्यदस्तीति ब्रह्मैव सद्धर्मकमु(मित्यु)क्तं स्यात् । तथा चापसिद्धान्तः । एतेन सच्छब्दस्य ब्रह्मार्थो, वैलक्षण्यं च तद्धर्मविपर्यय इति पक्षोऽप्यपास्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथाबाध्यं सत्, वैलक्षण्यं च तत्प्रतियोगिकोऽन्योन्याभाव इति मतम् । तदा ब्रह्मातिरिक्तस्याबाध्यस्याभावाद्ब्रह्मणः प्रपञ्चं प्रति प्रतियोगित्वलक्षणो धर्मः स्वीकृतो भवेत् । अनेन सच्छब्दो ब्रह्मार्थ इति (इत्यपि) प्रत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ सच्छब्दोऽबाध्यार्थो, वैलक्षण्यं च तत्त्वानधिकरणत्वं तर्हि बाध्यमिति प्रतिज्ञार्थः स्यात् । कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तत्वं च तदेवेति साध्यहेत्वोर्भेदो न भवेत् । अबाध्यस्य धर्मित्वं चाभ्युपेतं स्यात् । अन्यथा त्वप्रत्ययवैयर्थ्यात् । एतेन ब्रह्मपक्षोऽप्यपोढः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च वाच्यं सकलमप्येतदयुक्तम् । यतोऽत्र मायामात्रत्वमेव प्रतिज्ञातं न तु सदसद्वैलक्षण्यमिति । मायामात्रपदस्य सदसद्वैलक्षण्यार्थतयैव परस्याभिमतत्वात् । तच्च किं स्वप्ने पारमार्थिक सृष्टिराहोस्विन्मायामयी ति संशयोपपादनेन सन्ध्ये तथारूपैव सृष्टिरि ति पूर्वपक्षोत्थापनेन न परमार्थगन्धोऽप्यस्ती ति सिद्धान्तोपक्रमेण चावगम्यते न ह्यसत्त्वं स्वीक्रियत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- स्यादेतत् । ब्रह्मणः प्रतियोगित्वाद्यङ्गीकारेऽपि नापसिद्धान्तः । परमार्थतो हि ब्रह्म निर्धर्मकं ब्रूमः । प्रतियोगित्वादिकं चाङ्गीक्रियमाणं मिथ्यैव । न ह्यारोपितेन नीलिम्ना नभसो नीरूपत्वं व्याहन्यत इत्याशङ्क्याह

मिथ्या चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मिथ्या चेत्प्रतियोगित्वं वैलक्षण्यं ततो न हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतियोगित्वं

इत्युपलक्षणम् । ब्रह्मणः प्रतियोगित्वादि यदि

मिथ्या

स्यात् तर्हि ततो ब्रह्मणः स्वाप्नप्रपञ्चस्य

वैलक्षण्यं

उक्तविधं न स्यात् । यस्य यदपेक्षया न

प्रतियोगित्वं न ततः

तस्य वैलक्षण्यमपि । यथा तत एव घटात् तस्यैव घटस्येति व्याप्तिसूचनार्थो हिशब्दः । मिथ्याशब्दोऽनिर्वचनीयवचनो नासद्वचन इति तु प्रागनिर्वचनीयसिद्धेर्दुर्वचनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- ननु च वैलक्षण्यं न स्यादितीदमिष्टापादनम् । मया तस्यापि मिथ्यात्वाङ्गीकारादित्यत आह

अविलक्षणत्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अविलक्षणत्वं सत्यं स्यात् ५</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि स्वाप्नप्रपञ्चस्य ब्रह्मवैलक्षण्यं मृषा स्यात् तदा तत्

अविलक्षणत्वं सत्यं स्यात् ।

घटादौ तथा दर्शनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्यत्र न परेण तथाऽस्त्विति वक्तुं (न) शक्यम् । अपसिद्धान्तापत्तेः स्फुटत्वात् । तथाऽप्यधिकं विवक्षुराह

मिथ्यात्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मिथ्यात्वं ब्रह्मणस्ततः ।अनिर्वाच्यस्य सत्त्वं वा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः

ब्रह्मस्वप्नयोरवैलक्षण्यस्य सत्यत्वात् ।

अनिर्वाच्यस्य

अनिर्वाच्यतयाऽङ्गीकृतस्य स्वप्नस्य ।

सत्त्वं

भवेदित्यनुवर्तते । प्रसङ्गस्यानिष्टता(प्र)दर्शनाय स्वप्नस्येति वक्तव्येऽनिर्वाच्यस्येत्युक्तम् । एवं ब्रह्मणः सत्यस्येत्यपि ग्राह्यम् । ब्रह्मस्वप्नयोरवैलक्षण्यस्य सत्यत्वेऽपि कुतो मिथ्यात्वादिप्रसङ्ग इत्यतो वेदमुदितम् । उपलब्धं हि घटस्य घटान्तरेण सालक्षण्यसद्भावे पार्थिवत्वादिसाम्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र सामान्येन विशेषापादनान्नापाद्यापादकयोरभेदः शङ्कनीयः । भावत्वे द्रव्याद्यन्यतमत्वापत्तिरिति यथा । ब्रह्मप्रतियोगिकं स्वप्नस्य सालक्षण्यं सत्यं चेद्ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वं स्यादित्यसङ्गतम् । व्यधिकरणत्वादिति न वाच्यम् । यत्प्रतियोगिकं यत्र सालक्षण्यं स तद्धर्मेति व्याप्तेः सुग्रहत्वात् । यस्तु मन्दमतिस्तं प्रति समानाधिकरणमप्यनिष्टं सुवचनमिति प्रसङ्गान्तरमभिहितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- स्यादेतत् । ब्रह्मणः प्रतियोगित्वाभावेऽनुयोगित्वं स्यात् । तथा च स्वप्नस्य ततो वैलक्षण्यं न स्यात् । तदभावे च सालक्षण्यापत्त्या ब्रह्मस्वप्नयोर्मिथ्यात्वादि प्रसज्येतेत्युक्तमयुक्तम् । सधर्मके हि वस्तुन्येकस्य धर्मस्याभावेन तद्विरुद्धस्य धर्मस्य भावो भावेन चाभावो(न्यस्य भावो) वक्तुं शक्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा परिमाणवत्त्वाद्द्रव्यस्य महत्त्वाभावेऽणुत्वस्य अणुत्वभावे वा महत्त्वाभावस्यापादनम् । यथा (वा) वक्तुर्मन्दवचनाभावे तीव्रवचनम् । तद्भावे वा तदभावः शक्यापादनः । ब्रह्म तु सकलधर्मविकलमिति कथं तत्रापादनं प्रतियोगित्वादेरिवायोगित्वादेरप्यभावात् । न हि परिमाणरहिते गुणादौ वक्तृत्वशून्ये काष्ठे चोक्तप्रसङ्गावकाशोऽस्ति । तथा स्वप्नेऽपि नोक्तप्रसङ्गावकाशः । स्वयमसत्यस्य वैलक्षण्यवदवैलक्षण्यस्याप्यभावात् । न हि भ्रान्तसर्पविसर्पणादयः सत्या भवेयुरित्याशङ्क्य ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वं दूषयति

यदीत्यादिना ईशतज्ज्ञानेत्यतः

प्राक्तनेन प्रकरणेन ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि धर्मा न केचन ।ब्रह्मणो नैव जिज्ञास्यं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि ब्रह्मणः

केऽपि

धर्मा

न स्युस्तर्हि तत्

जिज्ञास्यं नैव

स्यात् । भवति हि (च) जिज्ञास्यम् । अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति वचनात् । अतो न तन्निर्धर्मकमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- निर्धर्मकत्वेऽपि ब्रह्मणः कुतो न जिज्ञास्यतेत्यत आह

जिज्ञासेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-जिज्ञासा धर्मनिर्णयः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विचारो हि

जिज्ञासा

नाम । स च धर्मस्य निर्णयो

धर्मनिर्णयः ।

व्याप्यधर्मदर्शनमिति यावत् । शशविषाणवन्निर्धर्मके कथमसौ स्यात् । अङ्गीकारे च व्याघातः कथं न स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि न निर्धर्मकस्य जिज्ञास्यतेत्याह

इदमित्थमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासायाः प्रयोजनम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न खल्वनुमानविचारापरपर्यायायाः जिज्ञासाया वस्तुस्वरूपमात्रज्ञानं प्रयोजनम् । तस्य प्रागेव सिद्धत्वात् । असिद्धौ वा(चा)ऽऽश्रयासिद्धस्यानुमानस्यानुत्थानात् । किन्नामेदमिति स्वरूपानुवादेनेत्थमिति व्यापकधर्मविशिष्टधर्मिज्ञानम् । धूमानुमानादौ तथा दर्शनात् । तथा च कथं निर्धर्मकस्य जिज्ञास्यतेति । एतेन स्वप्नेऽपि प्रसङ्गानवकाशो(ऽपि) निरस्तः । तथा सति मायामात्रमित्यनुमानासम्भवात् । आरोपिताभ्यां व्याप्यव्यापकाभ्यां तत्सम्भवं इति चेन्न । स्वरूपासिदि्धबाधप्रसङ्गादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- यद्यपि न ब्रह्मनिष्ठेन केनचिद्धर्मेण तत्र धर्मान्तरं विधित्सितं तथाऽपि कस्यचिद्धर्मस्य निवृत्त्या धर्मान्तरस्य भ्रान्तिप्रसक्तस्यान्यत्र सतो निवृत्तिर्ज्ञाप्यते । यथोक्तम् । सिद्धं तु निवर्तकत्वादिति । एवञ्च निर्धर्मकस्य कथं जिज्ञास्यताऽनुपपत्तिरित्यत आह

इत्थम्भावो हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्थम्भावो हि धर्मोऽस्य न चेन्न प्रतियोगिता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्य ब्रह्मणः प्रतियोगिता विरोधिता । प्रपञ्चधर्मव्यावृत्तिमत्तेति यावत् । न खलु निराधारया कस्यचिद्धर्मस्य निवृत्त्या निराधारैव धर्मान्तरव्यावृत्तिरनुमातुं शक्या । एवंविधानुमानप्रवृत्तेरलौकिकत्वात् । अतो ब्रह्मनिष्ठयैव ब्रह्मनिष्ठेति वाच्यम् । यदि चास्य धर्मो न स्यान्न तर्हि व्यावृत्तिमत्ताऽपि स्यादिति । इत्थमिति ज्ञानं जिज्ञासाफलं चेद्ब्रह्मणीत्थम्भाव एव स्वीकार्यः स्यात् । तत् किं धर्मेणेति मन्दाशङ्कानिरासाय इत्थम्भावो हि धर्मोऽस्ये त्यनुवादेन परिहारोऽभिहितः । यद्वाऽस्तु व्यावृत्तिमत्ता ब्रह्मणः किं धर्मेणेत्यत इदमुक्तम् । न विधिरूप एव धर्मः किन्नामेत्थम्भावमात्रं प्रकृतमिति । तदनेन ब्रह्म न निर्धर्मकं जिज्ञास्यत्वात् पर्वतवदित्यनुमानं (च) सूचितं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- इतोऽपि न निर्धर्मकं ब्रह्मेत्याह

इत्थम्भावात्मकानिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्थम्भावात्मकान्धर्मानाहुश्च श्रुतयोऽखिलाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतयश्चेति सम्बन्धः । भव(न्तु स)न्ति सत्यकाम इत्याद्याः श्रुतयो धर्मवादिन्यो न त्वपहतपाप्मेत्याद्यास्तत्कथमखिला इत्युच्यत इत्यत उक्तं

इत्थम्भावात्मकानिति ।

अखण्डनिष्ठता तु प्रागेव निराकृता निराकरिष्यते चेति । न केवलं श्रुत्यनुमानविरुद्धं ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वं किन्तु सूत्रविरुद्धं चेत्याह

अदृश्यत्वादयोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदृश्यत्वादयोऽप्यस्य गुणा हि प्रभुणोदिताः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रभुणाऽपीति सम्बन्धः । अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेरि त्यादिनेति शेषः । यद्वा न विधिरूप एव धर्मः किन्नामेत्थम्भावमात्रमित्यत्र प्रयोगमनेन प्रमाणयति । अत्र चापिशब्दो न भिन्नक्रमः । गुणशब्दश्च धर्मवचनो न पारिभाषिकवचनः । अदृश्यत्वादीनां तदभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्माभिर्भावरूपा एव धर्मा ब्रह्मणो नाङ्गीक्रियन्तेऽभावात्मकास्तु स्वीक्रियन्त एव । अतो न सूत्रविरोध इत्यत आह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि स्युस्तादृशा धर्माः सार्वज्ञत्वादयो न किम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तादृशा

अभावात्मकाः । यथाऽदृश्यत्वाद्याः प्रमाणावगतास्तथा सर्वज्ञत्वादयो भावरूपा अपि यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धा इति तेऽप्यङ्गीकार्याः । अथ तदङ्गीकारे नेह नानाऽस्तीत्यादिश्रुतिविरोध इत्युच्यते सोऽदृश्यत्वाद्यङ्गीकारेऽपि समानः । अतोऽर्धचर(जर)तीयस्य अप्रामाणिकत्वात् सर्वज्ञत्वादयोऽपि स्वीकार्याः । अदृश्यत्वादयोऽपि वा त्याज्या इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९४सु०- स्यादेतत् । सर्वज्ञत्वादयः सर्वनिरूप्यत्वात् सर्वापेक्षाः । वियदादिकं च सर्वं भ्रान्तिसिद्धमसत्यमेव । असत्यसापेक्षास्तु कथं परमार्थतो ब्रह्मधर्मतया स्वीकर्तुं शक्यन्त इत्यत आह

अन्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्यापेक्षा यदि स्युष्टे</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ते सर्वज्ञत्वादयोऽन्यापेक्षा इति यदि नाङ्गीक्रियन्ते तर्हि तेऽदृश्यत्वादयोऽपि न दृश्यमदृश्यमित्येवमन्यापेक्षाः स्युरिति नाङ्गीकार्या एव । तथा च सूत्रविरोधस्तदवस्थ एव । विषयतयाऽन्यापेक्षत्वं प्रतियोगितयाऽन्यापेक्षत्वमिति (तु) वैषम्यमात्रम् । स्युष्ट इति सुषामादिषु द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९५सु०- किञ्च परापेक्षतया सर्वज्ञत्वादिकं ब्रह्मणोऽनङ्गीकुर्वाणेन सत्ताऽपि नाङ्गीकरणीया । यतः सत्ताऽप्येवं परापेक्षेत्याह

सत्तैवमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सत्तैवं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नास्त्येव स्वरूपातिरिक्ता सत्तेति चेत् स्वरूपसत्ताऽपि न स्यात् । न हि मिथ्याभूतपरापेक्षं सत्यस्वरूपं भवितुमर्हतीति त्वदीयन्यायप्राप्तत्वात् । तथा च सदेव सोम्येत्यादिश्रुतिविरोधः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथं सत्ता परापेक्षेत्यत आह

देशेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देशाकालगा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतस्तस्मात् सत्तैवमिति सम्बन्धः । ननु

देशकालगा

इति कोऽर्थः । देशकालसम्बद्धेति वा देशकालजन्येति वा । नाद्यः । तावता परापेक्षाऽसिद्धेः । न हि गगनं घटेन संयुक्तमित्येतावता तदपेक्षम् । न द्वितीयः । अनादिनित्यत्वादिति चेदेवं तर्हि सार्वज्ञादेरपि नान्यापे(क्षा)क्षता । न हि सर्वेण सह विषयविषयिभावमात्रेण सर्वापेक्षत्वं सौरप्रकाशस्यापि घटापेक्षताप्रसङ्गात् । न (हि स) च सर्वेण जन्यत्वम् । नित्यसिद्धत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९६सु०- ननूत्पत्तौ सार्वज्ञादेः सर्वासापेक्षताभावेऽपि ज्ञप्तौ साऽस्त्येव । विदित एव सर्वस्मिन् सार्वज्ञादि विज्ञायते नाविदित इति । एवं तर्हि सत्ताऽपि मा भूदुत्पत्तौ परापेक्षा । ज्ञप्तौ तु भवत्येवेत्याह

देशेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देशकालानपेक्षा हि न सत्ता क्वापि दृश्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देशकालानपेक्षा

देशकालप्रतीत्यनपेक्षा । देशकालप्रतीत्यपेक्षैव । दृश्यत इत्यन्वयोऽपि द्रष्टव्यः । यदि कश्चिद्वैयात्यात् क्वचिद्देशकालप्रतीत्यनपेक्षाऽपि सत्ता दृश्यत इति ब्रूयात् तदा व्याघातः स्यात् । देशकालव्यतिरेकेण (क्वचित्सत्ताश) किंशब्दार्थानिर्वचनात् । सत्ताप्रतीताववर्जनीयतया देशकालौ दृश्येते न तु तदपेक्षेति चेन्न । अभूद्भवति भविष्यतीत्यादिप्रतीतिमवधूय सत्ताया अप्रतिभासात् । नियतविशिष्टप्रतीतिकेऽ(तदन)नपेक्षायां न कुत्राप्यपेक्षा स्यात् । तदिदमुक्तं

क्वापीति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९७सु०- न केवलं ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वे मीमांसाविषयत्वानुपपत्तिः किन्नाम शास्त्रयोनित्वादित्युक्तं शास्त्रविषयत्वमप्यनुपपन्नं स्यादित्याह

सर्वेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वधर्मोज्खितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">किमाक्षेपे । स्वरूपं तावत् स्वप्रकाशत्वान्न शास्त्रप्रतिपाद्यम् । संसर्गभेदयोरेव वाक्यार्थत्वाच्च । धर्मास्तु न सन्ति । येन संसर्गभेदौ शास्त्रविषयौ स्याताम् । तस्मादस्य ब्रह्मणः किं शास्त्रेणाधिगम्यते न स्वरूपं नापि धर्मसंसर्गादीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९८सु०- इत्थम्भावात्मकानिति ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वे श्रुतिविरोधोऽभिहितः । साम्प्रतं तु श्रुतीनां निर्विषयत्वापत्त्यादिकमिति महान् भेदः । ब्रह्मणि परमार्थतो धर्माभावेऽपि मिथ्याभूता धर्माः शास्त्रस्य विषया भविष्यन्तीत्यत आह

मिथ्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चस्त्वर्थः । अप्रमाणतैवेति सम्बन्धः । वेदान्तानां(दानां) विषयाभावेन प्रसक्तमबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यं परिहर्तुमङ्गीकृतं मिथ्याधर्मप्रतिपादकत्वं विपरीतबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यमेवापादयति । इयांस्तु विशेषः । अबोधकानामुपेक्षणीयतैव केवलं विपरीबोधकानां तु हेयता स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९९सु०- भवेदप्रमाणं वेदो यदि मिथ्याधर्मान् प्रतिपाद्यैवोपरमेत् । न चैवं किन्नाम नेह नानाऽस्तीत्यादिना (तु तत्प्रति) प्रतिषेधति चेत्यत आह

आप्राप्तामिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आप्राप्तां भ्रान्तिमापाद्य किं वेदो मानतां व्रजेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आपाद्येत्यतःपरं निषेधं कुर्वन्निति शेषः । यः सर्वज्ञः सर्ववित् । य आत्माऽपहतपाप्मे त्यादिना वेदो यदि भ्रान्तिं ब्रह्मणि मिथ्याभूतसार्वज्ञ्यादिप्रतीतिमुत्पाद्य स्वयमेव नेह नानाऽस्तीत्यादिना तत्प्रतिषेधं कुर्यात् तदा मानतां व्रजेत् किम् । परस्परविरुद्धत्वेनोन्मत्तवचनवदप्रामाण्य(प्रमाण)मेव स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतदनाकलितपराभिसन्धेरसदनुवादेनोक्तम् । न हि वयं वेदो धर्मान्विधाय स्वयमेव निषेधतीति ब्रूमः । किन्त्वनूद्य निषेधतीति । तथा च कथमप्रामाण्यापत्तिरित्यत उक्तं

आप्राप्तामिति

। अनुवादो ह्यन्यतः प्राप्तस्य भवति । न च ब्रह्मणि मिथ्याभूतधर्मप्रतीतिः केनचित्प्राप्ता । ततोऽनुवादासम्भवात् विधायैव प्रतिषेधतीति वक्तव्ये पूर्वोक्तो दोष इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१००सु०- कथमप्राप्तिर्ब्रह्मधर्माणामित्यत आह

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि वेदं विना ब्रह्म वेद्यं धर्माश्च तद्गताः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वेदेन विना ब्रह्म न वेद्यमिति तावत्समर्थितं प्रथमाध्याये । तथा च कथं तद्गतत्वेन सार्वज्ञादयोऽन्यतो वेद्या भवेयुः । वेदविदितेऽपि ब्रह्मण्यनुमानेन सार्वज्ञादिप्रतीतिरिति चेन्न । तस्या विनाऽपि वैदिकेन प्रतिषेधेन प्रत्यनुमाने(नादि)नैवापास्तत्वात् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०१सु०- अथ मतम् । मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणतेति यदुक्तं तन्नानिष्टम् । द्विविधो (हि) वेदभागः । तत्त्वावेदकोऽतत्त्वावेदकश्च । तत्र जीवेश्वरयो(वब्रह्मणो)रैक्यं प्रतिपादयंस्तत्त्वावेदकोऽपरोऽतत्त्वावेदक इत्यस्माभिरङ्गीकृतत्वादित्यत आह

वेदेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वेदवेद्यस्य मिथ्यात्वं यदि नैक्यस्य तत्कथम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

तर्हि तन्मिथ्यात्वमिति वा । सत्यमेव त्वयाङ्गीकृतमिति । न च तदुपपद्यते(द्युज्यते) ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वोऽपि हि वेदोऽपौरुषेयः स्वतःप्रमा(णं च)णभूतश्च । तत्र चैकस्य भागस्याप्रामाण्ये परस्यापि तत्स्यात् तस्य प्रामाण्येऽस्यापि कथं तन्न स्यात् । तात्पर्यलिङ्गभावाभावाभ्यां व्यवस्थेति चासङ्गतम् । तथात्वे ह्यस्य भागस्यान्यत्र तात्पर्यं वाच्यं स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च निषेधायानुवाद इत्युपपादितम् । अहिंसादिश्येनादिविधिवद्विद्वदविद्वद्विषयतया व्यवस्थाऽस्त्विति चेन्न । वैषम्यात् । न हि श्येनादिविधयोऽप्रमाणभूताः । तात्कालिकेष्टसाधनत्वस्य सत्त्वात् । आत्यन्तिकेष्टसाधनत्वस्य चानभिधानात् । अथैक्यं प्रतिपादयितुं बुदि्धशुद्धये सार्वज्ञाद्यविद्यमानमपि प्रतिपाद्यते । सर्वत्र प्रसृता हि बुदि्धः सगुणे ब्रह्मणि दत्तपदा क्रमेणैक्ये प्रविशतीति चेन्न । प्रतिकूलत्वात् । सार्वज्ञादिप्रतिपादनेन हि भेदवासनैव दृढनिरूढा स्यादित्येषा दिक् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०२सु०- यदुक्तं ब्रह्मणि धर्माणामप्राप्तिरिति तन्न । प्रमाणतोऽप्राप्तावप्यारोपतस्तत्सम्भवात् । आत्मैव हि ब्रह्म स च स्वप्रकाशतयाऽवभासत एवेति तस्मिन् धर्मारोपो नानुपपन्नः । ततश्चारोपितधर्मानुवादेन प्रतिषेधो युज्यत इति चेत् । स्यादप्येवं यदि ब्रह्मणि धर्मारोपो युज्येत । न चैवम् । तस्य सर्वधर्मरहितत्वात् । प्रधानाभावाच्च । अथ धर्मरहितत्वादावपि कुतो नारोप इत्यतो व्यतिरेकव्याप्तिं दर्शयति

धर्मेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-धर्मारोपोऽपि सामान्यधर्मादीनां हि दर्शने</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं प्रमाणतः प्राप्त्यभावः किन्तु धर्मारोपोऽपि नोपपद्यत इत्यपिशब्दः । सामान्यं चासौ धर्मश्च सामान्यधर्मः । आदिपदेन प्रधानदर्शनम् । दृष्ट इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०३सु०- एतदेव प्रपञ्चयति

इदमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इदं तदादिधर्मित्वे धर्मोऽन्यः कल्प्यतेऽत्र हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इदं तदिति भावप्रधानो निर्देशः । आदिपदेन साधारणधर्मग्रहणम् ।

धर्मित्वे

दृष्ट इति शेषः । प्रधानज्ञानमप्यत्र सङ्ग्राह्यम् ।

अत्र

लोके । शुक्तिकायां रजतत्वधर्मारोपो हि न शुक्तिकावभासमात्रेण भवति । किन्नाम वस्तुतो रजतत्वधर्मवतः प्रधानस्य, अधिष्ठाने शुक्तिकाशकले पुरोवर्तित्वादेः, प्रधानसाधारण(धर्मस्य)स्य च शुक्लभास्वरत्वादेर्धर्मस्य दर्शन एव । तथा स्फटिके लौहित्यारोपोऽपि वस्तुतो लौहित्यवतो जपाकुसुमस्य, स्फटिके च(चे)दन्तादेः, प्रधानसन्निधानस्य च दर्शन एव दृष्ट इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०४सु०- सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिनिश्चय इत्यत आह

सर्वेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वधर्मविहीनस्य धर्मारोपः क्व दृश्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि प्रधानदर्शनमुपलक्षणीयम् । क्व दृश्यते येनोक्तव्याप्तेर्व्यभिचारः स्यादिति शेषः । उपाधिव्यभिचारयोरदर्शने (सहचार)साहचर्यदर्शनं व्याप्तिनिश्चायकमेवेति भावः । अयं(मत्र) समुदायार्थः । धर्मारोपस्य प्रधानदर्शनादिकं व्यापकमुपलब्धम् । न च प्रकृते तदस्ति । सार्वज्ञादीनामपहतपाप्मत्वादीनामन्यत्रानभ्युपगमात् । ब्रह्मणि च प्रधानसाधारणधर्मादेरनङ्गीकारात् । अतो व्याप्यस्य धर्मारोपस्याभाव इति । नन्वत्र प्रधानादर्शनेन धर्मारोपासम्भवः शक्यानुमानः । सार्वज्ञादिकं न ब्रह्मण्यारोपितं प्रागन्यत्रानुपलब्धत्वादिति प्रयोगसम्भवात् । धर्माभावलिङ्गकमनुमानं तु कथम् । भवतामसिद्धत्वादिति । मैवम् । धर्मराहित्यवादिनैवमनुमायोपरन्तव्यमित्यभिप्रायात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०५सु०- ननु (च) धर्मारोपोऽधिष्ठानधर्माणां प्रधानस्य च प्रतीतावेवायतते न तु सत्तायाम् । इदन्त्वादिप्रतीतौ हीदं रजतमित्यादिरूपा प्रतीतिः स्यात् । साधारणधर्मप्रतीतिरेव च प्रधानं बुदि्ध(स्थं क)स्थीकरोति । प्रधानप्रतीतिरेव चान्वयव्यतिरेकाभ्यामारोपोपयोगिनी । सत्ताया उपयोगाङ्गीकारेऽतिप्रसङ्गः । उभयोपयोगे तु गौरवम् । अस्ति चाप्यत्राधिष्ठानधर्मादिप्रतीतिरारोपरूपा । न हीदं पूर्वोऽयं ब्रह्मणि धर्मारोपः । तथा च पूर्वारोपितधर्मप्रतीत्यधीनोऽयमुत्तरारोपो भविष्यति । पूर्वमेव चोत्तरस्य प्रधानमिति किमनुपपन्नमित्यत आह

तदर्थमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदर्थं यदि धर्माणामारोपः साऽनवस्थितिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि ब्रह्म(णो)णि धर्मारोपसिद्ध्यर्थमन्यो धर्माणामारोपः कल्प्यते । तदा सोऽपि धर्मारोपो धर्मारोपान्तरायत्त इत्येवं प्रसक्तानवस्थितिः स्यात् । सिद्धविषयत्वान्नेयमनवस्था दूषणमिति चेन्न । धर्मसद्भावतत्प्रतीत्योः पूर्वसिद्धत्वेऽप्यारोपत्वकल्पनायामनवस्थाऽनिवारणात् । अस्या धर्मप्रतीतेरारोपत्वं पूर्वप्रतीतेरारोपत्वकल्पनाधीनं तस्या अपि तथेति । तदेवं ब्रह्मणि धर्मारोपासम्भवात् स्वतो निर्धर्मकत्वे वेदाप्रामाण्यादिप्रसङ्गान्न निर्धर्मकं ब्रह्मेति सिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- यदुक्तं सार्वज्ञादेर्मिथ्यात्वसिद्धये विश्वस्य भ्रान्तिकल्पितत्वं तद्दूषयितुमीशतज्ज्ञानेत्यादिको ग्रन्थः । तथा हि । विश्वस्य भ्रान्तिसिद्धत्वं वदता तत्र प्रमाणं वक्तव्यम् । तत्किं प्रत्यक्षं स्यादनुमानं वाऽऽगमो वा । न तावत्प्रत्यक्षम् । तस्य सत्य(तत्सत्य)त्वग्राहित्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०७सु०- नाप्यनुमानम् । शून्यसमयनिरासे (न) निरस्तत्वात् । अधिकं च दूषणं वक्तुमाह

ईशेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ईशतज्ज्ञानवेदाक्षजानुमामातृपूर्विणः ।भ्रान्तिर्विश्वस्य येनैव मानाभासेन कल्प्यते ।तन्मात्रस्यान्यथाभावे किन्न स्याद्विश्वसत्यता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्यत्र

भ्रान्तिर्विश्वस्ये

त्यादिनैवालम् ।

तथाऽपि ये

विश्वं प्रमाणप्रमेयप्रमातृप्रमितिभेदेन चतुर्विधमाचक्षते तन्निराकरणप्रस्तावनाय प्रमाणप्रमेयप्रमातृभेदेन त्रिविधमेव विश्वमिति

प्रतिज्ञातुमीशे

त्याद्युक्तम् । तात्रेशमातृपदाभ्यां परापरप्रमात्रोर्ग्रहणम् । यद्यपि मातृपदेनैवेश्वरोऽपि लभ्यते । तथाऽपि तस्य नियतं प्रमातृत्वमन्येषां तु विपर्ययादिसम्भवादनियतमित्यादिविशेषद्योतनाय पृथग्ग्रहणम् । वेदाक्षजानुमापदैः करणफलरूपप्रमाणस्वीकारः । वेदपदमागमो(मात्रो)पलक्षणम् ।

अक्षजत्वं

ज्ञानसन्निकर्षयोरस्त्येव । ईश्वरादि(र)ज्ञानं न वेदादिपदैः सङ्गृह्यते । अकरणत्वादफलत्वाच्च । भवति च प्रमाणमित्यतस्तज्ज्ञानेति पृथगुक्तम् । नित्यज्ञानमात्रोपलक्षणं चैतत् । पूर्वशब्देन कर्मधारयं विधाय तत इनिप्रत्ययः । प्रत्ययार्थस्तु प्रमेयम् । तथा च प्रमातृप्रमाणप्रमेयरूपस्येत्यर्थः । यद्वेशमातृशब्दाभ्यां तद्वाक्यं गृह्यते । वेदशब्दश्चापौरुषेयवाक्यवचन एव । पूर्वशब्दः (क)कारणार्थः । प्रमाध्याहारेण तत्सम्बन्धः । ततश्चेशवाक्येशादिज्ञानवेदाक्षजानुमानानि ईश्वरप्रमातृवाक्यरूपप्रमाणवतः सर्वप्रमाणसिद्धस्येत्युक्तं भवति ।

भ्रान्तिः

भ्रान्तिकल्पितत्वम् । येनेत्यतो लब्धमेकत्वमेवेत्यवधार्यते

मानाभासेनेति

। स्वभावतो दुर्बलेनानुमानेनेत्यर्थः ।

अन्यथाभावे

अप्रामाण्ये । किमाक्षेपे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । विश्वं तावत् स्वभावतो बहुत्वेन च प्रबलैरीशवाक्यादिभिः सर्वैः प्रमाणैः सत्यतयाऽवगतम् । तेषां असत्यमप्रतिष्ठं त इत्यादीनामन्यत्र दर्शितत्वात् । विवादपदं मिथ्या, दृश्यत्वाज्जडत्वात्परिच्छिन्नत्वाच्छुक्तिरजतवत्, अयं पट एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी पटत्वात्पटान्तरवदित्यादिकं विश्वमिथ्यात्वानुमानं तु स्वभावैकत्वाभ्यां दुर्बलम् । तथा च प्रबलप्रमाणविरुद्धस्यानुमानस्याप्रामाण्योपपत्तेर्विश्वस्य सत्यत्वमेव युक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०८सु०- नाप्यागमः । स हि गौडपादादिपुरुषप्रणीतो वा वेदादिर्वा । आद्यं दूषयति

येनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-येनेदं कल्प्यते भ्रान्तं भ्रान्तिस्तस्यैव किन्न सा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">येन

गौडपादादिना

इदं

प्रागुक्तमीशादिकं विश्वं,

भ्रान्तं

भ्रान्तिसिद्धं

कल्प्यते,

कल्पयित्वा च तथा वाक्यं प्रणीयते ।

तस्यैव सा

कल्पना भ्रान्तिरयथार्था किन्न भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तंभवति । ईशवाक्यादिप्रमाणैस्तावदीशादिविश्वं सत्यतयाऽवगतम् । तद्विरुद्धा च गौडपादादीनां विश्वमिथ्यात्वप्रतीतिर्भ्रान्तिरेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह

भ्रान्तत्व इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भ्रान्तत्वे तस्य विश्वारेरीशाद्यभ्रान्तमेव हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वारेर्विश्वमिथ्यात्वं प्रतिपादयतस्तस्य गौडपादादेः

भ्रान्तत्वे

सिद्धे तन्मूलस्य तद्वाक्यस्याप्रामाण्यात् तेन विश्वमिथ्यात्वासिद्धावीशवाक्यादिभिः प्रमाणैः

ईशादिविश्वमभ्रान्तं

सत्यमेव सिद्धमिति । नन्वीश्वरवाक्यविरोधाद्गौडपादादीनां भ्रान्तत्वं कुतः कल्पनीयम् । गौडपादादिवाक्यविरोधादीश्वरादीनां विश्वसत्यत्वप्रतीतिरेव भ्रान्तिः कुतो न कल्पनीयेत्यत आह

भवेयुरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भवेयुर्भ्रान्तयो नॄणां नैवेशादेः कथञ्चन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बाह्या(भ्य)न्तरकारणसामग्रीसत्त्वादिति शेषः । कथञ्चनेन्द्रियदोषादेर्बाह्यकारणस्य अधर्मादेः अज्ञानादेरान्तरकारणस्याप्यत्यन्तमसम्भवादित्यर्थः । ईशादयो विप्रलम्भका इति चेन्न । कल्पकाभावादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०९सु०- अस्तु तर्हि नेह नानाऽस्तीत्यादिरद्वैतपरो वेदादिरागमः सर्वस्यापि मिथ्यात्वे प्रमाणमिति चेन्न । तस्य विश्वसत्यत्वग्राहकप्रत्यक्षबाधितत्वेनातदर्थत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ मतम् । प्रत्यक्षं खलु तात्कालिकं प्रमाणं न पुनरात्यन्तिकम् । वेदस्तु न तथा । स्वतः प्रमाणं च । अतो बलवता वेदेन बाधितत्वात् प्रत्यक्षप्राप्तमपि विश्वसत्यत्वं भ्रान्तिसिद्धमित्येवाङ्गीकर्तुमुचितमित्यत आह

सत्यत्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सत्यत्वमक्षजप्राप्तं यदि भ्रान्तमितीष्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्यत्वं

विश्वस्येति शेषः । आगमबलमाश्रित्य । तन्नेति वाक्यशेषः । कुतो नेत्यत आह

प्रामाण्यमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रामाण्यमागमस्यापि प्रत्यक्षादन्यतः कुतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कुतः सिद्धम् । न कुतोऽपि । न केवलं प्रत्यक्षस्य किन्त्वागमस्यापि प्रामाण्यं प्रत्यक्षेणैव सिद्धं न त्वन्येनेत्यर्थः । तत्कथमित्यत आह

साक्षीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साक्षिप्रत्यक्षतो ह्येव मानानां मानतेयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्यादिभ्य उपसङ्ख्यानात्तृतीयार्थे तसिः । मानानां सर्वेषां

ईयते

श प्रतीयते ।

हि

शब्दः सर्वप्रमाणप्रामाण्यस्य साक्षिसिद्धत्वोपपादकप्रमाणसूचनार्थः । तद्विवृणोति

साक्षिण इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साक्षिणः स्वप्रकाशत्वमनवस्था ततो न हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणानां प्रामाण्यं हि न सत्तामात्रेण निश्शङ्कव्यवहारहेतुः । अपि तु प्रमितमेव । न च बाह्यप्रत्यक्षादिकमेव प्रामाण्यप्रमितिसाधनम् । तत्प्रामाण्यप्रमितेरप्युक्तन्यायेनावश्यकत्वात् । न च तत्प्रामाण्यं स्वग्राह्यम् । अचैतन्यज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वाभावात् । प्रत्यक्षाद्यन्तरान्वेषणे चानवस्था स्यात् । साक्षिवेद्यत्वे तु सर्वप्रमाणप्रामाण्यस्य न कश्चिद्दोषः । साक्षी हि चैतन्यरूपतया स्वप्रकाशः । प्रामाण्यं च ज्ञानग्राहकग्राह्यमिति स्वप्रामाण्यं स्वयमेव गृह्णातीति नानवस्थाऽऽपद्यते । अतः साक्षिवेद्यमेव सर्वप्रमाणप्रामाण्यमङ्गीकार्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- अस्त्वेवं साक्षिप्रत्यक्षवेद्यं प्रत्यक्षागमप्रामाण्यम् । तथाऽप्युक्तरीत्या प्रबलेनागमेन विरोधे दुर्बलस्य प्रत्यक्षस्य कुतो न बाध इति चेत् । इत्थम् । स्यादयं प्रत्यक्षागमयोर्बाध्यबाधकभावः, यदि व्युत्पादिते दौर्बल्यप्राबल्ये युक्ते स्याताम् । न चोभयप्रामाण्यस्य साक्षिवेद्यत्वे ते युज्येते इत्याशयवान् प्रत्यक्षस्य तात्कालिकं प्रामाण्यमागमस्यात्यन्तिकमिति विभागं तावदपाकरोति

तात्कालिकमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तात्कालिकं प्रमाणत्वमक्षजस्य यदा भवेत् । ऐक्यागमस्य किन्न स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि साक्षिगृहीतमपि विश्वसत्यत्वग्राहिणोऽक्षजस्य प्रामाण्यं तात्कालिकमेव भवेत् तर्ह्यैक्यागमस्यापि प्रामाण्यं साक्षिगृहीतत्वाविशेषात् तात्कालिकं स्यादेवेति न विभागः सिद्ध्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१११सु०- नन्वैक्यागमप्रामाण्यमपि तात्कालिकमेव । किन्तु प्रत्यक्षमाभासीकृत्य निवर्तते । यथोक्तम् । वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो वेदः शाम्यति तद्यथे तीत्यत आह

तस्यापीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्याप्येतादृशं यदि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ऐक्यागमस्यापि प्रामाण्यं यदि तात्कालिकं स्वीक्रियेत तदा विश्वस्य सत्यतैव स्यात् ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ऐक्यप्रमाणमिथ्यात्वं य(त)दा विश्वस्य सत्यता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननूक्तमत्र प्रत्यक्षमाभासीकृत्य पश्चादैक्यागमप्रामाण्यं निवर्तत इति भवति तात्कालिकम्, न च विश्व(स्य )सत्यत्वापत्तिरित्यतः तस्याप्येतादृशं यदी त्येतत् ऐक्यप्रमाणमिथ्यात्वं यदे ति व्याख्यातम् । ऐक्यागमप्रामाण्यस्य बाध्यत्वं यदेत्यर्थः ।। न केवलं प्रामाण्यमात्रस्य बाध्यत्वम् । किन्तु धर्मिणो वाक्यस्यापीति ज्ञापनायैवमुक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । स्यादिदं यदि प्रामाण्यस्य तात्कालिकत्वं नामानित्यत्वमिह विवक्षितं स्यात् । न चैवम् । क्षणमात्रवर्तिनोऽपि प्रामाण्यस्य विषयसत्यत्वाव्यभिचारित्वेनानित्यताया दौर्बल्यहेतुत्वासम्भवात् । किन्तु बाध्यत्वमेव । तच्चेदैक्यागमप्रामाण्यस्याभ्युपगतं तदा कथं विश्वस्य सत्यता न स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११२सु०- ननु साक्षिणो विषयाव्यभिचारित्वात् तद्गृहीतमैक्यागमप्रामाण्यमबाध्यमेवेत्याशङ्क्याह

ऐक्यवाक्यस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ऐक्यवाक्यस्य मानत्वं यद्यबाध्यमितीष्यते ।अक्षजस्यापि मानत्वं नाबाध्यं किमितीष्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षिगृहीतत्वाविशोषादिति भावः । साक्षिगृहीतत्वाविशेषात् विश्वसत्यताग्राहकप्रत्यक्षप्रामाण्यस्य बाध्यतायामैक्यागमप्रामाण्यमपि बाध्यं स्यात् । तदबाध्यत्वे वा प्रत्यक्षप्रामाण्यमप्यबाध्यमेवैष्टव्यमिति समुदायार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११३सु०- नन्वद्वैतब्रह्मावस्थानं मोक्षः । स च प्रत्यक्षप्रामाण्यस्याबाध्यत्वे व्याहन्येत । प्रपञ्चसत्यत्वेन सद्द्वैततापत्तेः । अतः साक्षिवेद्यत्वाविशेषेऽप्यनेन विशेषेण प्रत्यक्षप्रामाण्यं साक्षिणा तात्कालिकमेव गृह्यत इति कल्प्यत इत्यत आह

औतेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-औतहानिसामान्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्ह्यैक्यवाक्यप्रामाण्यमपि तथाविधमेव (मन्तव्यम्) । तदबाध्यत्वेऽप्यद्वैतहानिसामान्येनोक्तलक्षणमोक्षासिद्धेः । न हि वाक्यं वा तत्प्रामाण्यं वा तदर्थो भेदाभावो वा ब्रह्मेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षप्रामाण्यस्याबाध्यत्वे बहुप्रपञ्चापत्तिः । आगमप्रामाण्याबाध्यतायां तु नैवमिति चेन्न । अस्य विशेषस्य व्यर्थत्वादित्याशयवानाह

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न विशेषश्च कश्चन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- यदप्यद्वैतागमस्य प्राबल्योपपादनाय स्वतःप्रामाण्यमुक्तं तत्राह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि स्वतस्त्वं प्रामाण्ये विश्वसत्ता कथं न ते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वतस्त्वधर्मस्य प्रामाण्यं धर्मि, अधिकरणतया विवक्षितमिति सप्तम्युपपत्तिः । यद्यागमप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमुच्यते तदा प्रत्यक्षप्रामाण्यमपि स्वत एवेति ब्रूमः । सम्यङ्मिथ्याज्ञानसाधारणकारणमात्रजन्यत्वं वा सम्यङ्मिथ्याज्ञानसाधारणज्ञापकमात्रज्ञेयत्वं वा प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वम् । तदागमजन्यज्ञानवत् प्रत्यक्षजन्यस्याप्यविशिष्टमेव । तथा चागमप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमङ्गीकुर्वतो यथा तद्विषयसत्यता सम्मता तथा स्वतःप्रमाणप्रत्यक्षविषयविश्वसत्ता(त्यता)ऽपि कथं न ते सम्मतेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- स्यादेतत् । प्रत्यक्षागमयोः स्वतःप्रामाण्येऽप्यस्ति विशेषः । यत्प्रत्यक्षं तात्कालिकमेव ज्ञानस्य प्रामाण्यं जनयति वाक्यं त्वात्यन्तिकम् । तथा ज्ञानग्राहकः साक्षी प्रत्यक्षज्ञानस्य तात्कालिकमेव प्रामाण्यं गृह्णाति वाक्यजन्यज्ञानस्य त्वात्यन्तिकमिति । मैवम् । अस्यां व्यवस्थायां नियामकाभावस्योक्तत्वात् । दोषान्तरं चाह

प्रामाण्यस्य चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रामाण्यस्य च मर्यादा कालतो व्याहता भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कालतो मर्यादा

व्यवच्छेदः । तात्कालिकत्वमिति यावत् । कथं व्याहतिरित्यत आह

कालान्तरेऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कालान्तरेऽप्यमानं चेदिदानीं मानता कुतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अमानं बाधितमानत्वं(नं) चेत् प्रत्यक्षम् । तात्कालिकशब्देन हीदानीमस्ति कालान्तरे तु बाध्य(त्व)मिति परस्याभिमतम् । तत्र यदि च प्रत्यक्षं कालान्तरेऽपि बाधितप्रामाण्यं स्यात् तर्हीदानीं तस्य मानताऽस्तीति कुतः स्यात् । कालत्रयसत्तानिषेधरूपत्वात् बाधस्य यदि च प्रत्यक्षप्रामाण्यमिदानीं सत् स्यात् कथं कालान्तरेऽपि तर्हि बाध्येतेति व्याहतमेव तात्कालिकत्ववचनम् । अप्रमाणमेव भवतु तर्हि प्रत्यक्षमिति चेत् । सत्यम् । भवति भवतोऽयं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मनोरथः । तत्सिदि्धरेवेदानीमपि क(पो)फोणिगुडायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११६सु०- अद्वितीयब्रह्मावस्थानलक्षणं मोक्षमभ्युपेत्य प्रत्यक्षप्रामाण्याबाध्यतावदागमप्रामाण्याबाध्यतायामपि तद्धानिः समानेत्युक्तम् । इदानीं तु स एवानुपपन्न इत्याशयवान् पृच्छति मिथ्यात्वमानमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मिथ्यात्वमानं मोक्षेऽपि मानं किन्नेति भण्यताम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वमिथ्यात्वप्रतिपादकमानमागमोऽनुमानं वा मोक्षेऽपि मानमिति मोक्षसमयेऽप्यबाधितस्वरूपप्रामाण्यमित्यर्थः ।

नेति

बाधितस्वरूपप्रामाण्यमित्यर्थः ।

किं

शब्दः पूर्वेण परेण च सम्बध्यते । यद्वा काक्वैव मानमित्ययं प्रश्नो ज्ञातव्यः । इति पृष्टस्योत्तरं, भण्यताम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्ये दोषमाह

मानत्व इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मानत्वेऽद्वैतहानिः स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अबाधितस्वरूपप्रामाण्यपक्षे तैनैव सद्द्वितीयत्वादद्वैतहानिः स्यादित्युक्तलक्षणो मोक्षो न सिद्ध्येत् । द्वितीये दूषणमाह

अमानत्वेऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अमानत्वेऽप्यमोक्षता ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अमोक्षता

विवक्षितावस्थाया इति शेषः । विश्वमिथ्यात्वमानस्य तत्प्रामाण्यस्य च बाध्यत्वपक्षेऽपि मोक्षो न सिद्ध्यति । कथमित्यत आह

विश्वस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विश्वस्य पुनरापत्तिर्मिथ्यामानं यदा न मा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वमिथ्यात्वमानं यदा न मा बाधितस्वरूपप्रामाण्यं स्यात् तदा विश्वस्य पुनरापत्तिः स्यात् । नास्तित्वप्रमाणबाधस्यास्तित्वाव्यभिचारात् । विश्वसद्भावे च कथमुक्तलक्षणो मोक्षः स्यादिति । आदौ तावत्प्रत्यक्षेण विश्वं प्राप्तम् । तदागमादिनाऽऽपाततोऽपनीतम् । आगमादेश्च बाधे पुनस्तदापतितमिति प्रतीत्यपेक्षया पुनःशब्दः । विश्वं तद्बाधकं चोभयमपि बाधितमिति चेन्न । उत्तरत्र दूषणात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११७सु०- किञ्च मुक्तिः सती वाऽसती वा । पक्षद्वयेऽपि नोक्तलक्षणा मुक्तिः सिद्ध्यति । कथमिति । आद्यं प्रत्याह

अस्ति चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्ति चेन्मुक्तयवस्था च द्वैतापत्तिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मस्वरूपमेव मुक्तिः । यथोक्तम् । आत्मैवाज्ञानहानिरि ति । अविद्यास्तमयो मोक्ष इति च । तत्कथं द्वैतापत्तिरित्यतो मुक्तयवस्थेत्युक्तम् । अवस्थैवैषाऽऽत्मनो न त्वात्मैव । तथात्वे हि प्रागेव सिद्धत्वात् । प्रयत्नवैयर्थ्यम् । न चात्मा ज्ञानस्य साध्योऽनादित्वात् । अविद्याध्वंसविशिष्टो न प्राक्सिद्धो ज्ञानसाध्यश्चेति चेत् तत्किं स एव मुक्तिः । अद्धेति चेत् । तर्हि विशिष्टस्य सत्त्वाभावेन सती मुक्तिरित्ययुक्तं स्यात् । किञ्च मुक्तिर्नाम धर्मः । स कथमात्मैव स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११८सु०- द्वितीयं प्रत्याचष्टे

अतोऽन्यथेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतोऽन्यथा ।। ४४४अमुक्तत्वं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वपक्षात् पक्षान्तरे । यदि मुक्तिरसती स्यात् तदाऽऽत्मनोऽमुक्तत्वं स्यात् । विषाणासत्त्वे शशो ह्यविषाणी दृष्टः । तथा च कुत उक्तलक्षणत्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ मतम् । न मुक्तिः सती नाप्यसती किन्त्वनिर्वचनीयेति । तदाऽप्यमुक्ततैव (तदप्ययुक्तमेव) । संसारेऽप्यनिर्वचनीयेनैव हि द्वितीयेन सद्द्वितीयत्वम् । तदुत्तरमपि तच्चेत्स्यात्कथममुक्तत्वं न भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन पञ्चमप्रकारताऽपि निरस्ता । अनिर्वचनीयताऽपरिहारात् । न हि चतुर्थप्रकारतावस्थितिरनिर्वचनीयत्वम् । तथा सति निर्वचनीयतापत्तेः । अनिर्वचनीयाविद्यानिवृत्तिः कथमनिर्वचनीया स्यादिति चेत् । घटप्रध्वंसो यथा तथेति जानीथाः । तदेतत्सङ्ग्रहाय अतोऽन्यथेत्युक्तम् । अन्यथाऽसती चेदित्यवक्ष्यत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११९सु०- एवमेव मुक्तेरद्वितीयब्रह्मावस्थानरूपतानिरासाय कालेऽपि विकल्प्य दोषोऽभिधातव्य इत्याह

तथा काल इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तथा काले</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च मोक्षदशायां कालोऽस्ति न वेति विकल्प्य अस्ति चेद् द्वैतापत्तिरि ति दूषणं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चास्तु ।

अतोऽन्यथाऽमुक्तत्वमि

ति कथमतिदेश इत्यत आह

कालाधीना हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कालाधीना हि मुक्तता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कालाधीना

नियमेन कालाधिकरणा । यद्वस्तु तत्कालसम्बन्ध्येवेति व्याप्तेरिति हिशब्दार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलमनुमानसिद्धो मुक्तेः कालाधिकरणतानियमः किन्तु तदा विद्वान् , दृष्ट्वैव तं मुच्यत इत्यागमसिद्धोऽपीत्याह

काल एवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-काल एवागमोऽप्याह मुक्तिं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- किं ततो यद्येवमधिकरणेन कालेन व्याप्ता मुक्तिरित्यत आह

कालेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कालनिवर्तने ।मुक्तेरपि निवृत्तिः स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कालासत्त्वे मुक्तेरप्यसत्त्वं स्यात् । व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वात् । तथा चातिदेशो युक्त इति । एतदुक्तं भवति । यदि मोक्षः कालसम्बन्धी न स्यात् तदा शशृङ्गादिवदसत्त्वापत्तिः इति । ननु च न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थते ति मुक्तेरसत्त्वस्येष्टत्वान्नेयमनिष्टापत्तिरित्यत आह

संसारित्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-संसारित्वमतो भवेत् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">१२१सु०- चैतन्यस्य सतो बन्धाभावलक्षणे मोक्षेऽसति देवदत्तवन्मुक्ताभिमतस्यापि संसारित्वं भवेत् । बन्ध(स्य )मिथ्यात्वात् संसारो मुक्तिश्च न स्त एवेति चेन्नानङ्गीकृतत्वमेवानिष्टत्वं किन्त्वप्रामाणिकत्वादिकम् । न च बन्धमिथ्यात्वं प्रामाणिकमित्युक्तं प्राक् । तदेवमागमादितः प्रत्यक्षस्य दौर्बल्यं निराकुर्वता तन्मिषेण प्राबल्यं च व्युत्पादितम् । साक्षिप्रत्यक्षस्यागमादिप्रामाण्यग्राहकत्वेनोपजीव्यतायास्तदितरस्य साक्षिनिश्चितप्रमाण(प्रामाण्य)तायाश्च सूचितत्वात् । ततस्तद्विरुद्धस्यागमादेरेवाप्रामाण्यं युक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलमुपजीव्यत्वादिगुणेनान्यतः प्रबलं प्रत्यक्षम् । किन्तु स्वभावतोऽपीत्याशयवानाह

क्व चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमागमबाधितम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षतः प्राप्तमिति

साक्षात्कारसिद्धम् । अनुमानागमशब्दौ लिङ्गवचनवचनौ । प्रामाण्यनिर्णयस्येदानीं क्रियमाणत्वात् । दृष्टमिति शेषः । यदि हि प्रत्यक्षप्राप्तं क्वचिदनुमानागमाभ्यां बाधितमुपलब्धवन्तः (स्मस्)तदा प्रतीमोऽनुमानादितः प्रत्यक्षस्य दौर्बल्यम् । न च तथा । ईश्वरे दोषग्राहिप्रत्यक्षमागमादिबाधितं दृष्टमिति चेत् । सत्यम् । तत्रागमादेरुपजीव्यतया बाधकत्वमिति वक्ष्यामः । प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतमि त्यस्य वैदिकार्थविषयत्वादत्र च पृथिव्यादिप्रपञ्चस्य प्रस्तुतत्वान्न विरोधः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- दृष्टं च दहनशैत्यानुमानस्य, मम कर्णे प्रविश्य गजो गर्जतीत्यादिवाक्यस्य च प्रत्यक्षबाधितत्वम् । तत्रापि प्रत्यक्षमुपजीव्यत्वाद्बाधकं न तु स्वभावेनेति चेत् । न । धर्मिव्यापकव्याप्यव्याप्तिग्राहकत्वाभावाद्दहनौष्ण्यादिग्राहिणः प्रत्यक्षस्य अनौष्ण्यमुष्णताऽभावः । स च प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानः प्रतियोगिभूतं चौष्ण्यं तेजस्येव प्रत्यक्षेण प्रत्येतव्यमिति तस्योपजीव्यत्वमिति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् । अनुष्णतासाधने हीदमुपपा(दितम्)दनम् । केनचिद्धेतुना शैत्यसाधने त्वस्यानवकाशः । यदा च समस्तस्यापि तेजसोऽनौष्ण्यं साध्यते तदा भवत्विदं व्युत्पादनम् । अग्निमात्रपक्षीकारे तु नेदमुपयुज्यते । सौरादौ तेजस्युष्णतां स्पर्शनेनोपलभ्य चक्षुषोपलब्धेऽग्नावनौष्ण्यसाधनस्य तु स्वभावप्रबलेनैव प्रत्यक्षेण बाध इत्येषा दिक् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२३सु०- देहस्यात्मत्वं प्रत्यक्षप्राप्तमपि देहो नात्मा भूतत्वात्कार्यत्वाद्घटवदित्यानुमानेन तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेदि त्यागमेन च बाधितं दृष्टम् । अन्यथा बाधकान्तराभावाद्देहात्मत्वस्य वास्तवतापातात् । तत्कथमेतदित्यत आह

देहात्मत्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देहात्मत्वं यदि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देहात्मत्वं प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमानागमबाधितं दृष्टमिति यदि ब्रूयात् तदा तन्नेति ब्रूम इत्यर्थः । न तदिति पूर्वेणोत्तरेण च सम्बध्यते । कुतो नेत्यत आह

न तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न तत्प्राप्तं प्रत्यक्षतः क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देहात्मत्वं प्रत्यक्षप्राप्तमेव न भवति । अतः प्रत्यक्षप्राप्तस्यानुमानादिना बाध इत्यत्र नेदमुदाहरणम् । अयमभिसन्धिः । नास्त्येव देहात्मत्वप्रतीतिः, याऽनुमानादिना बाध्यते, येषां चास्ति नास्तिकादीनां तेषामपि नेन्द्रियजा, किन्त्वनुमानागमाभासजन्यैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मा भूत्पण्डितरूपाणां देहात्मत्वप्रतीतिः, पामराणां त्वस्त्येव; सैवास्माकमुदाहरणं भविष्यतीत्यतः क्वचिदित्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२४सु०- तदुपपादयति

ममेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मम देह इति ह्येव न देहोऽहमिति प्रमा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वस्यापि जन्तोर्मम देह इत्येव हि प्रमा प्रतीतिर्न तु कस्यापि देहोऽहमिति । यद्वा यस्मात् सर्वेषां मम देह इत्येव प्रमा सम्यक्प्रतीतिः स(र्व)दानुवर्तते तस्माद्देहोऽहमिति प्रतीतिर्नावकाशमासादयतीति । देहात्मत्वप्रतीत्यभावेऽपि देहधर्माणां कार्ष्ण्यादीनामात्मनिष्ठत्वप्रतीतिस्तावदस्त्येव कृष्णोऽहमित्यादिव्यवहारसन्दर्शनात् । सा च लिङ्गाद्यनपेक्षैव जायमाना प्रत्यक्षजन्यैव । बाध्यते चानुमानादिनेति सैवोदाहरणं भविष्यतीत्यत आह

उपचारश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उपचारश्च कृष्णोऽहमिति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कृष्णोऽहमिति च प्रतीतिर्नास्तीत्यनुवर्तते । कथं तर्हि व्यवहारः । कृष्णोऽहमिति व्यवहारस्तूपचार एवेति योजना । अथ यो व्यवहारबलेन तथाविधां प्रतीतिमप्यनुमिनोति । तस्यानैकान्तिकत्वं स्यादित्याशयवानुक्तार्थे दृष्टान्तमाह

कर्दमेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कर्दमलेपने वस्त्रस्य यद्वदेवं स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा वस्त्रस्य

कर्दमलेपने

सति कृष्णं वस्त्रमित्युपचारव्यवहारो भवत्येवं प्रकृतेऽपि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यात् । अयमभिसन्धिः । यो हि

वस्त्रस्य

शौक्ल्यं कर्दमलेपनं च सम्यगवगच्छति न तस्य वस्त्रे कार्ष्ण्यप्रतीतिरस्ति । व्यवहरति च कृष्णं वस्त्रमिति । अतः कृष्णोऽहमिति व्यवहारात् तथाविधज्ञानानुमानं तत्र व्यभिचरति । उपचारव्यवहारोऽसाविति चेत् । प्रकृतेऽपि तथा किन्न स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२५सु०- ननु कृष्णं वस्त्रमिति नोपचारः । स्वतः शुक्लेऽपि वस्त्रे कर्दमोपाधिककार्ष्ण्यसद्भावेन प्रतीतिसम्भवादिति चेन्न । किमिदमौपाधिकं नाम । साधनाभिमते व्याप्तिरिव कर्दमसन्निधानादारोप्यमाणमिति चेन्न । आरोपासम्भवस्योक्तत्वात् । जपाकुसुमसन्निधानात् स्फटिके लौहित्यमिव प्रतिफलतीति चेन्न । वस्त्रस्यास्वच्छत्वात् । घृतादिना कुंकुमगन्धादि(वत्कर्द)रिव कर्दमेनाभिव्यक्तमिति चेन्न । प्राग्वस्त्रे कार्ष्ण्यसद्भावे मानाभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथाग्निसंयोगात् पार्थिवद्रव्ये रूपादिकमिव कर्दमोपाधिना कृतमिति मतम् । तत्र पृच्छामः । किं कर्दमः शौक्ल्यं निवर्त्य कार्ष्ण्यं वस्त्रे करोति, उतानिवर्त्यैव । नाद्यः । कर्दमापगमे शौक्ल्यानुपलब्धिप्रसङ्गात् । न च पुनः शौक्ल्यमुत्पन्नम् । कारणाभावात् । न द्वितीयः । युगपद्रूपद्वयाधिष्ठानविरोधात् । औपाधिकस्यापि सत्यत्वेन स्वाभाविकाविशेषात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२६सु०- भवतु वा वस्त्रे कथञ्चित्कार्ष्ण्यमौपाधिकं किं तदुपन्यासेनाभ्यर्थ्यते । न चोक्तव्यभिचारपरिहारः । एकोदाहरणनिराकरणेऽपि मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादेरनेकस्य व्यभिचारोदाहरणस्य सम्भवात् । अथ वस्त्रे कर्दमेनेवात्मनि देहोपाधिना कृतं कार्ष्ण्यमस्तीति प्रतीतिसम्भावना विवक्षिता तत्राह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्युपाधिकृतं तदा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि वस्त्र इवात्मनि देहोपाधिकृतं कार्ष्ण्यमस्तीति तत्प्रतीतिः सम्भाव्यते तदा प्रत्यक्षप्रतीतस्यानुमानादिना बाध इत्यत्र नेदमुदाहरणमिति शेषः । कथमित्यत आह

स्वत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वतः शुक्लत्ववत्कार्ष्ण्यं न ममेति प्रतीयते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र दृष्टान्ते दार्ष्टान्तिके चैकदेशोत्कर्तनेनान्यदप्युपलक्ष्यते । तथा चायमर्थः । वस्त्रे खलु कार्ष्ण्यं कर्दमोपाधिकृतं (औपाधिकं) प्रतीयमानमेवं प्रत्येतव्यम् । स्वतः शुक्लमेवेदं वस्त्रं न कृष्णम् । कार्ष्ण्यं तूपाधिकृतमिति । तथाऽत्रापि स्वतो नीरूप एवाहम् । कार्ष्ण्यं तु न मम स्वभावः । किन्तु देहोपाधिकृतमिति प्रतीयत इत्यङ्गीकर्तव्यम् । तथा चास्याः प्रतीतेर्यथार्थत्वान्नानुमानादिना(तो) बाध इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२७सु०- यदुक्तं देहात्मताप्रतीतिर्नास्ति देहोऽहमिति प्रतीत्यननुभवादिति । तदसत् । अहमिति प्रतीतेरेव तत्प्रतीतित्वात् । इदमनिदंरूपवस्तुगर्भो ह्यहङ्कारः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यच्चोक्तं मम देह इति भेदप्रती(तेर)त्यनुवृत्तेर्देहात्मत्वप्रतिभासोऽनुपपन्न इति । तदयुक्तम् । भेदप्रतीत्यसम्प्रतिपत्तेः । मम देह इति व्यवहारस्य मम स्वरूपमितिवदौपचारिकत्वोपपत्तेः । न खलु केवले देहे आत्मत्वप्रतीतिः । किं तर्हि देहेन्द्रियान्तःकरणादिसङ्घाते । तत्र सङ्घातापेक्षया देहमात्रे सम्बन्धप्रतीतिरपि न बाधिका । प्रासादस्य स्तम्भो, वृक्षस्य शाखेति यथा । न च, देहेन्द्रियादेरात्मनश्च भेदावभासे स्फुटं प्रमाणमस्ति । येन देहाद्यात्मप्रतीतिर्विरुध्येत ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदप्युक्तं कृष्णोऽहमित्यादिरूपदेहादिधर्माणामात्मनिष्ठताप्रतीतिर्नास्ति प्रमाणाभावादिति । तन्न । कृष्णोऽहमिति व्यवहारदर्शनात् । ज्ञानमूलता खलु व्यवहारस्योत्सर्गतः सिद्धा । तदनुपपत्तौ तूपचारत्वकल्पना । न च, नाहं कृष्ण इत्यादिरूपा प्रतीतिरस्ति । यद्भयादुपचारत्वं कल्पयामः । अतो भेदादिप्रतीत्यभावादस्त्येवोभयी प्रतीतिः । यथाऽऽह । अन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्मांश्चाध्यस्ये ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- प्रत्यक्षजा चेयं प्रतीतिरिति कथं प्रत्यक्षसिद्धस्य नानुमानादिना बाध इत्यत आह

कथं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कथं च भेदो देहादेरात्मनो न प्रतीयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भेदशब्देनासंसर्गोऽपि गृह्यते । देहादिशब्देन सङ्घातस्तद्धर्माश्च । यदा देहादेरिति पञ्चमी तदा आत्मन इति षष्ठी । यदा चात्मन इति पञ्चमी तदा देहादेरिति षष्ठी । अन्योन्यारोपस्य परेणोक्तत्वात् । देहादिसङ्घातस्यात्मनश्चान्योन्यं भेदः तद्धर्माणां च परस्परमसंसर्गः प्रतीयत एवेत्यर्थः । तत्कथमित्यत आह

जातमात्रा इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-जातमात्रा मृगा गावो हस्तिनः पक्षिणो खषाः ।।४४४ भयाभयस्वभोगादौ कारणानि विजानते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जाता एव न तु व्यापारान्तरं कृतवन्तः । भुज्यत इति भोगः सुखम् । आदिपदेन दुःखम् । सिंहव्याघ्रादीनि भयकारणानि, मात्रादीन्यभयकारणानि, स्तनपानादीनि सुखकारणानि, शंक्वादिना नयनान्तःकण्डूयनादीनि दुःखकारणानीति विजानते । अत एव सिंहादिध्वनिमात्रेण पलायन्ते, मात्रादीनि चोपसर्पन्ति, स्तनपानाद्यर्थं प्रवर्तन्ते, वर्जयन्ति शंकुकण्डूयनादीनि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२९सु०- ततः किमित्यत आह

अस्मृताविति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्मृतौ पूर्वदेहस्य विज्ञानं तत्कथं भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तद्विज्ञानं

भयादिकारणमेतदिति विज्ञातम् । पूर्वदेहास्मरणे तद्विज्ञानं (कुतो) कथं न भवेदित्यत आह

अन्वयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्वयव्यतिरेकादेरनुसन्धानविस्मृतौ</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आदिपदेन दृष्टान्तधर्मिणोर्ग्रहणम् । यद्वा आदिग्रहणेनोपदेशो गृह्यते । अन्वयव्यतिरेकादेर्विस्मृताविति सम्बन्धः । न केवलमेतावत् । किन्तु तथा चायमित्यनुसन्धानस्य च विस्मृतौ सत्यां विज्ञानं तत्कथं भवेदिति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । अस्ति तावन्मृगादीनां स्तनपानादौ प्रवृत्तिः शङ्कुकण्डूयनादितो निवृत्तिश्च । ततोऽनुमीयते विद्येते तत्र तेषां रागद्वेषाविति । रागद्वेषयोरेव प्रवृत्तिकारणत्वेन अस्मदादौ निर्णीतत्वात् । रागद्वेषाभ्यां चेष्टानिष्टसाधनत्वज्ञानम् । तस्यैव रागादिकारणतया निश्चितत्वात् । न च तज्ज्ञानं प्रत्यक्षसाध्यम् । कार्यकारणभावस्यातीन्द्रियत्वात् । किन्त्वनुमानोपदेशसाध्यमेव । न च मृगादीनामुपदेशः सम्भवति । अनधिकारात् । तस्मात्प्राग्भवीयोपदेश इति वाच्यम् । न चास्मृतोऽसौ तत्कारणमिति तत्स्मृतिसद्भावोऽङ्गीकार्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वाऽनुमानम् । न च तत्, यद्यत् स्तनपानं तदिष्टसाधनं, यदिष्टसाधनं न भवति तत् स्तनपानं न भवति, यथाऽमुकम्, स्तनपानं चेदमित्यन्वयादिस्मरणेन विना भवति । न चाननुभूते स्मृतिरुत्पद्यते । न च अस्मिञ्जन्मन्यन्वयाद्यनुभवोऽस्ति । जातमात्राणामुदाहृतत्वात् । अतो जन्मान्तरानुभूतान्वयादिस्मरणमेष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राग्भवीयस्योपदेशस्यान्वयादेश्च स्मरणे पूर्वदेहस्मरणमप्यङ्गीकर्तव्यम् । समानयोगक्षेमत्वात् । न चेद्देहान्तरस्मरणं मृगादीनां तदा तदविशिष्टान्वयादिस्मरणमपि न स्यात् । तदभावे चानुमानाद्यभावेनेष्टानिष्टकारणताज्ञानं नोत्पद्येत । तदनुत्पादे च रागाद्यनुत्पादात् प्रवृत्त्याद्यनुत्प(द्यत)द्यते । कारणाभावे कार्याभावस्य सुलभत्वात् । अदृष्टवशात् प्रवृत्त्यादीति चेन्न । दृष्टातिक्रमदोषात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतावांस्त्वदृष्टस्योपयोगो यज्जन्मान्तरानुभूतं सर्वमस्मरन्नेतावत्स्मरति । यादृच्छिकं प्रवृत्त्यादि भवत्विति चेन्न । अनन्तानां तदनुपपत्तेः । अत एव मृगा इत्यादिबहुवचनम् । अस्तु जातिस्वभावोऽयम् । न । भिन्नजातीयानामप्युपलम्भात् । अत एव मृगा गाव इत्याद्युक्तम् । दृष्टातिक्रमदोषश्चापरिहार्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्मादस्ति मृगादीनां पूर्वदेहस्मरणम् । तथैव मानुषादीनामपीति सिद्धमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३०सु०- तथाऽपि किं प्रकृत इत्यत आह

यदेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदा देहान्तरज्ञानं देहैक्यावसितिः कुतः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदैवमेतद्देहवर्तिनो मम न केवलमयमेव देहः किन्तु तत्प्रागन्योऽप्यभूदिति देहान्तरस्मरणं प्रमितम्(णमापतितम्) । तदैतद्देहेन स्वस्यैक्या(ध्य)वसायः कुतः स्यात् । किं तु अनेकमणिष्वनुस्यूतं सूत्रमिवानेकदेहानुस्यूतमात्मानं पश्यतः स्वस्य ततोऽत्यन्तभेदावसितिरेव युक्ता । तथा च कार्ष्ण्यादीनामसंसर्गज्ञानमपि सुस्थमेव । परेण देहाद्यारोपनिबन्धनत्वाभ्युपगमात् तदारोपस्य । अहंप्रत्ययस्तु नारोप इति प्रागेवोक्तम् । अतो मम देह इति प्रत्ययो नान्यथयितव्यः कृष्णोऽहमित्यादिश्चोपचारोऽङ्गीकरणीय इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३१सु०- स्यादेतत् । न मुख्यार्थानुपपत्तिमात्रादुपचारो लभ्यते । किन्तु सादृश्ये सम्बन्धे वा प्रयोजने च सति । न चात्र सादृश्यादिकमस्ति । तत्कथमयमुपचारः । किञ्च मृगादीनां पामराणां मनुष्याणां च यदि देहात्मभेदज्ञानं स्यात् तर्हि नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्य इत्यादयः पुराणादिव्यवहाराः कथं सङ्गच्छन्ते । कथं च देहात्मविवेकार्थानामुपदेशानामानर्थक्यं न स्यात् । देहानुकूलप्रतिकूलार्थयो रागद्वेषौ च देहात्मभेदज्ञाने सति न स्याताम् । ततश्च संसारानुपपत्तिरित्यत आह

व्याप्तत्वादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-व्याप्तत्वादात्मनो देहे व्यवहारेष्वपाटवात् । भेदज्ञानेऽपि चाङ्गारवह्निवत्स्वाविविक्तवत् । भवन्ति व्यवहाराश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भेदज्ञानेऽपि चेति चशब्दो व्यवहारेष्वपाटवाच्चेति सम्बध्यते ।

अङ्गारवह्निवदिति

। अङ्गारव्याप्तवह्नाविवेत्यर्थः ।

स्वाविविक्तवत्

स्वाभिन्ने स्वसंसृष्टे च यथा तथेत्यर्थः ।

व्यवहाराश्चेति

चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । आत्मनो (देहे) व्याप्तत्वात् स्वाविविक्तवद्व्यवहारा भवन्ति इत्यनेनैकदेशत्वलक्षणं सादृश्यं सम्बन्धोऽप्यभिहितः । भेदज्ञानेऽप्यभिन्नवद्व्यवहारे किं प्रयोजनमित्यस्योत्तरं भेदज्ञानेऽपि लोकानां व्यवहारेष्वपाटवात् स्वाविविक्तवद्व्यवहारा भवन्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रयोजनमुद्दिश्य लोकास्तथा व्यवहरन्ति । किन्तु विविक्तव्यवहारेषु पाटवाभावादेवेति । अपाटवे हेतुर्व्याप्तत्वादात्मनो देह इति । रूढत्वाच्चैतेषां व्यवहाराणां न प्रयोजनापेक्षेत्याशयेन उक्तम्

अङ्गारवह्निवदिति

। भेदज्ञानेऽप्यात्मनो देहव्याप्तत्वादङ्गारवह्निवल-लोकानां व्यवहारेषु अपाटवादत्यन्तविविक्तवेदनेष्वसामर्थ्यात् पुराणादिव्यवहाराश्च स्वाविविक्तवद्भवन्ति । विशदविवेकाभावविवक्षयैव ते व्यवहारा इत्याशयः । अत एव विवेकार्थानामुपदेशानां च सार्थक्यमुपपद्यते । विशदो हि विवेकः पुरुषार्थाय कल्पते न त्वौत्पत्तिकः । आत्मनो देहे व्याप्तत्वादत्यन्तं प्रेमास्पदत्वात् रागादयो युज्यन्त एवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३२सु०- ननु ज्ञानमेव व्यवहारकारणं तच्चेदस्ति कथं तर्हि व्यवहारेष्वपाटवमित्यत आह

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि प्रत्यक्षगानपि । अर्थान्यथाऽनुभवतः प्रतिपादयितुं क्षमाः । लोकाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथानुभवतः

अनुभवानुसारेण प्रतिपादयितुं व्यवहर्तुम् । यमलयोरत्यन्तविवेकं पश्यन्तोऽपि मात्रादयः कथमेतौ विविक्ताववगन्तव्याविति पृष्टा एवमिति स्वप्रत्यक्षानुभवानुसारेण न परान् प्रतिपादयितुं क्षमन्त इत्याद्यनुभवसिद्धम् । का नामात्र कथन्ता । अथ तत्रात्यन्तसादृश्यं प्रतिबन्धकं तर्ह्यत्राप्यङ्गारवह्निवदात्मनो देहे व्याप्तत्वं प्रतिबन्धकमुक्तमेव । शुक्तिरजतादिप्रत्यक्षाणामनुमानादिना बाधो नास्तीत्यन्यत्रोपपादितमित्याशयवान् क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तम् इत्यादिनोक्तमुपसंहरति

ततो हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ततो हि प्रत्यक्षसिद्धं नान्येन केनचित् । शक्यं वारयितुं क्वापि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचित्प्रतीतेरेवाभावात् क्वचित्प्रतीतिसद्भावेऽपि प्रत्यक्षजत्वाभावात् क्वचित्प्रत्यक्षप्रतीतिभावेऽपि यथार्थत्वात् क्वचिदयथार्थत्वेऽपि प्रबलप्रत्यक्षेणैव बाधादित्यर्थः । अत एव क्वापीत्युक्तम् ।

अन्येनेति

। अनुपजीव्येनागमादिनेत्यर्थः । तदेवं स्वभावतः प्रबलेन प्रत्यक्षेण विरुद्धावनुमानागमावाभासावेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३२असु०- भवत्वागमादितः प्रत्यक्षं प्रबलं मा वा भूत् । तद्विरोधस्त्वागमादेर्नास्ति । भिन्नविषयत्वात् । तथा हि । आगमादिकं खल्वागामिनं विश्वस्य बाधं प्रतिपादयति न तु अधुनातनम् । स एव च मिथ्यादिपदेन वेदनीयः । तस्य च प्रत्यक्षविरोधस्तदा स्यात् । यद्यागामिनमपि विश्वस्य बाधं प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपेत् । न चैवम् । तस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वेन आगामिबाधाभावग्रहणे सामर्थ्याभावात् । यथोक्तम् । सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना इति । इदानीन्तनबाधाभावग्रहणेऽपि न विरोधः । न च भिन्नविषययोर्विरोधोऽस्ति । तथा सतीदानीन्तनघटाभावग्राहिणा प्रत्यक्षेण भविष्यति घट इत्यागमादेर्विरोधः स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । अस्ति तावत् प्रत्यक्षं वर्तमानकालीनं बाधाभावमावेदयतीति परस्यापि सम्प्रतिपत्तिः । आगमश्च नेह नानाऽस्तीत्यादिरूपो वर्तमानमेव विश्वस्य बाधं प्रतिपादयतीति कथं न प्रत्यक्षविरुद्धः । अस्तु वाऽऽगामिबाधबोधकत्वमागमादेस्तथाऽपि बाधो नाम त्रैकालिकसत्तानिषेधः । स च वर्तमानकालीनसत्ताग्राहिणा प्रत्यक्षेण विरुद्ध्यत एवेति तत्प्रतिपादकस्यागमादेः कथं न प्रत्यक्षविरोधः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेनास्मत्प्रत्यक्षमस्मन्निष्ठमेव बाधं प्रतिक्षेप्तुं क्षमते न पुरुषान्तरगतमिति निरस्तम् । घटादिसत्तानिषेधरूपस्य बाधस्य तत्सत्ताग्राहिणा प्रत्यक्षेण विरोधावश्यम्भावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३३सु०- तदेवं प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वेऽप्यागमादेस्तद्विरोधो दुष्परिहर एव । तथाऽपि प्रसक्तौ वस्तुस्थितिर्वक्तव्येत्याशयवान् प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहितानियममपाकर्तुम् उत्तरं प्रकरणमारभमाणः साक्षिप्रत्यक्षस्य तावत् तन्नियममपाकरोति

तच्चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तच्चेन्नोत्तरगोचरम् । कथमेवोत्तरः कालस्तद्गो मोक्षश्च गम्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">गम्यत इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । तदिति प्रत्यक्षविशेषसाक्षिणमेवाधिकुरुते भगवान् भाष्यकारः । चेच्छब्दश्रवणात् तर्हीत्यध्याहार्यम् ।

नोत्तरगोचरमिति

। वर्तमानमात्रगोचरमित्यर्थः । प्रमाणान्तराणां प्रागेव दूषितत्वादित्येवार्थः । उत्तर इत्यतीतस्याप्युपलक्षणम् । येषां चाखण्ड एव कालस्तैरप्युपाधिभेदोऽङ्गीकर्तव्य एव । अन्यथा सर्वाख्यातप्रत्ययानामैकार्थ्यप्रसङ्गात् । अतः स्वाभाविको वौपाधिको वाऽस्त्युत्तरः कालः । माऽवगाम्युत्तरः काल इदानीम् । किन्नश्छिन्नमित्यत आह

तद्ग इति

। कथमेवेत्यनुवर्तते । उत्तरकालानवगताविति चार्थः ।

गम्यते

अवगम्यते । अत्रातीतस्य कण्ठतोऽसङ्कीर्तनं कैश्चिदतीतमोक्षस्यानङ्गीकृतत्वात् । उत्तरकालानवगतौ तत्सम्बन्धितया मोक्षोऽपि नावगम्यत एव । विशेषणानवगमे विशिष्टानवगमस्य प्रसिद्धत्वात् । भविष्यति मोक्ष इत्यवगमाभावे च तदर्थः प्रयत्नो न स्यात् । मोक्षे सर्वस्य बाधो भविष्यतीत्येतदपि न स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३४सु०- शुकवामदेवादयो ज्ञानेन मुक्ता अभूवन्नहमपि मुक्तो भविष्यामीत्याद्यवगतिः आगमादेव भविष्य(तीति)ति किमत्र साक्षिणोऽतीतानागतार्थगोचरत्वेनेत्यत आह

आगमोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आगमोऽपि हि सामान्ये सिद्धे प्रत्यक्षतः पुनः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषं गमयेदेव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एषा खल्वागमस्य स्थितिः । यत्

सामान्ये

अन्वयसामान्यवति पदार्थसमूहे,

प्रत्यक्षतः

प्रमाणान्तरेण, सिद्धे सति,

पुनः

पश्चाद्विशेषमन्वयविशेषवन्तं तमेव पदार्थसमूहं,

गमये

दित्येव न पुनः पदार्थानपि गमयेदिति । नद्यास्तीरे पञ्चफलानि सन्तीत्यादौ तथा दर्शनादिति

हि

शब्दार्थः । किं प्राक् पदार्थसिद्ध्येत्यत आह

कथमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कथं शक्तिग्रहोऽन्यथा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि पदार्थाः प्राङ् न सिद्धास्तर्हि पदानां तेषु वाचकत्वशक्तिग्रहणं न स्यात् । अविदितविषयायाः शक्तेर्गृहीतुमशक्यत्वात् । न हि काष्ठमजानन् कुठारस्य तच्छेदनशक्तिं ज्ञातुं शक्नोति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३५सु०- अस्तु पदानां शक्तिग्रहाय पदार्थज्ञानमावश्यकम् । अथ शक्तिग्रह एव किमर्थ इत्यत आह

अतीतेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतीतानागतार्थेषु जाते शक्तिग्रहेऽखिलम् ।।न ४४४विशेषं ज्ञापयेद्वाक्यं न तदज्ञातशक्तिके ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र अतीतानागतग्रहणं प्रकृतापेक्षम् । अखिलमपि वाक्यं पदानां पदार्थेषु वाचकत्वशक्तिग्रहे जात एव अन्वयविशेषं गमयेत् । न तु तद्वाक्यं पदार्थेषु पदसमूहेऽज्ञातशक्तिके सति विशेषं गमयेदित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां, वाक्यस्य वाक्यार्थावगतौ कर्तव्यायां, शक्तिग्रहोऽङ्गमिति ज्ञायतेऽतोऽसावर्थनीयः । प्रकृतवाक्यानां चातीतानागतार्थसंसर्गबोधकत्वादतीतानागतार्थेषु लुङ्लृङाद्यन्तपदानां शक्तिर्ज्ञातव्येत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३६सु०- अस्तु शक्तिग्रहावश्यम्भावः किन्तु वर्तमानेष्वेवार्थेषु नातीतानागतेष्वनुपयोगादित्यत आह

शक्तिश्चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शक्तिश्चेद्वर्तमाने स्यान्नातीतानागतं वदेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि वर्तमान एवार्थे पदानां शक्तिर्गृहीता स्यात् तदा वाक्यम्

अतीतानागतम्

अतीतानागतार्थसंसर्गं

न वदेत्

न प्रतिपादयेत् । सहकारिविरहात् । सर्वो द्वन्द्वो विभाषयैकवद्भवतीत्येकवद्भावः । अतीतानागतार्थेष्वित्युक्तस्याभिप्रायकथनमेतत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३७सु०- अस्त्वतीतानागतार्थेष्वपि पदानां शक्तिग्रहः । ततः किमित्यत आह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि शक्तिग्रहोऽन्यत्र कथं स स्यात् तदग्रहे ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वर्तमानादन्यत्रातीतानागतयोरपि पदशक्तिग्रहो यद्यङ्गीकृतस्तदा सः अतीतानागतार्थेषु पदशक्तिग्रहस्तदग्रहेऽतीतानागतार्थाग्रहे कथं स्यात् । न कथञ्चित् । निर्विषयायाः शक्तेर्ज्ञातुमशक्यत्वात् । अतोऽतीतानागतार्थज्ञानमप्यङ्गीकार्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र समुदायार्थः । वाक्यं तावत् पदार्थसंसर्गविशेषलक्षणं वाक्यार्थमेव बोधयति न पदार्थमात्रम् । तच्चापेक्षते पदानां पदार्थेषु वाचकत्वशक्तिग्रहम् । शक्तिग्रहश्च पदार्थग्रहम् । पदार्थग्रहश्च प्रमाणान्तरायत्तो न पदवाक्यजन्यः । इतरेतराश्रयादिदोषप्रसङ्गात् । यत्र चातीतानागतार्थसंसर्गो वाक्यार्थः तत्र अतीतानागतार्थग्रहणमावश्यकम् । शुकवामदेवादयो मुक्ता अभूवन्नहं च मुक्तो भविष्यामीत्यादिकं च तथा । तस्माल-लुङ्लृङाद्यन्तपदवाच्यानामतीतानागतकालतत्सम्बन्धिपदार्थानां च ग्रहणमागमेनोक्तार्थप्रतिपत्तिमभिलषताऽपि परेणैष्टव्यम् । न च तत्साक्षिणा विना भवतीति कथमतीतानागतार्थग्राहिणस्तस्य वर्तमानविषयत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३८सु०- मीमांसकमतानुसारेण शङ्कते

सामान्यमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सामान्यं दृष्टमेवासावन्यत्र गमयेद्यदि ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">असाविति प्रकृतवाक्यैकदेशस्य शब्दस्य परामर्शः । सकलमपि वस्तु सामान्यविशेषात्मकम् । तत्र सामान्याकार एव शब्दवाच्यो विशेषस्तु लक्ष्य एवेति तावन्निष्टङ्कितम् । सामान्यं चातीतानागतविशेषेष्वेकमेव । तच्च वर्तमानं चक्षुरादिना दृष्टं शब्दशक्तिविषयतया अवगतमेव, अन्यत्र कालान्तरेऽपि, शब्दो बोधयति । तत्र किमतीतानागतार्थज्ञानेन । विशेषाणां हि शब्दवाच्यत्वे तेषामतीतादिरूपत्वात् शक्तिग्रहणायातीतादिज्ञानमपेक्षितं स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च लुङ्लृङादिशक्तिग्रहणायातीतानागतादिकालग्रहणमपरिहार्यमिति वाच्यम् । तत्रापि कालत्वजातेरेव वाच्यत्वात् । न हि वैशेषिकादिवन्मीमांसकानां निस्सामान्यं किमप्यस्ति । अतो न शक्तिग्रहायातीतादिग्रहापेक्षेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३९सु०- उत्तरमाह

सामान्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सामान्यवर्जितं वस्तुस्वरूपं गमयेत् कथम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु तावत् सर्वविशेषा(षया)नुगतं नित्यं गोत्वादिसामान्यमेव गवादिशब्दवाच्यं सास्नादिमन्तो विशेषास्तु लक्ष्या एव । तथाऽपीदं वक्तव्यम् । स्वरूपशब्दो वस्तुस्वरूपाण्यवगमयति न वेति । नेति पक्षेऽनुभवविरोधः । आद्ये कथं कया वृत्त्येति वाच्यम् । न तावल-लक्षणया । वाच्यार्थद्वारैव(रेणैव) लक्षणासम्भवा(लाभा)त् सामान्यस्यैव वाच्यत्वात् । स्वरूपाणां च सामान्यवर्जितत्वात् । अतः स्वरूपशब्दो वस्तुस्वरूपाणां वाचक इत्येवाङ्गीकार्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४०सु०- ननु सर्वसामान्यानां वस्तुस्वरूपाबहिर्भावात् सामान्यवर्जितं (वस्तु)स्वरूपमिति कथमित्यत आह

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न स्वरूपत्वसामान्यं केनाऽप्यङ्गीकृतं क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्यम् । सन्ति स्वरूपे सामान्यानि । न च तानि स्वरूपशब्दवाच्यानि । न हि सास्नादिमति पिण्डे वर्तमानं पशुत्वं गोशब्दवाच्यम् । किन्तु गोत्वमेव । तदत्रापि स्वरूपशब्दस्य वाच्यं सामान्यमभ्युपगच्छता स्वरूपत्वमेवाङ्गीकार्यम् । तच्च नास्ति ।

केनापि

परीक्षकेण, क्वचिदप्यनङ्गीकृतत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०- मा अङ्गीकारि केनापि स्वरूपत्वसामान्यम् । मया तु अङ्गीकरिष्यते । न हि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वैरङ्गीकृतमेवाङ्गीकरणीयमित्यस्ति नियमः । तथात्वे दर्शनभेदासम्भवादिति वैयात्याद्वदन्तं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्याह

स्वरूपं चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वरूपं चेदनुगतं व्यावृत्तं तत्र किं भवेत् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वरूपं

इति भावप्रधानो निर्देशः । तत्र वस्तुनि ।

किं

शब्दः प्रश्ने । एवं सत्ययं प्रश्नो निरुत्तरः स्यादिति भावः । तत्कथमित्यत आह

सर्वेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वानुगतधर्माणामन्ते हि स्वत्वमिष्यते ।किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने स्वरूपमिति केवलम् । स्यादुत्तरं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् सर्वेषामनुगतधर्माणामन्तेऽवसाने स्वत्त्वं स्वरूपत्वमिष्यते मीमांसकेन । तस्मात् किं तत्र व्यावृत्तमिति प्रश्ने कृते स्वरूपत्वमित्येवोत्तरं वक्तव्यं स्यात् । एतदुक्तं भवति । द्रव्येष्वत्यन्तं व्यावृत्ता धर्मा अन्त्या विशेषा इति वैशेषिकैरङ्गीकृतम् । विशेषेष्वपि विशेषान्तराङ्गीकारेऽनवस्थानात्( स्यात् ) । तत्र यथा स्वरूपत्वमेव व्यावृत्तं तथा द्रव्येष्वपि तदेवास्तु किं विशेषैरिति विशेषानवज्ञाय तत्स्थाने स्वरूपत्वमभिषिञ्चता मीमांसकेन किं व्यावृत्तमिति प्रश्नेऽन्त्या विशेषा इति वक्तुं न शक्यत एव । अपसिद्धान्तापातात् । गुणादयस्तु व्यावृत्तत्वेऽप्यनुगताधारतयाऽङ्गीकृता अनुगतकल्पा एव । अतः स्वरूपत्व(मित्ये)मेव वक्तव्यम् । तस्य चेदानीमनुगतत्वाङ्गीकारे कथमयं प्रश्नो निरुत्तरो न भवेदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- ननु भेद एव व्यावृत्तो भविष्यति । तस्यानुगतेरनुगताधारतायाश्चाभावादित्यत आह

तत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ततोऽन्यच्चेत्तदेव स्वयमेव नः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एकस्य एवशब्दस्य तर्हीत्यर्थः । ततः स्वरूपत्वादन्यद्भेदलक्षणं व्यावृत्तं यद्यङ्गीक्रियते । तर्हि तदेवास्माकं स्वयं स्वरूपम् पदार्थ(यदर्थं)स्वरूपमुदाहृतं तत्र भेद एवोदाहरणं भविष्यतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । उदाहरणस्यानादरणीयत्वाद्भेदस्तावन्निस्सामान्योऽपि शब्दबोध्यो वचनवृत्त्यैवेत्यङ्गीकरणीयम् । न च वाचकः शब्दः शक्तिग्रहेण विनाऽर्थं बोधयतीति तत्र तस्य शक्तिग्रहोऽप्येष्टव्य इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः किं प्रकृत इत्यत आह

एवमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवं व्यावृत्तरूपेऽपि यदा शक्तिग्रहो भवे । तस्य</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमुक्तप्रकारेण

व्यावृत्तरूपे

निस्सामान्येऽपि स्वरूपे वा भेदे वा स्वरूपभेदादिशब्दानां वाचकत्वशक्तिग्रहो यदाऽङ्गीकृतो भवेत् तदा स च शक्तिग्रहः तस्य स्वरूपादेर्ज्ञानं विना कुतो भवेत् । सम्बन्धज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानपूर्वकत्वनियमान्न भवेदेवेति तज्ज्ञानमङ्गीकरणीयम् । सर्वेषां स्वरूपाणां भेदानां च ज्ञाने (च) सार्वज्ञमापतितमित्यत आह

सामान्यत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सामान्यतो ज्ञानं विना स च भवेत् कुतः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सामान्यतो ज्ञानेनैव व्युत्पत्त्युपपत्तिः, विशेषतो ज्ञानाभावाच्च सार्वज्ञानापत्तिरित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सामान्यवर्जितस्य स्वरूपादेः कथं सामान्यतो ज्ञानमित्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वमपि वस्त्वस्माभिर्विशेषसामान्यरूपं व्यावृत्तरूपं सामान्यरूपं चेष्यतेऽतो न काचिदनुपपत्तिः । कुत एवमिष्यते ।

अतः

पूर्वन्यायात् । यदि व्यावृत्तमेव स्यात् तदोक्तप्रकारेण सार्वज्ञमापद्येत शक्तिग्रहाभावो वा स्यात् । यदि च सामान्यरूपमेव भवेत् तदा व्यावृत्तबुद्ध्यनुपपत्तिरेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४३सु०- नन्विदं पूर्वोक्तविरुद्धमुच्यते । यावता प्राक् स्वरूपादिकं निस्सामान्यमेवेति प्रसाध्येदानीं सर्वमपि विशेषसामान्यरूपमिष्यत इत्युच्यत इत्यत आह

व्यावृत्तमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-व्यावृत्तं यच्च सामान्यं तदेव स्याद्विशेषतः ।।४४४ न चैकधर्मता तेन पदार्थानां परस्परम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदेव व्यावृत्तं स्वरूपं तदेव विशेषबलेन सामान्यं च स्यात् यतः तेन कारणेन पदार्थानां परस्परमेकधर्मता नास्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यत्प्राक् स्वरूपभेदादौ सामान्यं नास्तीत्युक्तं तत्पदार्थस्वरूपाणां परस्परमनुगतैकधर्मता नास्तीत्यभिप्रायेण । तदभावेऽपि व्यावृत्त(स्य)स्वरूपाभिन्नस्य प्रतिनियतस्य सामान्याकारस्याभ्युपगमे विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यत इत्युक्तमिति न पूर्वोक्तविरोधः । न चैतदयुक्तम् । एकस्यैव वस्तुनो विशेषबलेन व्यावृत्तानुवृत्तबुदि्धजनकत्वेन विशेषसामान्यरूपतोपपत्ते(त्ति)रिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४४सु०- एवं गोत्वादिसामान्यस्यानुगतत्वमङ्गीकृत्य स्वरूपत्वादिसामान्याभावात् तत्र शब्दशक्तिग्रहार्थं तत्स्वरूपज्ञानमपेक्षितमित्युक्तम् । इदानीं गोत्वादिकमपि नानुगतमित्याह

धर्माणामिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-धर्माणां भेददृष्ट्यैव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पदार्थानां परस्परमेकधर्मता नेत्येतावदनुवर्तते । समुदायव्यतिरिक्तानां शौक्ल्यादि

धर्माणां भेददृष्ट्या

प्रतिधर्मिव्यावृत्तत्वदर्शनात् तद्दृष्टान्तेन गवादिपदार्थानामपि

परस्परमेकधर्मता

अनुगतगोत्वादिधर्मवत्ता नेत्यनुमातव्यम् । अयमत्र प्रयोगः । गोत्वादिकं प्रतिव्यक्तिव्यावृत्तं समुदायातिरिक्तधर्मत्वाच्छौक्ल्यादिवदिति । एवशब्दः प्रतिज्ञया सम्बध्यते । तेनानुगतबुदि्धबाध इति निराकरोति । अनुगतबुद्धेरन्यथैवोपपादितत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४५सु०- अथवा यथान्यासमेवास्तु सम्बन्धः । प्राभाकरा मन्यन्ते । रूपादयोऽपि धर्मा अनुवृत्ता एव न तु प्रतिव्यक्ति भिद्यन्ते । अतः साध्यविकलतेति । तन्निरासाय भेददृष्ट्यैवेत्युक्तम् । अन्यथा भेदादित्येवावक्ष्यत् । शौक्ल्यादेर्व्यावृत्तत्वेऽनुवृत्तप्रत्ययो विरुद्ध्येतेत्यत आह

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्सादृश्यस्य दर्शनात् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">शौक्ल्यमिदं शौक्ल्यमिदमिति प्रतीतौ हिमशौक्ल्यसादृश्यमेव हिमांशुशौक्ल्ये प्रतीयते न तु तेनैक्यमित्यतो न विरोधः । मा भूदनुगतं सामान्यं ततः किं प्रकृत इत्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतः सर्वे पदार्थाश्च सामान्यात् साक्षिगोचराः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुगतसामान्याभावेनातीतानागतवर्तमानव्यक्तनामेव वाच्यत्वादगृहीतशक्तनां च पदानामबोधकत्वात् शक्तिग्रहणस्य च पदार्थज्ञानेन विनाऽसम्भवाद्विशेषतो ज्ञाने सार्वज्ञापत्तेरित्यर्थः ।।

सर्व इति

। वर्तमानातीतानागताः । अस्त्वतीतादिज्ञानापेक्षा शक्तिग्रहस्य । तच्च साक्षिणेति कुत इत्यत आह

सर्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वमित्येव विज्ञानं सर्वेषां कथमन्यथा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवशब्दो विशेषाकारव्यवच्छेदार्थः । प्रमाणान्तराभावादिति भावः । अनुमानेनातीतादिसर्वसामान्यज्ञानं भविष्यतीत्यस्य चेदमुत्तरम् । अतीतानागतवर्तमानं सर्वमपि लिङ्गमनेन साध्येन व्याप्तमिति ज्ञानापेक्षं खल्वनुमानम् । न चैतज्ज्ञानं साक्षिणा विना सम्भवतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा साक्षिणोऽतीतादिसर्वसामान्याकारगोचरत्वे प्रमाणान्तरमेवानेनोच्यते । अतीतादिकं सर्वं धूमादि तथाविधेनाग्न्यादिना व्याप्तमिति ज्ञानपूर्वकं खल्वनुमानम् । तथा च साक्षिणोऽतीतादिगोचरत्वाभावेऽन्यस्य तथाविधस्याभावादनुमानमात्रोच्छेदः स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चास्ति तावत् सर्वेषां सर्वशब्दशक्तिग्रहः । अन्यथा सर्वं खल्विदं ब्रह्मे ति व्यवहारविलोपप्रसङ्गात् । शक्तिग्रहश्चार्थग्रहापेक्ष इति सर्वेषां सामान्यतः सर्वमिति ज्ञानमङ्गीकार्यम् । साक्षिणश्चातीतादिसर्वगोचरत्वाभावे तन्न स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४६सु०- नन्वनुगतसामान्याभावे व्यक्तनामानन्त्याद्व्यभिचाराच्च शब्दशक्तिग्रह एव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न सङ्गच्छते । कुतस्तदन्यथाऽनुपपत्त्या साक्षिणोऽतीतादिगोचरत्वसिदि्धः इत्यत आह

किञ्चिदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-किञ्चित्सादृश्यविज्ञानादखिलस्यापि वस्तुनः । शब्दशक्तिग्रहश्च स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदेतद्वैशेषिकपरीक्षायां व्याख्यातप्रायम् । नन्वेवं सति गोशब्दस्य गवयेऽपि शक्तिं गृह्णीयात् । सादृश्यसद्भावादित्यत आह

तत्तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्तत्सादृश्यमानतः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वेणान्वयः । न यत्किञ्चित्सादृश्यज्ञानं शब्दशक्तिग्रहणकारणम् । किन्त्वतिव्याप्तिविधुरम् । यथा गोशब्दे सास्नादिमत्त्वमेवमन्यत्रान्यदिति भावः । एतेन पूर्वः किञ्चित् शब्दो व्याख्यातो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४७सु०- एवं साक्षिप्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वम् अपाकृत्य मानसप्रत्यक्षस्यापि तदपाकरोति

प्रत्यक्षमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रत्यक्षं मानसं चैव यदाऽतीतार्थगोचरम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मानसं प्रत्यक्षं चातीतार्थगोचरमेव यत्स्मृतिकारणमिति । यदेत्युत्तरवाक्ये सम्बध्यते । पूर्वानुभवानधिकविषयायाः स्मृतेः प्रामाण्यमेव दुर्लभं कुतो मानसप्रत्यक्षजत्वमित्यत आह

(यदेति) तदेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदा स्मृतिप्रमाणत्वमतीतत्वविशेषितम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदा यस्मात् अतीतत्वविशेषितम् अर्थं स्मृतिर्विषयीकरोतीति शेषः ।

तदा

तस्मात् स्मृतिप्रमाणत्वं सिद्धम् । अतीतत्वविशेषितार्थविषयत्वेऽपि कथं स्मृतेः प्रमाणत्वमित्यत आह

आधिक्यमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आधिक्यमनुभूतात्तु यदाऽतीतत्वमिष्यते ।मानता च कथं न स्यात् स्मृतेः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् स्मृतिविषयीकृतमतीतत्वं वर्तमानतयाऽनुभूतार्थादाधिक्यमिष्यते सर्वैः तस्मात् स्मृतेर्मानता कथं न स्यात् । मानत्वे च मानसप्रत्यक्षजत्वं कथं न स्यादिति चार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपि च अनधिगतार्थगन्तृत्वं प्रमाणलक्षणमङ्गीकृत्य इदं स्मृतेरनुभवाधिकविषयत्वं व्युत्पादितम् । वस्तुतस्तु नेदं लक्षणम् । किन्तु यथार्थत्वमेव । तच्चास्ति स्मृतेरनुभवसिद्धम् । बाधकप्रत्यये हि सति तन्न भवेत् । न चासावत्रास्तीत्याह

बाधश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- बाधश्च नात्र हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चाक्षुषादिप्रत्यक्षेऽपि न वर्तमानमात्रग्राहित्वनियम इति भावेनाह

मानत्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मानत्वं प्रत्यभिज्ञाया अपि सर्वानुभूतिगम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपि हि परीक्षकास्तद्बलेनात्मादेः स्थायित्वं साधयन्ति । ततः किं प्रकृत इत्यत आह

अतीतेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतीतवर्तमानत्वधर्मिणी सा च दृश्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अतीतत्ववर्तमानत्वधर्मविशिष्टार्थविषयेत्यर्थः ।

दृश्यते

साक्षिणा । सोऽयमिति हि प्रत्यभिज्ञाकारोऽनुभूयते । सा च चक्षुरादिनैव जायत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४८सु०- अथ मतम् । प्रत्यभिज्ञायां चत्वारः पक्षाः सम्भवन्ति । अनुभव एवेति वा स्मृतिरेवेति वा स्मृत्यनुभवरूपं ज्ञानद्वयमिति वैकमेव ज्ञानमंशे स्मृतिरंशेऽनुभव इति वेति । तत्र न तावदाद्यः । तथात्वे ह्ययमित्येव स्यान्न तु स इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि द्वितीयः । तथा सति स इत्येव स्यान्न त्वयमिति । वक्ष्यमा(ण)णो दोषश्च स्यात् । अत उत्तरं पक्षद्वयमेवाङ्गीकरणीयम् । तथा च स इत्यंशस्य स्मृतित्वान्न चाक्षुषादिप्रत्यक्षस्यातीतविषयत्वमित्यत आह

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च सा स्मृतिमात्रार्धा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्मृतिरेव (मात्रा) स्मृतिमात्रा, स्मृतिमात्राऽर्धं यस्याः सा तथोक्ता स्मृत्यनुभवरूपैकदेशसमुदायरूपा तथा स्मृत्यनुभवात्मकैकज्ञानरूपा च नेत्यर्थः । कुतो नेत्यतः प्रथमप्रतिज्ञायां हेतुमाह

तदिदन्त्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदिदन्त्वग्रहैकतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वेदन्त्वग्रहयोरेकत्वानुभवात् । ग्रहग्रहणेनानुभवत्वं सूचयति । द्वितीयप्रतिज्ञायां हेतुमाह

तदिदन्त्वेति

। तत्त्वेदन्त्वग्रहस्यैकत्वान्निरंशत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । प्रत्यभिज्ञा न स्मृतिरेवेति परेणाप्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि ज्ञानद्वयरूपा । तत्तावत एवेदन्तायां मानाभावप्रसङ्गेन क्षणभङ्गभङ्गासिद्धेः । न च स्मृत्यनुभवरूपमेकमेव ज्ञानम् । एकत्वे द्विरूपताविरोधात् । तस्मादनुभवरूपमेकमेव विज्ञानं संस्कारसचिवेन चक्षुरादिना जातत्वात् सोऽयमित्याकारं भवति । यथा खलु शुक्लहरितपीतादिरूपाणां चित्ररूपारम्भकत्वम् । यथा वा दोषसहकृतानामिन्द्रियाणां विपर्ययहेतुत्वम् । तथा संस्कारसचिवानामिन्द्रियाणां प्रत्यभिज्ञाहेतुत्वं भविष्यतीति को दोषः । न च संस्कारस्य स्वतन्त्रस्य ज्ञानहेतुत्वम् । स्मृतेर्मानसप्रत्यक्षजत्वाङ्गीकारादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तच्चेन्नोत्तरगोचरमि त्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो न वर्तमानैकनियमः स्याद् ग्रहेऽक्षजे ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वर्तमानैकनियमः

वर्तमानमेकमेव विषयीकरोतीत्येवंरूपो नियमः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४९सु०- प्रमाणप्रमेयप्रमातृभेदं विश्वमबाध्यमिति यदुक्तं तदुपसंहरिष्यन् अर्थगताया ज्ञा(ततायाः प्राकट्यापरपर्यायाः)तताप्राकट्यसमाख्यायाः प्रमितेश्चतुर्थ्या विद्यमानत्वात् कथं त्रिविधं विश्वमित्याशङ्कां तावत्परिहरति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च प्रमाणतोऽन्या स्यात्प्रमितिर्नाम कुत्रचित् ।मानाभावाद्गौरवाच्च कल्पनायाः किमेतया ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमितिर्नाम वस्तु नास्त्येव तत्र मानाभावात् । ननु कथं मानाभावः । प्रमाता च प्रमेयं च प्रमाणं प्रमितिस्तथे त्यादेरागमस्य विद्यमानत्वादित्यत उक्तं

प्रमाणतोऽन्येति

। द्विविधं प्रमाणं करणं फलं च । (अत्र) तत्र प्रमाणशब्देन करणमभिधाय प्रमितिशब्देन फलरूपप्रमाणमेव उच्यते । न तु ततोऽन्या प्रमितिरिति । अस्ति तावदर्थज्ञानयोर्विषयविषयिभावनियमः । न चासौ सत्तया कारणत्वेन वाऽतिव्याप्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि तादात्म्यसारूप्याभ्याम् । असम्भवात् । यत्र ज्ञाने योऽर्थोऽवभासते त(त्रासौ)स्यासौ विषय इत्यत्र सप्तम्यर्थानुपपत्तिः । तस्माद्येन यस्यातिशय उत्पद्यते तस्यासौ विषय इत्यङ्गीकार्यम् । तथा चार्थस्य विषयत्वसिद्धये ज्ञानजन्योऽर्थगतोऽतिशयः सर्वथाऽङ्गीकार्य इति कथं मानाभावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । तथा सत्यतीतानागतयोर्ज्ञानविषयताभावप्रसङ्गात् । न ह्यसति धर्मिणि तत्र धर्मोत्पत्तिः सम्भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ करणसम्भवात् तत्र विषयत्वमित्युच्यते तर्हि वर्तमानेऽपि तथा सम्भवान्न ज्ञातता कल्पनीयेति । तदिदमुक्तं

कुत्रचिदिति

। अतीतादिवद्वर्तमानेऽपि नास्तीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च ज्ञानं स्वविषये ज्ञाततामुपजनयति यत्र क्वचिद्वा । द्वितीयेऽतिप्रसङ्गः । आद्ये ज्ञाततोपजननात्प्रागेव अर्थस्य विषयत्वसिद्धेर्व्यर्थं तत्कल्पनमित्याह

किमेतयेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपि च ज्ञाततायामपि ज्ञाततोत्पादोऽङ्गीक्रियते न वा । नेति पक्षे ज्ञानविषयत्वं न</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यात् । आद्ये अनुभवानारूढं ज्ञातताप्रवाहमङ्गीकुर्वाणस्य कल्पनागौरवं स्यादित्याह

कल्पनाया गौरवाच्चेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ ज्ञातता ज्ञाततान्तरमन्तरेणैव विषय इति कल्प्यते । तदाऽपि कल्पनागौरवमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन ज्ञानं स्वविषये किञ्चित्करोति क्रियात्वाद्गमनवदित्यनुमानमपि निरस्तम् । ज्ञानमात्रपक्षीकारेऽतीतानागतज्ञातताज्ञानेषु बाधात् । अन्यथा तत्रैव व्यभिचारादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५०सु०- ननु ज्ञातो घटः प्रकटो घट इत्यर्थविशेषणतया ज्ञातता प्रत्यक्षमीक्ष्यत इत्यत आह

मयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मयैतज्ज्ञातमिति तु साक्षिगं ज्ञानगोचरम् । ज्ञानमेव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानमेव मयैतज्ज्ञातमिति ज्ञानगोचरम् । क्रिया हि कर्तृस्थैव यदा कर्तृप्राधान्येन व्यवह्रियते तदा कर्तृधर्मतया प्रतीयते । यथा देवदत्तो घटमिच्छति द्वेष्टीति । यदा तु कर्मप्राधान्येन तदा तद्धर्मतया । यथेष्टो द्विष्ट इति । यदा पुनः स्वप्राधान्येन तदा स्वतन्त्रैव । यथेच्छा द्वेष इति । एवमात्मगतमेव ज्ञानं विषयधर्मतयाऽवभासत इति किमनुपपन्नम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च ज्ञानं तावन्न प्रत्यक्षम् । तथा हि । न तावत्पूर्वभाविनो ज्ञानस्य ज्ञानं विषयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा सति ज्ञास्यामीत्येव(मेव) स्यान्न तु जानामीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नाप्यागामिनः । तथात्वे ह्यज्ञासिषमित्येव स्यात् । न च सहभाविज्ञानान्तरमस्ति । ततो ज्ञाततालक्षणकार्येणैवानुमातव्यमिति कथं सा नाभ्युपगम्यत इत्यत उक्तं

साक्षिगमिति

। साक्षिणो नित्यत्वान्नोक्तदोषः । स च स्वप्रकाश इति । अनुपलम्भबाधिता च ज्ञाततेत्याह

ततोऽन्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ततोऽन्या न प्रमितिर्नाम दृश्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रथमज्ञाने हि शुद्ध एवार्थो ज्ञायते न ज्ञातताविशिष्टः । तदानीं तस्या अजातत्वात् । तामुत्पाद्य पुनस्तद्विशिष्टमर्थं विषयीकरोतीति पक्षे विरम्यव्यापारप्रसङ्गात् । न च प्रथमज्ञानविषयीकृतादधिकोऽर्थ उत्तरज्ञानेषु चकास्ति । ज्ञात इत्यत्र तु ज्ञानं विषय इत्युक्तमेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५१सु०- इदानीं ईशतज्ज्ञाने त्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति

मानेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मानमातृप्रमेयाणां तदुच्छित्तिर्न हि क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्तस्मान्मानादिभेदेन त्रिविधमेव विश्वं तस्य क्वचिदप्युच्छित्तिर्बाधो ना(स्ती)स्त्येवेत्यर्थः । प्रकृत(मनुस)मुपसंहरन् स्वप्नस्य मिथ्यात्वं हेत्वन्तरेण दूषयति

स्वाप्नानामपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वाप्नानामपि चैतेषां न बाधो दृश्यते क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चः

हेतौ । यस्मात्स्वाप्नानामप्ये(ते)षां मानमातृप्रमेयाणां क्वचित्काले न बाधो दृश्यते अतः स्वप्नो मिथ्या नैवेति सम्बन्धः । न केवलं बाह्यप्रपञ्च इत्यपेरर्थः । स्वप्नादुत्थितस्य नात्र गजोऽभूदित्यादिना बाधदर्शनात् कथमेतदित्यत आह

जाग्रत्त्वमात्रमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-जाग्रत्त्वमात्रमत्रैकमन्यथा दृश्यते स्फुटम् ।अतो मिथ्या न च स्वप्नो</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यथा

अविद्यमानत्वेन । व्याख्यातप्रायमेतत् । यत्तूक्तं रथोऽयमित्यादि, तत्परिणामितामावेदयति । न बाधमिति वक्ष्यते । न तत्र रथा इत्यादिश्रुतिस्तु तत्प्रागभावम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वाप्नपदार्थानां जाग्रत्त्वं यदि भ्रमसिद्धं बाधितं च तदा तेषां मिथ्यात्वमवर्जनीयम् । स्वाप्नगजादयो मिथ्या भ्रमविषयत्वाद्बाधविषयत्वाच्च शुक्तिरजतवदित्यनुमानादिति चेत्किमिदं भ्रमविषयत्वमारोप्यतया वाऽऽरोपाधिष्ठानतया वा साधारणं वा । तथा बाधविषयत्वमपि किन्निषेध्यतया उत निषेधाधिकरणतया अथ साधारणम् । उभयत्रापि द्वितीयतृतीययोर्दोषमाह

जाग्रद्वदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-जाग्रद्वत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जाग्रता दृष्टं शुक्तयादिकं यथा तथेत्यर्थः । यथा शुक्तिकादेरारोपबाधाधिष्ठानत्वेऽपि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न मिथ्यात्वं तथा स्वाप्नानामपीत्यनैकान्त्यमित्यर्थः । ननु जागरोपलब्धस्य शुक्तयादेरप्यनेनैव हेतुना मिथ्यात्वमस्माकं सिषाधयिषितमेवेति कथं तत्रानैकान्तिकत्वमित्यत आह

जाग्रदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- जाग्रदेव च ।आत्मवत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि जाग्रत्स्वप्नश्चात्मवन्नैव मिथ्येत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५२सु०- तद्विवृणोति

क्वचिदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-क्वचिदात्मा च स्यादेव भ्रमगोचरः । एतावता न मिथ्याऽसौ स्वप्ने जागरिते तथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्षणिकोऽहमित्यादि भ्रमगोचरः । उपलक्षणं चैतत् । न क्षणिकोऽहं स्थिर एवेति बाधगोचरश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।

स्वप्ने जागरिते तथेति

। तत्रोपलब्धाः पदार्था अपि न मिथ्येत्यर्थः । उभयपक्षीकारेणानुमा(नेऽप्या)नस्यात्मनि व्यभिचारोऽपरिहार्य इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु क्षणिकत्वादिना प्रतिपन्न आत्माऽपि मिथ्येति कथं तत्र व्यभिचार इति चेत् । किं क्षणिकत्वादेरारोपितस्य मिथ्यात्वादेवमुच्यते उतात्मस्वरूपस्यैव । द्वितीये त्वपसिद्धान्तः स्फुट एव । आद्यमाशङ्क्य दूषयति

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यात्मन्यन्यथा दृश्यं भ्रान्तमत्रापि तद्भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्ह्यारोपिताकारस्य मिथ्यात्वं साध्यमित्युक्तं स्यात् । तथा च सिद्धसाधनत्वं जाग्रत्स्वप्नावगतार्थेष्वारोपिताकाराणां मिथ्यात्वस्यास्माभिरप्यङ्गीकृतत्वात् । आरोप्यतया निषेध्यतया वा भ्रान्तिबाधविषयत्वं हेतुरित्याद्यपक्षे दोषमाह

अबाधितेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अबाधितानुवृत्तेस्तु स्वाप्नादेर्भ्रान्तता कुतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जाग्रत्त्वादेः रजतत्वादेश्च बाधादुत्तरमप्यबाधितत्वेन गजादेः शुक्तयादेश्चानुवृत्तेः स्वप्नादेरुक्तविधा

भ्रान्तता

बाध्यता च कुतः । तथा च स्वरूपासिदि्धः । यथा खलु बाधोत्तरकालमप्यनुवर्तमान आत्मा नारोप्यो नापि बाध्यः । तथा स्वप्नजागरावपि । तयोरप्यद्राक्षमेवाहं गजमित्याद्यनुवृत्तेरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुकूलप्रमाणाभावात् प्रतिकूलप्रमाणभावाच्च भ्रान्तिविषयत्वादिहेतुना जाग्रत्स्वप्नयोर्मिथ्यात्वानुमानमनुपपन्नमित्याह

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च काचित्प्रमा विश्वभ्रान्तत्वे सर्वमेव च । अभ्रान्तत्वे प्रमाणं तु कथं तद्भ्र्रान्तता भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वमित्युभयविधं विवक्षितम् ।

भ्रान्तत्वे

मिथ्यात्वे । यद्वा भ्रान्तिविषयत्वादिहेतुद्वयस्यासिदि्धं प्रकारान्तरेण साधयितुमिदं वाक्यम् । भ्रान्तत्व इ( मि )ति बाध्यत्वस्याप्युपलक्षणम् । यतस्तस्मादित्युपस्कर्तव्यम् । तद्भ्रान्तता तस्य द्विविधस्यापि विश्वस्य भ्रान्तिविषयता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५३सु०- दृश्यत्वादिहेतुना स्वप्नजागरयोर्भ्रान्तत्वादिसाधनात् कथमसिदि्धरित्याशङ्कां परिहर्तुं भ्रान्तत्वं प्रकारान्तरेण दूषयति

किञ्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-किञ्च भ्रान्तत्ववादी स भ्रान्तत्वं स्वमतस्य च ।।अङ्गीकरोति नियतं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भ्रान्तत्ववादी दृश्यत्वादिना द्विविधस्यापि विश्वस्य भ्रान्तत्वादिकं (सा त्वं) साधयन् ।

स्वमतस्येति

। स्वप्रतिज्ञार्थस्य ।।

नियतमिति

। अन्यथा तत्रानैकान्त्यापत्तेरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं परेण स्वव्याप्तिसिद्धये स्वप्रतिज्ञातार्थस्य भ्रान्तत्वादिकमङ्गीकरणीयम् । किन्तु वयमपि तदङ्गीकुर्म इत्याह

तत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्र सम्प्रतिपन्नता ।वादिनोः ५</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परप्रतिज्ञातार्थस्य भ्रान्तत्वादौ

वादिनोः

वादिप्रतिवादिनोः । एतच्च वक्ष्यमाणानुमानस्यान्यतरासिदि्धनिरासार्थमिति बोद्धव्यम् । ततः किमित्यत आह

तेन चेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तेन चाभ्रान्तं विश्वमेव भविष्यति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलमुक्तप्रमाणैः किन्तु विश्वभ्रान्तत्वादेर्भ्रान्तत्वादिहेतुना च विश्वमभ्रान्तमेव तथाऽबाध्यमेव भविष्यति । तत्र व्याप्तिं सूचयति

भ्रान्तत्वेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भ्रान्तत्वभ्रान्तता चेत्स्यात्कथं नाभ्रान्तिसत्यता</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदेतौ प्रयोगौ भवतः । विश्वमभ्रान्तं भ्रान्तभ्रान्तत्वात् । तथा विश्वमबाध्यं बाध्यबाध्यत्वात् । आत्मवदिति । अपव्याख्यानदूषणस्य प्रयोजनमाह

अशेषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अशेषदोषदुष्टं तन्मतं हेयं बुभूषुभिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तन्मतमिति

। स्वाप्नजागरप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं प्रतिपादयन्मतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५४सु०- स्यादेतत् । विश्वस्य भ्रान्तत्वादिकमिवाभ्रान्तत्वादिकमपि मिथ्या किन्न स्यात् । न चैतदघटितं दुर्घटत्वस्य भूषणत्वादित्याशङ्कां परिहरन् मन्दमेतदस्मदीयं तन्मतहेयताव्युत्पादनमुपादानप्रसक्तेरभावादिति सोल-लुण्ठमाह

येनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-येन स्वमतहेयत्वं स्वयमङ्गीकृतं सदा ।भ्रान्तित्वाद्दुर्घटत्वस्य भूषणत्वाच्च केवलम् ।उन्मत्तोऽपि कथं तस्य मतं स्वीकर्तुमिच्छति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भ्रान्तित्वात्

भ्रान्तिविषयत्वेनाङ्गीकृतत्वात् ।

दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात्

भूषणत्वेनाङ्गीकृतत्वाच्च ।

केवलमुन्मत्तोऽपि

साक्षादुन्मत्तोऽपि न पुनरुन्मत्तकबीजाद्यदनेनोन्मत्तः न ह्युन्मत्तः स्वमतं भ्रान्तं दुर्घटं चेति स्वयमेव मन्यते । तर्हि कथं लोके प्रवृत्तमित्यत आह

ईशेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ईशशक्तेरचिन्त्यत्वान्महोन्मत्तैः प्रवर्तितम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">महोन्मत्तै

रिति हेत्वन्तरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५५सु०- सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्य अपव्याख्यानस्य हेयताव्युत्पादनम् असङ्गतमित्यतः स्वव्याख्यानदार्ढ्यार्थमित्याशयवानुक्तं सूत्रार्थं विवृण्वन् मायाशब्दार्थं तावदाह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतः प्रज्ञाऽत्र मायोक्ता जैवी</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यथा व्याख्यानस्य दुष्टत्वात् माया वयुनमभिख्ये ति प्रज्ञानामसु पाठादिति भावः । मायायाः सन्ध्यकारणत्वं वक्ष्यते । तत्र जैवी प्रज्ञा कदृशं कारणमित्यत आह

उपादानमेवेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-उपादानमेव सा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सन्ध्यस्येति शेषः । न केवलं जैवीप्रज्ञाऽत्र माया । किन्त्वैश्वरी च । सा च सन्ध्यस्य निमित्तमेवेत्याह

निमित्तमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-निमित्तमैश्वरी मुख्या</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रज्ञाशब्दश्चात्र लाक्षणिको वासनार्थ इति वक्ष्यति(ते) । तच्च व्याख्यानं नोभयसाधारणमित्याशयेनोक्तं

मुख्येति

। ईश्वरप्रज्ञा मुख्यैव जीवप्रज्ञा तु लाक्षणिकी ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५६सु०- मायामात्रपदं व्याख्याति

निर्मितमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निर्मितं त्रातमेव च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ताभ्यामेवेति सम्बन्धः । तेन तुशब्दो व्याख्यातो भवति । यथासङ्ख्येनान्वयपरिहारार्थमुक्तं

सह पृथगेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ताभ्यां सह पृथक् चैव मायामात्रमितीर्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

शब्दः तस्मादित्यर्थे । ईर्यते सन्ध्यमिति शेषः । सह पृथक् इत्युक्तं विवृणोति

उभाभ्यामिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उभाभ्यां मातमैश्वर्यात् त्रातं सह पृथक् ततः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवेश्वरप्रज्ञाभ्यां

मातं

निर्मितमैश्वर्या प्रज्ञया त्रातं यस्मात् ततः सह पृथगित्युक्तम् । धातुसमुदायात् आतोऽनुपसर्गे क इति कः । अदिभूभ्यां डुतजिति यथा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि एकस्मादेव धातोस्त्रप्रत्ययः शक्यः कर्तुम् । तथाऽप्यधिकार्थलाभायैव कृतम् । सौत्रत्वान्निर्देशस्य कर्मणि प्रत्ययः । घञर्थे कविधानमिति वा । नन्विदं पूर्वापरविरुद्धम् । पूर्वं हि जीववासनोपादानकं सन्ध्यमित्युक्तम् । इदानीं तु प्रज्ञोपादानकमिति । मैवम् । प्रज्ञाशब्द(स्यापि वा)स्य वासनोपलक्षणत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५७सु०- अथ प्रज्ञाया वासनायाश्च कः सम्बन्धो येन लक्षणा स्यादित्यत आह

प्रज्ञात्मकमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रज्ञात्मकं मनो येन मनोरूपाश्च वासनाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">येन

कारणेन मनः

प्रज्ञात्मकं

प्रज्ञोपादानं,

वासनाश्च मनोरूपा

मनउपादानकाः तेनैतयोरेककारणत्वलक्षणसम्बन्धेन लक्षणोपपद्यत इति शेषः । प्रज्ञावासनयोर्मन उपादानमित्येतत्कुत इत्यत आह

धीरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-धीर्भीरिति मनस्त्वेवेत्याह च श्रुतिरञ्जसा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतावितिशब्द आद्यर्थः । तेन वासनाया अपि मनोविकारत्वं लभ्यते । इति त्विति सम्बन्धः । इति श्रुतिश्चशब्दादन्या चाह प्रज्ञादेर्मनोविकारत्वम् ।

अञ्जसा

स्पष्टम् । एतेनात्मकार्यत्वं वदन्तो निरस्ता भवन्ति । बाह्यार्थज्ञानस्य तदानीमभावादसतश्चोपादानत्वानुपपत्तेः मुख्यार्थत्यागः । यदि च वासनामात्रमिति मुख्य एव प्रयोगः क्रियेत तदेश्वरप्रज्ञा न सङ्गृहीता स्यात् पृथगुभयग्रहणे च गौरवं स्यात् । अतो मुख्यामुख्यविवक्षयोभयस्य लाघवेन ग्रहणाय मायामात्रमित्युक्तम् । अत एव मायैव मायामात्रमिति न व्याख्यातम् । सन्ध्यस्य निमित्तकारणभूतयेश्वरप्रज्ञया तादात्म्याभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५८सु०- ननु प्रज्ञावासनयोरस्ति कार्यकारणभावः सम्बन्धः । स एव लक्षणाबीजमस्तु । किं द्वयोर्मनःकार्यत्ववर्णनेनेत्यत आह

चिदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चिदचिन्मिश्रमेवैतन्मनो यावच्च संसृतिः ।तेनावस्था इमास्सर्वा जीवः पश्यति सर्वदा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं स्वप्नं किन्त्विमाः सांसारिकः सर्वा अप्यवस्थास्तेन मनसैव सर्वदा जीवः पश्यति । अतः प्रधानत्वात् तद्द्वारक एव सम्बन्ध आदरणीयो नापरः । मनश्च केचन जडमेव मन्यन्ते । अपरे त्वचेतनमेवारोपितचैतन्यम् । तन्निरासेन स्वरूपं कथयति

चिदचिन्मिश्रमेवेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदित्यध्याहार्यम् । केवलमचेतनस्य घटादिवदेवम्भावासम्भवाच्चैतन्यारोप्यस्य निराकृतत्वाच्चिदचिन्मिश्रमेवाङ्गीकार्यम् । भवन्ति चात्रागमाः । यदि मनसा सर्वावस्थाप्राप्तिस्तदा मोक्षेऽपि तस्य भावा(दव)देवावस्थाः स्युरित्यत उक्तं यावत्संसृतिस्तावदेव जीवस्योपकारापकारौ करोतीति । कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति व्याख्याति

मनोविकारा इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मनोविकारा विषयाः स्वाप्ना यद्बाह्यवन्न ते ।स्थूला भवन्त्यतस्तेषां स्पष्टता न तथा क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्मात्स्वाप्ना विषया मनोजन्यवासनाविकारा अत एव हि ते बाह्यवत् स्थूलाः न भवन्ति, संवृते देशेऽवकाशानर्हा न भवन्ति । तेषां तथा

बाह्यवत् क्वचित् स्पष्टता

बाह्यार्थक्रियाकारिता नास्ति । यद्वा यस्मात्ते बाह्यवत् स्थूला न भवन्ति तथा तेषां क्वचित् स्पष्टता नास्ति अतः स्वाप्ना विषया मनोविकारा इति योजना । यथा चैतत्तथोक्तं पुरस्तात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५९सु०- ननु (च) स्वाप्नकामिनीसम्भोगादेश्चरमधातुविसर्गादिबाह्यार्थक्रियाकारितादर्शनाद्भागासिदि्धरित्यत आह

क्वचिदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-क्वचित्स्पष्टा अपि स्युष्टे</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ते स्वाप्ना विषयाः क्वचित्स्पष्टा अपि स्युरेव । तथाऽपि तदतिरिक्तपक्षीकरणेनादोष इति भावः । एवं तर्हि तस्यांशस्य वासनामयत्वं न स्यादित्यत आह

वासनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वासना मानसी च सा ।।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सा च मानसी वासना सिद्धा । अस्पष्टताऽभावेऽप्यस्थूलत्वस्य सत्त्वादिति भावः । अत एव सौत्रो हेतुर्द्वेधा व्याख्यातः । तदनेन देशकालनिमित्तसम्पत्तिः स्वप्ने नास्तीति यदुक्तं तद्वासनामयोक्तया निरस्तम् । अत एव सृष्टिश्रुतेर्भाक्तत्ववर्णनमपास्तम् । प्राज्ञस्य निर्मातृत्वं च न वृथा त्याज्यम् । स्वयं विहृत्येत्याद्यपीश्वरविषयमन्यत्र व्याख्यातम् । स्वप्ननिर्माणे शुभाशुभयोगापत्तिरिति चासङ्गतम् । व्याप्त्यभावात् । जीवस्य ब्रह्मभावोपदेश इति च सार्वज्ञादेः पारमार्थिकत्वसमर्थनादयुक्तम् । वियदादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वकथनं च तत्सत्यत्वोपपादनात् निरस्तम् ।। ३२१ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति सन्ध्य(स्वप्न•धिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A001_B101">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A001_B101"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A001_B101
| id = AV_C03_S02_A001_B101_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पराभिध्यानाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६०सु०- परकृतस्य अपव्याख्यानतां प्रतिपादयितुं पराभिध्यानादिति सूत्रतात्पर्यमाह

ईशेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ईशेच्छयाऽन्तर्दधाति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सन्ध्यमिति शेषः । न केवलं स्वप्नः किन्तु तत्तिरोधानमपीश्वरेच्छाधीनमित्येष एवार्थोऽनेन सूत्रेणोच्यते नान्यः । जीवस्येश्वरांशताया अप्रामाणिकत्वस्य द्वितीयेऽभिहितत्वात् । न च ज्ञानैश्वर्यशक्त ब्रह्मणस्तात्त्विकतया परेणाङ्गीकृते । किञ्च देहयोगात्तिरोहितमित्येतावताऽलम् । अन्यदसङ्गतमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च देहयोगश्चेत्तिरोधान (एव) हेतुस्तदा सुप्तिप्रलययोराविर्भावः स्यात् । अविद्याद्युपलक्षणमेतदिति चे(देतदपि त)त् अथ तथैव किन्नोक्तमित्यास्तां विस्तरः । यदि स्वप्नोऽन्तर्धत्ते कथं तर्हि पुनस्तत्प्रतीतिरित्यत आह

व्यज्यते चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-व्यज्यते च पुनस्तया ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन परकीयं बाधकथनं निरस्तम् । व्यक्तिस्तिरोधानं च न ज्ञायत इत्यतोऽधिकरणद्वयार्थमुपसंहरति

सृष्ट्वैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सृष्ट्वैव वासनाभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः । वासनामात्रतां तस्य नीत्वाऽन्तर्धापयत्यजः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवशब्देनारोपं वारयति । दर्शयित्वेत्यपि द्रष्टव्यम् । तस्य च वासनामात्रतां

नीत्वा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कृत्वा । अन्यथा द्वितीया स्यात् ।

अन्तर्धापयति

अदर्शनं गमयति । तस्य जीवस्य वासनाभिरिति वा । तस्यान्तर्धापयतीति वा ।। ३२२ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति पराभिध्यानाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A007">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A007"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A007
| id = AV_C03_S02_A007_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ सुषुप्तिबोधमोहाधिकरणानि ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ तदभावो नाडीषु तच्छतेरात्मनि ह ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ॐ अतः प्रबोधोऽस्मात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ॐ मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेषात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६१सु०- अत्र यज्जीवब्रह्मणोरेकत्वं परेण वर्णितं तत्सूत्राक्षराप्रतीतं तद्विरुद्धं चोपेक्षणीयमेवेति ज्ञापयितुमधिकरणत्रयस्य तात्पर्यमाह

सुषुप्तीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सुषुप्तिबोधमोहांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा । जीवं नयति जीवेशो ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सुषुप्तिबोधादेः कारणान्तरदर्शनात् कथमेतदित्यत उक्तं

स्ववशस्तद्वशमिति ।

स्वतन्त्रोऽपीश्वरो लीलया तानि कारणान्युपादाय जीवं तद्वशतां नीत्वा सुषुप्त्यादिकं प्रापयतीत्यर्थः । एतच्च भाष्यादौ स्पष्टम् ।। ३२४,५,७ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति सुषुप्तिबोधमोहाधिकरणानि ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A007_B">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A007_B"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A007_B
| id = AV_C03_S02_A007_B_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६२सु०- केचिदेवं व्याचक्षते । सुषुप्तौ ब्रह्मसम्पन्नो य एव जीवः (किं) स एवोत्तिष्ठति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत अन्योऽपीति संशये महाजलनिधौ क्षिप्तस्योदबिन्दोरिव ब्रह्मणैकभूतस्योद्धरणासम्भवादनियम इति प्राप्ते समाधीयते । स एवोत्तिष्ठति, यः सुप्तः । कुतः । कर्मशेषसमापनात्प्रत्यभिज्ञानाच्छब्देभ्यो विधिभ्यश्च । सुप्तस्य मुक्तत्वापत्त्या विध्यनुपपत्तेरिति । तदेतदपव्याख्यानमिति सूचनायाधिकरणतात्पर्यमाह

नान्य इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नान्यः कर्ताऽस्य कश्चन ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वप्नादीनां परमेश्वरकृतत्वेऽभिहिते किं देशकालान्तरेऽन्योऽपि कर्ताऽस्त्युतेश्वर एवेति संशये लौकिकेश्वराणां देशकालव्यवस्थयैश्वर्यदर्शनादयमपि तथाविध इति प्राप्ते । स एव ईश्वरोऽस्य स्वप्नादेः कर्ता न तु देशकालान्तरेऽन्यः कश्चनेत्येष एवार्थोऽत्र प्रतिपाद्यत इति । न हि यः सुप्तः स एवोत्तिष्ठत्यन्यो वेति कस्यचित्संशयोऽस्ति । न च सुप्तस्य ब्रह्मणैक्यं प्रमाणदृष्टमिष्टं वा परस्येति यत्किञ्चिदेतत् । लाघवार्थं क्रमोल-लङ्घनेन व्याख्यानमिति बो(द्धव्य)ध्यम् । सूत्रकृता च स्वप्नादिवन्न मोहः स्वतन्त्रावस्थेति ज्ञापनाय व्यवधानं कृतमिति ।। ३२६ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A008">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A008"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A008
| id = AV_C03_S02_A008_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ स्थान(तोऽप्य)भेदाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६३सु०- केचिदिदमित्थं व्याचक्षते । द्विरूपं ब्रह्म श्रूयते सर्वकर्मा सर्वकाम इत्यादौ सविशेषमस्थूलमनण्वित्यादौ निर्विशेषम् । तत्र किमुभयरूपं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यमुतान्यतररूपम् । यदाऽप्यन्यतररूपं तदा(ऽपि) किं सविशेषमुत निर्विशेषमिति संशये द्विविधश्रुत्यनुरोधादुभयरूपमेव ब्रह्मेति प्राप्ते इदमुच्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न तावत् स्वत एव परस्य ब्रह्मण उभयरूपत्वं सम्भवति, विरोधात् । अस्तु तर्हि स्थानतः पृथिव्याद्युपाधियोगात् । मैवम् । न ह्युपाधिरन्यदन्यथाकरोति किन्त्वविद्योपस्थापिताः पृथिव्याद्युपाधयो भ्रममुपजनयन्ति । अतश्चान्यतरपरिग्रहेऽपि निरस्तसमस्तविशेषमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । सर्वत्राशब्दमस्पर्शमित्यादिवाक्येषु तथाभूतमेव हि ब्रह्मोपदिश्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न निर्विशेषमेव ब्रह्म । चतुष्पाद्ब्रह्म षोडशकलं ब्रह्मेत्यादौ भेदेनोपदेशादिति चेन्न । यश्चायमस्यां पृथिव्यामित्यादिना प्रत्युपाधि भेदाभाववचनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपि चैवमेके ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नेह नानाऽस्ति किञ्चनेत्यादौ भेददर्शननिन्दापूर्वकमभेदमेके शाखिनः समामनन्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदिदं व्याख्यानं सम्यग्व्याख्यानेनैवापहस्तितं भविष्यति किं पुनः प्रयत्नेनेत्याशयवान् व्याख्यानमेवारभते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वशरीरेषु, प्रतिशरीरं च दक्षिणाक्ष्यादिस्थानेषु, स्थितः परमपुरुषः स्वप्नाद्यवस्थाः प्रवर्तयतीत्युक्तम् । तत्र सर्वत्र स्थितः किमेक एवोत परस्परं भिन्न इति संशये यद्युगपदि्भन्नस्थानं तदि्भन्नं दृष्टम् । यथा घटादि । भिन्नस्थानश्चायमित्यतो भिन्न एव भवेत् । भिन्नानां च तारतम्यमनुग्राह्यानुग्राहकभावश्चोपलब्ध इति तत्प्रसङ्गोऽपीति कथं स एव चेत्युक्तमिति प्राप्ते प्रतिविहितं सूत्रकृता

न स्थानतोऽपीति

। तद्व्याचष्टे

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न स्थानभेदतोऽप्यस्य भेदः कश्चित्परेशितुः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र स्थानशब्दस्तद्भेदस्योपलक्षण इत्युक्तं भवति । सप्तम्यर्थे तसिः । आद्यादिभ्य उपसङ्ख्यानात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६४सु०- भेद इति वदता उभयलिङ्गमि त्येतदि्भन्नस्वरूपत्वमिति व्याख्यातम् । स्थानानां सुरनरादिशरीराणां तत्रापि दक्षिणाक्ष्यादीनां भेदे सत्यप्यस्य तत्र तत्र स्थितस्य परेशितुः

कश्चित्

अन्योऽन्याभावलक्षणो हीनाधिकत्वरूपोऽनुग्राह्यानुग्राहकत्वरूपो वा, भेदो नास्ति । कुत इत्यतः सर्वत्र हीत्युक्तं व्याचष्टे

सर्वत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वत्राशेषदोषोज्खपूर्णकल्याणचिद्गुणः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वत्र

स्थानेषु निर्भेदश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अशेषदोषोज्खश्चासौ पूर्णकल्याणचिद्गुणश्चेति विग्रहः ।

कल्याणा

विनाशादिरहिताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा गुणशब्दो दुःखादिष्वपीत्यतः कल्याणेत्युक्तम् । चिच्छब्दात्परत आदिपदमध्याहार्यम् । अथवा चिद्रूपा न त्वचेतना इत्यर्थः । सर्वेषु भूतेष्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षत इत्यादौ परमात्मा श्रूयते यत इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६५सु०- उक्तमर्थमाक्षिप्य समाधातुं सूत्रं

न भेदादिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्भेदं सर्वत्र सर्वदोषदूरं सकलगुणपरिपूर्णं ब्रह्मेति नोपपद्यते । कार्यकारणबद्धौ तौ इत्यादिश्रुतिपुराणादिवाक्यैः भिन्नत्वदोषित्वाल्पगुणत्वादेः भेदशब्दोपलक्षितस्योक्तत्वादित्याक्षेपार्थः । नेति परिहारांशं व्याचष्टे

तद्विरुद्धं त्विति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तद्विरुद्धं तु यत्तत्र मानं नैव क्वचिद्भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्तु

वाक्यं तस्योक्तार्थस्य विरुद्धं प्रतीयते

तत्तत्र

उक्तविरुद्धे

क्वचिदर्थे

मानं नैव भवेत् किन्त्वन्य एव तस्यार्थः प्रतिपत्तव्यः । कुत इत्यतः प्रत्येकमतद्वचनादित्युक्तम् । तदनुपपन्नमिवाभाति । सर्वत्र हीत्युक्तस्य प्रतिपक्षचोदनायां पुनस्तन्मात्रोपन्यासस्य व्यर्थत्वात् । अतः तात्पर्यमाह

महातात्पर्येति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-महातात्पर्यरोधेन कथं तन्मानमत्र तु</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सकलस्मृतीतिहासपुराणानां परमेश्वरस्य अशेषदोषदूरत्वे समस्तगुणपरिपूर्णत्वे च यन्महातात्पर्यं तद्विरोधेन

तत्

वाक्यं

अत्र

भगवतो दोषित्वादौ कथं मानं भवेत् । तुशब्दो महावाक्यत्वावान्तरवाक्यत्वलक्षणविशेषार्थः । दृष्टं हि निर्णीतमहावाक्यार्थविरुद्धस्य तदवान्तरवाक्यस्य तत्राप्रामाण्यम् । यथा स्वर्गप्रयोजनाग्निहोत्रपरमहावाक्यार्थविरुद्धस्य यद्यमुष्मिल-लोकेऽस्ति वा न वेत्यादेस्तदवान्तरवाक्यस्य महावाक्यं हि प्रधानम् । अनन्यार्थत्वात् । अप्रधानं त्ववान्तरवाक्यम् । तदर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६६सु०- स्यादेवम् । यदि परमेश्वरस्य सकलगुणपरिपूर्णत्वे निरस्तसमस्तदोषत्वे च वेदादीनां महातात्पर्यमित्यर्थः प्रमाणवान् स्यात् । तदेव तु न पश्याम इत्यत आह

दुःखेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव वेदवाक् ।भवेन्मानं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षहेतुत्वेनेति वक्तव्ये दुःखाप्ययेत्यादिवचनं वादिविप्रतिपत्तेर्मोक्षस्वरूपनिरूपणार्थमात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिर्निरतिशयसुखाभिव्यक्तिश्च मुक्तिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वाऽप्रधानप्रयोजनस्वर्गादिसङ्ग्रहार्थमिदम् । इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया ।

दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव

तद्धेतुत्वं यथा निर्वहेत् तथैव,

मानं

कस्यचिदर्थस्य प्रतिपादिका भवेत् । वेदवागिति स्मृत्यादेरुपलक्षणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । शास्त्रेण हि विषयप्रयोजनवता भाव्यम् । प्रमाणत्वात् परार्थत्वाच्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र यदा विषयः सन्दिग्धः प्रयोजनं च निश्चितं तदा निश्चितेन प्रयोजनेनानिश्चितो विषयो निश्चेतव्यः । न हि शास्त्रं साक्षात् प्रयोजनस्य कारकम् । किन्तु विषयप्रतिपादनद्वारैव । तथा च तत्प्रयोजनं यस्मिन् ज्ञापिते सम्पद्यते स एव विषयोऽवधार्यते । अन्यथा विषयप्रयोजनयोरसम्बद्धत्वेन शास्त्रस्यानुपादेयताऽऽपत्तेः । वेदादेश्च मोक्ष एव प्रधानं प्रयोजनम् । तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तत इत्यादेः । स्वर्गादिकं चाप्रधानम् । अतः स एव विषयः कल्पनीयो यस्मिन्ज्ञा(पि)ते मोक्षादिकं सम्प(द्यत इति)द्येतेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६७सु०- ततः किमित्यत आह

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदीशानात् प्रसन्नादेव नान्यथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

दुःखाप्ययादिरूपं कैवल्यम् ।

ईशानात्

विष्णोरेव भवेन्नान्यस्मात् । स हि तस्येष्टे नान्यः । अस्तु तर्हि स एव विषयः किं गुणपूर्णत्वादिनेत्यत उक्तं

प्रसन्नादेव नान्यथा

न ज्ञातमात्रादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततोऽपि किमित्यत आह

प्रसन्नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रसन्नता गुणोत्कर्षज्ञानादेव हि केवलम् ।निर्दोषतापरिज्ञानादपि नान्येन केनचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णोः प्रसन्नता च तदीयगुणोत्कर्षज्ञानादेव केवलं निर्दोषतापरिज्ञानाच्च भवति । हिशब्दः प्रमाणप्रसिदि्धं द्योतयति । तच्च वक्ष्यते । केवलशब्दोऽवधारणार्थः । नान्येन केनचिदित्येतत्प्रतिरूपेण अल्पगुणत्वादिज्ञानेन कर्मादिना वा नेत्यर्थः । तथा च मोक्षादिप्रयोजनेन शास्त्रेण तत्साधनभूतं भगवद्गुणोत्कर्षनिर्दोषताज्ञानमेव जीवानामुत्पादनीयमित्यतः सकलगुणपरिपूर्णे निरस्तसमस्तदोषे नारायण एवाशेषशास्त्रस्य महातात्पर्यमित्यवसीयते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६८सु०- स्यादेतद्यदि तदीशानादित्यादिनोक्तं प्रामाणिकं स्यादित्यतस्तत्रागमवाक्यान्युदाहरति

यो मामिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यो मामशेषदोषोज्खं गुणसर्वस्वबृंहितम् ।जानात्यस्मै प्रसन्नोऽहं दद्यां मुक्तिं न चान्यथा ।यो मामशेषाभ्यधिकं विजानाति स एव माम् ।विजानात्यखिलांस्तस्य दद्यां कामान् परं पदम् ।यो मामेवमसम्मूढः किं मां निन्दन्ति शत्रवः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बृंहितशब्देन प्रत्येकमपि गुणानामनवधिकत्वमाचष्टे ।

अशेषाभ्यधिकं

गुणैर्दोषाभावैश्च सर्वोत्तमम् । स एव मां विजानाति । अन्यज्ञानस्य मत्प्रसादाहेतुत्वात् । यो मामेवमि त्यनेन कृतकृत्यस्य भारते त्यन्तं भगवद्वाक्यं सङ्गृह्णाति ।

एवं

समस्तैर्गुणैर्दोषाभावैश्च । क्षराक्षरोत्तमो हि पुरुषोत्तमः । स सर्वविदित्यादिस्तुत्या प्रसन्नता द्योत्यते ।

सर्वभावेन

सर्वेण प्रकारेण । अन्यथा व्याघातात् ।

कृतकृत्यो

मुक्तः । किं मामि त्यनेन अभी ३ इदमेकमेको अस्मि निष्पालभी द्वा किमु त्रयः करन्ति । खले न पर्षान्प्रति हन्मि भूरिकिम्मा निन्दन्ति शत्रवोऽनिन्द्रा (ऋ. १०४८७) इति श्रुतिमुपादत्ते ।

इदमेकं

विश्वं

अभि

प्रति अहमेको

निष्पालस्मि

नितरां सहत इति निष्पाट् । द्वौ प्रपञ्चावभि प्रति अहमेको निष्पालस्मि । त्रयोऽपि प्रपञ्चा मम किमेव कुर्वन्ति न किमपि ममानिष्टं कर्तुमीशते । किन्त्वहमेव

खल इव

खलस्थितानि धान्यानीव

भूरि

भूरीन् बहून् बहुवारं वा तान्निष्ठुरान्निन्दकान् प्रतिहन्मि । तस्मादनीश्वरास्ते शत्रवो मां किं निन्दन्तीत्यर्थः । एतद्भगवतो वाक्यम् । अत्र निन्दकेषु भगवतोऽप्रसादोऽ(नर्थावा)निष्टावाप्तिश्च श्रूयते । निन्दा च दोषज्ञानादिकेति प्रसिद्धमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६९सु०- वाक्योदाहरणफलमाह

इत्यादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्यादिवेदस्मृतिगवाक्यैरेवावसीयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अवधारणेन प्राबल्यं सूचयति । प्रसादेन मुक्तिः सगुणवेदनादि ति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । अत्रानुमानमप्याह

लोकतश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- लोकतश्च प्रसादेन मुक्तिः सगुणवेदनात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इतिशब्दोऽध्याहार्यः ।

अवसीयत

इति वर्तते । भगवत्प्रसादेन संसारान्मुक्तिर्भवति स भगवत्प्रसादस्तद्गुणोत्कर्षवेदनाद्दोषाभाववेदनाच्च भवतीत्ययमर्थो लोकतो लोकदृष्टान्तोपेतानुमानतश्चा(नुमीयते)वसीयते । तथा च प्रयोगः । संसारान्मुक्तिः समर्थ(परमपु)पुरुषप्रसादसाध्या मुक्तित्वान्निगडमुक्तिवत् । न (च्) हि भगवतोऽन्यस्तत्र समर्थोऽस्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विमतो भगवत्प्रसादो गुणोत्कर्षज्ञानसाध्यो महाप्रसादत्वाद्राजप्रसादवत् । पक्षतुल्यत्वान्न व्यभिचारश्चोदनीयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७०सु०- महातात्पर्यरोधेनेत्यादिनोक्तम् उपसंहरन् परकृतापव्याख्याननिरासेऽप्युक्तां युक्तिमतिदिशति

महातात्पर्येति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-महातात्पर्यमुख्यस्य विरोधादत एव हि ।दोषित्वनिर्गुणत्वाल्पगुणत्वादि कथञ्चन । नार्थः श्रुतिपुराणादेः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परममहातात्पर्यस्य ।

निर्गुणत्व

ग्रहणमपव्याख्याननिरासार्थम् ।

कथञ्चने

त्युपाधिसम्बन्धादिनेत्यर्थः । न केवलमानुमानिकं सकलवेदा(दीनां)न्तानां भगवद्गुणोत्कर्षादौ महातात्पर्यम् । किन्तु वाचनिकं चेत्याह

तद्विरुद्ध इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तद्विरुद्धोऽखिलस्य च । अर्थः स्वयं विनिर्णीतो वासुदेवेन सादरम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">दोषित्वात्

अविरुद्धः ।

अखिलस्य

शास्त्रस्य । तद्वाक्यं पठति

इति गुह्यतममिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत । इति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इति यन्मया मम पुरुषोत्तमत्वादिकमुक्तं

इदं गुह्यतमं शास्त्रं

तात्पर्येण सर्वशास्त्रैः प्रतिपाद्योऽर्थः ।

एतद्बुद्ध्वा

इति प्रशंसया आदरः प्रतीयते । यदुक्तं स्थानभेदानुमानं तदन्यथासिद्धमिति परेशितुरित्यनेन सूचितम् । यथोक्तम् । ऐश्वर्याद्रूपमेकं च सूर्यवद्बहुधेयते इति । कालातीतं चेत्याह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतोऽखिलसच्छास्त्रविरुद्धत्वेन नानुमा ।वर्तते तत्र</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र

परमेश्वरभेदादौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अधिकरणार्थमुपसंहरति

तेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तेनेशो निर्णीतोऽखिलसद्गुणः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सच्छब्दो निर्दोषार्थः । निर्भेद इत्युपसंहर्तव्ये तत्फलोपसंहारोऽयमपव्याख्याननिरासमप्युपसंहर्तुम् ।। ३२८ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति स्थान(तोऽप्य)भेदाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A010_B39">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A010_B39"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A010_B39
| id = AV_C03_S02_A010_B39_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उपमाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-।। ॐ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७१सु०- इह परमेश्वरे जीवस्यात्यन्तिकभक्तिसिद्धये भेदाभेदमतं निराक्रियते । तथा हि । जीवब्रह्मणोर्भेदस्तावत्सिद्धान्तिनाऽङ्गीक्रियत एव । अभेदस्त्वनुमानतः सिद्धः । जीवो ब्रह्माभिन्नश्चेतनत्वाद्ब्रह्मवत्; ब्रह्मांशत्वात् । यो यदंशः स तदभिन्नो यथेश्वरांशो मत्स्यादिस्तदभिन्न इति । अतो भिन्नाभिन्नो ब्रह्मणा जीव इत्येवं प्राप्ते प्रतिविहितं सूत्रकृता सूर्यकादिवदिति सूत्रखण्डेन । तदेतद्दृष्टान्तवचनमात्रं न कस्यचिदर्थस्य साधकं बाधकं वेत्यतः पूर्वपक्षनिषेधपूर्वकं प्रतिज्ञाहेतू दर्शयति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च चित्त्वादभिन्नत्वं जीवस्येशवदाप्यते ।यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चित्त्वादित्यंशत्वस्याप्युपलक्षणम् । अभिन्नत्वं ब्रह्मणेति शेषः ।

ईशवत्

ब्रह्मवदीश्वरावतारवच्च ।

आप्यते

युज्यते ।

अस्य

जीवस्य ।

अस्य

ब्रह्मण आभासताम् । एवेत्यविगानेनालं विस्पष्टम् । एतदुक्तं भवति । न चेतनत्वाद्यनुमानेन जीवस्य ब्रह्माभेदसाधनं युक्तम् । जीवो ब्रह्माभिन्नो न भवति तदाभासत्वाद्यो यदाभासो नासौ तदभिन्नो यथासूर्यकादिः सूर्यादिनेत्यनुमानविरोधात् । न चासिद्धो हेतुर्विस्पष्टश्रुतिसिद्धत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७२सु०- काऽसौ श्रुतिरित्यतस्तामुदाहरति

यथेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यथैषा पुरुषे छाया एतस्मिन्नेतदाततम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">छायाऽऽतता

तथैतस्मिन्परमात्मनि एतज्जीवजातं

आततं

आयत्तमिति यावत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदेव विशदश्रुतिभ्यां दर्शयति

छायेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-छाया यथा पुंसदृशी पुमधीना च दृश्यते ।एवमेवात्मकाः सर्वे ब्रह्माद्याः परमात्मनः । सत्ताप्रतीतिकार्येषु पुमधीना यथेयते । आभासा एव पुरुषा मुक्ताश्च परमात्मनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मका

अल्पचेतनाः ।

पुरुषाः

संसारिणः । तदधीनत्वादिकमेवाभासत्वमिति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वक्ष्यति । परमेश्वराभासत्वं (न सर्वेषां सा) च न साक्षात्किन्तु पारम्पर्येणेति स्वरूपकथनाय श्रुतिद्वयं पठति

छाया विष्णोरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-छाया विष्णो रमा, तस्याश्छाया धाता, विशेषकौ । तस्य, इन्द्रकामौ च तयोः, तयोरन्येऽखिला अपि । हरेर्ब्रह्मा,ऽस्य गीः, तस्या विशेषौ, इन्द्र एतयोः । मारश्चाभासकाः सर्व एतयोस्तदधीनतः ।सर्वेऽल्पशक्तयश्चैव पूर्णशक्तिः परो हरिः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चेतनत्वेऽपि भिन्नास्ते तस्मादेते न सर्वदा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">छायेव

छाया

।

विशेषकौ

गरुडशेषौ ।

तस्य

धातुश्छाये ।

तयोः

गरुडशेषयोः । पुनस्तयोरिन्द्रकामयोः । हरेर्ब्रह्मा । आभास इति सर्वत्र सम्बन्धः । आभासत्वव्याख्यानं

तदधीनत इति

। सर्व इत्यनेन सर्वेषां परमेश्वराभासत्वमुपपादयति । चशब्दो हरिस्त्विति तुशब्दार्थः । आभासत्वे किमित्यत उक्तं

चेतनत्वेऽपीति

। अत्रापि तदंश(त्वस्योप)त्वोपलक्षणम् ।

तस्मात्

आभासत्वात् । सर्वदा इत्यनेन भिन्ना एवेत्यवधारणं सूचयति । उदाहृतश्रुतीनां फलमाह

इत्यादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्यादिश्रुतिवाक्येभ्यो ज्ञायते भेद एव हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य परमेश्वराभासत्वं ज्ञायते तेनात्यन्तभेदश्च ज्ञायत इत्यर्थः । न परानुमानयोः सत्प्रतिपक्षत्वमुच्यते । किन्त्वस्मदीयानुमानस्य श्रौतत्वेन प्रबलत्वाद्बाधितत्वमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७३सु०- इदानीं अत एव चोपमे ति सूत्रावयवं व्याख्यातुं तन्निवर्तनीयामाशङ्कामाह

आभासत्वं हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आभासत्वं हि निर्णीतं जीवस्य परमात्मनः ।तन्न युक्तं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यज्जीवस्य परमात्मन आभासत्वं श्रुतिबलेन निर्णीतं तद्युक्तिविरुद्धम् । न हि निरवकाशायुक्तिविरुद्धोऽर्थः श्रुत्याऽपि प्रतिपादयितुं शक्यते । तथा सति अभिमान्यधिकरणानारम्भप्रसङ्गात् । अतः सा कथञ्चिद्योजनीयेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथं न युक्तमित्यत आह

यदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदाभास उपाध्यायत्त ईयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादाभासः सूर्यकादिर्जलाद्युपाध्यायत्तो ज्ञायते । आभासत्वस्योपाध्यायत्तत्वं व्यापकत्वेन सर्वत्र निश्चितमित्यर्थः । तथाऽपि कुतो न युक्तमित्यत आह

उपाधीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उपाध्यायत्तताभावात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवानामिति शेषः । व्यापकस्योपाध्यायत्तत्वस्य जीवेष्वभावाद्व्याप्यमप्याभासत्वं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न युक्तम् । ततो हेतोरसिद्धेर्दुष्टमनुमानम् । इतश्च दुष्टमित्याह

आभासत्वेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आभासत्वविरोधतः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आभासत्वस्य भिन्नत्वेन विरोधतश्चानुमानं दुष्टम् । तथा हि । दर्पणादिना सन्निकृष्टाः प्रतिहताः परावृत्ता नायनरश्मयो मुखेन सन्निकृष्टास्तदेव विषयीकुर्वन्ति । न तु ततोऽन्य आभासो नामास्ति । तत्र व्यवच्छेदः पराक्तवं सव्येतरव्यत्यासश्चेत्यादिकं भ्रान्त्यैव प्रतीयते । सोपाधिकश्चायं भ्रम इति यावदुपाधिसत्त्वं न निवर्तते । एवञ्चाभासत्वस्याभेदेन व्याप्तत्वाद्भेदसाधने विरुद्धत्वमिति । उपलक्षणं चैतत् । तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरुद्धत्वेन कालातीतत्वमपि द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमाभासत्वानुमाने दुष्टे किम् इति चेन्निराबाधेन प्रागुक्तानुमानद्वयेनैक्यं सिद्धमित्याह

चेतनत्वेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चेतनत्वेन चांशत्वात् समुदायैक्यमापतेत् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अंशत्वाच्चेत्यन्वयः । ऐक्यं च साध्यमानं न मायावादिनामिवेत्युक्तं

समुदायेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७४सु०- मायावादिनो हि जीवानां प्रत्येकं ब्रह्मणाऽत्यन्ताभेदमङ्गीकुर्वते । न चैवमस्मन्मतम् । समुदायैक्ये भेदस्यापि सत्त्वादिति । अत्यन्ताभेदं परित्यज्य समुदायैक्यं कुतोऽङ्गीक्रियत इत्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतः पृथक्तवमुदितं समुदायांशयोर्भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">समुदायैक्याङ्गीकारतो यच्छत्याद्युक्तं पृथक्तवं तत्समुदायस्य तदंशस्य च जीवस्य भवेत् । समुदायस्य यावंशौ जीवेश्वरौ तयोर्भवेदिति वा । एतदुक्तं भवति । यदि जीवस्य ब्रह्मणाऽत्यन्ताभेदः सा(ध्येत)ध्यते तदा भेदश्रुतय उपरुध्येरन् । मायिक(भेद)परत्वाभिधाने चाप्रमाणमापद्येरन् । न चायमस्माकमस्ति दोषः । जीवब्रह्मणोर्जीवेश्वरयोश्च भेदसद्भावेन तद्विषयत्वोपपत्तेरिति । एतेन चेतनत्वाद्यनुमानस्याभासोद्धारः कृतो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समुदायैक्यमित्युक्तम् । तत्किञ्चित्प्रपञ्चयति

ईशाख्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ईशाख्या समुदाये स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ईशशब्दो ब्रह्मपरः ।

समुदाये

चेतनानाम् । एतदुक्तं भवति । ब्रह्मैकमेव स्वभावसिद्धं तत्त्वं तत्परमार्थभूतं मायासम्बन्धादीश्वरतामापद्यते । स च सर्वज्ञः सर्वेश्वरो जगज्जननादिकर्ता । जीवास्तु ब्रह्मणोंऽशाश्चित्स्वभावा वह्नेरिव विष्फुलिङ्गा अत एव ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नाः । परस्परमीश्वराच्च भिन्ना एव । ब्रह्म तु सकलचेतनसमुदायात्मकमतिरिक्तं चेति । अत्र दृष्टान्तमाह

ईशेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशरूपेष्विवोदिता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा भगवद्रूपाणां मत्स्यादीनां समुदाये भगवत्संज्ञा न स्थानतोऽपीत्यादौ सिद्धान्तिनोदिता तथा । एतेनात्यन्ताभेदं परित्यज्य भेदाभेदाङ्गीकारे श्रुतिद्वयमिवांशत्वानुमानं चोक्तं भवति । यदि मत्स्यादयः परमेश्वरस्येव जीवा ब्रह्मणोंऽशाः स्युस्तदा मत्स्यादीनामैश्वर्यादिवज्जीवानां निर्दुःखत्वादिकं स्यात् । अंशेष्वंशिसाधर्म्यस्याव्यभिचारात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७५सु०- किञ्च यदि जीवस्य ब्रह्मणाऽभेदोऽपि परमार्थः स्यात् तदा ब्रह्मैव भवतीत्युक्ता मुक्तिरयुक्ता स्यादित्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो देहाद्युपाधीनामपाये समता भवेत् । ईशरूपैः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बुदि्धसन्निहितं तदीयसिद्धान्तमत इति परामृशति । न जीवानां ब्रह्मणा भेदाभेदौ स्वाभाविकौ । किन्त्वभेदः स्वाभाविको भेदस्त्वौपाधिकः । यथेश्वरांशानां मत्स्यादीनामीश्वरेण । इयांस्तु विशेषः । मत्स्याद्या जगदनुग्रहार्थं लीलाविग्रहोपाधिभिन्ना अतिरस्कृतैश्वर्यादिमन्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवास्तु अनाद्यविद्याकामकर्मादिनिबन्धनदेहेन्द्रियाद्युपाधिभिन्नाः तिरस्कृतब्रह्मस्वभावा उपाधिनिबन्धनदुःखादिभाजश्चेति । यत एवमौपाधिक एव भेदोऽतो ज्ञानकर्मभ्यां देहाद्युपाधीनामात्यन्तिकेऽपाये सति जीवानामीशरूपैः समता भवेत् । यथेश्वररूपाणि कार्यावसाने स्वेच्छयैव लीलाविग्रहत्यागेनेश्वरतामापद्यन्ते । तथा जीवा अप्यनुष्ठितज्ञानकर्मसमुच्चयाः प्रारब्धकर्मावसाने देहाद्युपाधिभिरत्यन्तविमुक्ताः स्वाभाविकं ब्रह्मत्वमापद्यन्त इति न कश्चिद्दोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७६सु०- यदुक्तमुपाध्यायत्तताभावादिति तदसिद्धम् । जीवानामपि सूर्यकादिवदाभासत्वाङ्गीकारे बाधकाभावादिति भावेनाशङ्कते

अथेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अथाभासा मुख्यतः सूर्यकादिवत् । यदा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अथशब्दः शङ्कोपक्रमे पक्षान्तरे वा ।

आभासाः

जीवाः ।

मुख्यत इति

उपाध्यायत्त</p>
<p class="gr-vyakhya-para">त्वेन । सूर्यकादिना तुल्यं वर्तत इति

सूर्यकादिवत् ।

उत्तरवाक्ये वाऽस्य सम्बन्धः । परिहरति

तदेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदोपाध्यायत्तरूपाणां नाशिता भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि जीवानामुपाध्यायत्तता स्यात् तर्ह्युपाधिनाशे सूर्यकादीनामिव तेषां नाशिता भवेत् । अथोपाधयोऽविनाशिनस्तदा प्रत्यक्षादिविरोधः सर्वदा संसारित्वं च स्यादित्युभयथा मोक्षशास्त्रवैयर्थ्यम् । तस्मादुपाध्यधीनत्वेऽङ्गीकर्तुमशक्ये सुस्थैवाभासत्वस्यासिदि्धरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७७सु०- एतदाशङ्कानिवर्तकत्वेन सूत्रावयवमवतारयति

इत्याशङ्केति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह वेदाधिपः प्रभुः ।अत एवोपमेत्येव च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

शब्दोऽत एव चोपमेति भिन्नक्रमः । एतावदेव वाक्यमेतदाशङ्कानिरासार्थं न पुनरिदं सूत्रस्य प्रतीकग्रहणमिति

एवशब्दः ।

अन्यथा हि सूर्यकादिवदित्यस्यावृत्तिराशङ्क्येत । यद्वैकवाक्यतानिरासेन परकृतस्यापव्याख्यानतामाह; यत एवायमात्मा चैतन्यस्वरूपो निर्विशेषो वाङ्मनसातीतः परप्रतिषेधोपदेश्योऽत एव चास्योपाधिनिमित्तामपारमार्थिकं विशेषवत्तामभिप्रेत्य जलसूर्यकादिवदित्युपमोपादीयते मोक्षशास्त्रेष्विति । यद्यप्येवमेकवाक्यतालाभः तथाऽप्यर्थदोषस्तत्र तत्र व्युत्पादित एव । वतेर्वैयर्थ्यं च । सूर्यकादिरित्येतावता पूर्णत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति शब्दाध्याहारश्चैवं न कर्तव्य इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७८सु०- सूत्रखण्डस्य तात्पर्यमाह

अन्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्याभासविशेषिताम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यस्मात्सूर्यकादेराभासात् जीवानां

विशेषितां

विलक्षणतां अनेन सूत्रखण्डेनाह सूत्रकारः । तदेतत्तात्पर्यं सूत्राक्षरैः कथं लभ्यत इत्यत एतच्छब्द (इदंशब्द)परामृष्टमर्थं तावत् दर्शयति

यदुक्तमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदुक्तं तदधीनत्वं सर्वावस्थास्वशेषतः ।जीवस्य सदृशत्वं च चित्त्वमात्रं न चापरम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदधीनत्वं

परमात्माधीनत्वम् ।

अशेषतो

ऽशेषेषु व्यापारेषु । सन्ध्ये सृष्टिराह हीत्यादौ ।

सदृशत्वं च

परमात्मना, यदुक्तं पुंस्त्वादिवदित्यादौ किं तत्सदृशत्वम्,

चित्त्वमात्रम् । न चापरं

स्वातन्त्र्यादिकं; येन हेतोर्विरुद्धता स्यादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७९सु०- इदानीमत एव चोपमेति वाक्यं योजयति

तावन्मात्रेण चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तावन्मात्रेण चाभासो रूपमेषां चिदात्मनाम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदधीनत्वतत्सदृशत्वमात्रेणैषां चिदात्मनां रूपं स्वरूपमस्माभिराभास इत्युक्तम् । सूर्यकाद्युपमा च तावन्मात्रेण चोपपत्तेरिति चार्थः । जीव इति वक्तव्ये एषां चिदात्मनां रूपमिति वचनं मुक्तेष्विदं द्वयमस्तीति दर्शयितुम् । अनेन

अत एव

प्रकृताभ्यां तदधीनत्वतत्सदृशत्वाभ्यामेव । आभासत्वं सूर्यकाद्युपमा चोक्तेति स्वाभिप्रायप्रकटनं सूत्रार्थ इत्युक्तं भवति । एवशब्दव्यावर्त्यं दर्शयति

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नोपाध्यधीनताद्यैश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उपाध्यधीनत्वतन्नाशनश्यत्वजडत्वाद्यैरपि नेत्यर्थः । (इह) बहुवचनप्रयोगान्नाशिता भवेदित्यापादनमप्युपलक्षणं बोद्धव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८०सु०- नन्वेवं सति दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावो न स्यात् । अत्यन्तसाम्ये हि स भवति । अन्यथा प्रमेयत्वादिमात्रसाम्यस्य सर्वत्र सम्भवेन मशकोऽपि मातङ्गस्य दृष्टान्तः स्यादित्यत आह

नातिसाम्यमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नातिसाम्यं निदर्शने</div>
<p class="gr-vyakhya-para">निदर्श्यते साध्येन साधनस्य व्याप्तिरत्रेति हि निदर्शनम् । अतः साध्यसाधनधर्मसाम्यमेव दार्ष्टान्तिकेन तत्रान्वेष्टव्यम् । न त्वतिसाम्यम् । तथा सति सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । मशकादेरपि विवक्षितधर्मसाम्ये दृष्टान्तत्वं नानिष्टमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८१सु०- ननु चित्त्वमात्रमित्यसत् । मुक्तौ सुखाद्यङ्गीकारविरोधात् इत्यत आह

किञ्चिदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-किञ्चित्सुखादिसादृश्यमपीशेनासुरानृते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">असुरान्विहायान्येषां जीवानामीशेन किञ्चित्सुखादिसादृश्यमप्यस्त्येव । सुखादिसादृश्यं विद्यमानमप्यसर्वगामित्वान्नोक्तम् । चित्त्वसादृश्यं तु सर्वगामित्वादुक्तमिति भावः । निरवधिकसुखादिव्यवच्छेदाय किञ्चिदित्युक्तम् । अन्यथा हि हेतोर्विरुद्धता स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८२सु०- अयं समुदायार्थः । ब्रह्माभासत्वादिति हेतोर्ब्रह्माधीनत्वात् तत्सदृशत्वाच्चेत्यर्थो न तु सूर्यकादिवत्प्रतिबिम्बत्वादिति । न चायमर्थोऽसिद्धः । निपुणतरं प्रागुपपादितत्वात् । न च उपाध्यधीनत्वेन व्याप्तो येन तद्व्यावृत्त्या व्यावर्तेत । उपाध्यधीनतारहितेष्वपि भावात् । न च भागासिदि्धः(द्धः) । चिदात्मस्वरूपतयोपपादितत्वात् । नापि विरुद्धः । भिन्नेष्वेव(ष्वपि) भावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथाऽपि बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यात् सूर्यकादिदृष्टान्तः साध्यसाधनविकल इति चेन्न । प्रमाणाभावात् । न तावत् प्रत्यक्षम् । तस्य प्रत्यक्तवपराक्तवादिना भेदग्राहित्वात् । प्रत्यभिज्ञानं त्वसिद्धमेव । नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् । अत्यन्तसादृश्यस्य सव्येतरकरादिना व्यभिचारात् । वैधर्म्याभावस्य चासिद्धत्वात् । क्रियासाम्यस्य छायादावनैकान्त्यात् । पृथक्कारणाभावस्य नित्येषु व्यभिचारात् । बिम्बकारणमात्रजन्यत्वस्य सन्दिग्धत्वात् । पृथग्दृष्टकार्यानुरोधेन ह्यदृष्टमपि पृथक्कारणं कल्प्यते । न तु कारणादर्शनेन दृष्टकार्यापलापः । तथा सति बहुविप्लवापत्तेः । ततः कारणमुपाधिरेव कल्प्यते । आगमास्तु प्रत्यक्षादि(क्षवि)विरोधादुपचरितार्था एव । यदि च जलादिना प्रतिहता नयनरश्मयो मुखमीक्षन्ते तदा शिलादिप्रतिहता अपीक्षेरन् । न चास्यां प्रक्रियायां स्वच्छतायाः कोऽप्युपयोगोऽस्तीत्यलम् । तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरोधस्तु परिहरिष्यते । अतो निर्दोषमेवाभासत्वानुमानमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८३सु०- ननु ब्रह्माभासशब्दो जीवस्य ब्रह्माधीनतां ब्रह्मसदृशतां च कया वृत्त्या वक्ति । गौण्येति चेत् । एवं तर्ह्यस्मदायत्ते शब्दप्रयोगेऽवाचकं किमिति प्रयोक्ष्यामह इति प्रयोजनं वाच्यम् । मैवम् । योगाश्रयणादित्याह

तत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत आभासते नित्यं तद्वदाभासतेऽपि च ।भानमस्तित्वमपि चैवासमन्ताद्यतस्ततः ।जीव आभास उद्दिष्टः सदैव परमात्मनः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तेन परमात्मना निमित्तेनाभासते प्रतीतो भवतीति प्रतीतौ तदधीनत्वमुच्यते ।

तद्वत् ।

ब्रह्मवदाभासत इत्यनेन तत्सदृशत्वम् । अपि चेति व्याख्यानसमुच्चये ।

भानं

ज्ञानम् ।

अस्तित्वं

सत्त्वम् । अस्तिशब्दोऽव्ययम् । अस्ति स्वतीति पाठात् ।

अपि

शब्दो

भानास्तित्व

योः समुच्चये । चशब्दो व्याख्यानसमुच्चये ।

एव

शब्दस्य तत एवेति सम्बन्धः ।

आ

इत्यनुवादेन समन्तादिति व्याख्यानम् । यतः कारणात् ततः परमात्मन एव जीवस्य भवतः ततः कारणादित्यावृत्त्या योज्यम् । भा च आसा च भाऽऽसे, आ सर्वकालवर्तिन्यौ भाऽऽसे आभासे, परमात्माधीने आभासे यस्यासौ परमात्माभासः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वान्तवत्स्वरःसन्धौ क्वचिदेव परादिवत् । द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवदि ति वचनान्न यतिभङ्गः शङ्कनीयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८४सु०-

न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सूर्यादिप्रतिबिम्बा यथा जलाद्युपाध्यायत्तास्तथोपाध्यायत्तत्वेनाभासो नेत्यर्थः । नन्वयमर्थो नोपाध्यधीनताद्यैरित्यनेनैवोक्तः । सत्यम् । यदुक्तमित्यादिनोक्त एवार्थस्तत आभासत इत्यादिना प्रपञ्चित इत्यदोषः । तथा हि । रूपमेषां चिदात्मनामि त्युक्तस्य तात्पर्यं सदैवेत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । सूत्रकारेण दृष्टान्तमात्रमुक्तम् । तद्बलात्कश्चिद्धेतुरध्याहर्तव्यः । न चाभासत्वमेवेत्यस्ति नियमः । नाप्याभासपदोपादाने नियामकमस्ति । तस्मादसङ्गतमेतत् । मैवम् । आभास एव चेति सूत्रकारोक्तस्य ब्रह्माभासत्वस्यात्र हेतुत्वेन विवक्षितत्वात् । ब्रह्मांशत्वेन आक्षेपे तदधिकरणगतार्थस्यैव (तु) बुदि्धसन्निधानात् तत्र कर्तव्य एवायं चर्चोऽत्र कृत इति न कश्चिद्दोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननूपाधिमत्त्वेनैव जीवस्य भगवत्प्रतिबिम्बत्वमिति सिद्धान्तः । उपाधेरपि नित्यचेतनत्वेन दोषपरिहारः । यथोक्तम् । उपाधेश्चैव नित्यत्वान्नैव जीवो विनश्यति । स्वरूपत्वादुपाधेश्च न भिन्नोपाधिकल्पने ति । तत्कथमेतत् । इत्थम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधो हि जीवोपाधिः । आभ्यन्तरो बाह्यश्च । तत्र स्वरूप(स्वभाव)प्रतिभासहेतुराभ्यन्तरः । स्वभावविपरीतावभासहेतुरन्तःकरणादिर्बाह्यः । तदायत्तत्वादिकं चैतन्यस्य नास्तीत्यभिप्रेत्येदमुदितम् । तदुक्तम् । जीवोपाधिर्द्विधा प्रोक्तः स्वरूपं बाह्य एव च । बाह्योपाधिर्लयं याति मुक्तावन्यस्य तु स्थितिरि ति । निरुपाधिप्रतिबिम्बवाचोयुक्तेरपि बाह्योपाध्यधीनत्वाभावाभिप्रायेण नेतव्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८५सु०- सौत्रश्चशब्द आभासत्वसमुच्चयार्थतया व्याख्यातः । अवधारणार्थो वा प्रतिपत्तव्यः । एवं तर्हि पुनरुक्तिदोषः । एवशब्दस्याप्यवधारणार्थत्वादित्यत आह

तदधीनत्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदधीनत्वमेवेति किञ्चित्सादृश्यमेव च ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सम्प्रकाशयतः सूत्रगतौ</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवे

तिशब्दस्तदधीनत्वमेवेत्यर्थं,

च

(श्च)शब्दः किञ्चित्सादृश्यमेवेत्यर्थमित्युभावर्थद्वयं सम्प्रकाशयत इत्यावृत्त्या योज्यम् । यद्वैवेतिशब्दस्तदधीनत्वम्, चः किञ्चित्सादृश्यमित्युभावर्थद्वयं

सम्प्रकाशयतः

अवधारयत इति व्याख्येयम् । एतदुक्तं भवति । अत इत्यर्थद्वयं हेतुत्वेनोक्तम् । प्रत्येकं चोपाध्यधीनत्वादिकं व्यावर्तनीयम् । तदधीनत्वादेव तत्सदृशत्वादेवेति । तस्मादुभावपि सार्थकाविति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवशब्देनैकेनैवशब्देनोभयावधारणं प्रतिषेधति । नन्वेकेनैवशब्देनार्थद्वयस्योक्तत्वादेकेनैवावधारणेनालम् । मैवम् । बुद्ध्या विविक्तेनार्थद्वयेन सम्बन्धात् । अथार्थद्वयमेककृत्य कस्मान्नावधार्यते । अस्त्यत्र सूचनीयोऽर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यत एवेत्येतावदेवोच्येत तदेकस्यैवार्थस्यायं परामर्शो न द्वितयस्य परामर्शो द्वितयपरामर्शेऽपि मिलितस्य हेतुत्वमिति ज्ञायेत । अवधारणद्वयप्रयोगे तु तदन्यथाऽनुपपत्त्या प्रत्येकं हेतुभूतार्थद्वयपरामर्शो विज्ञायते । तथा च बाधकस्यानेकत्वेन प्राबल्यं विशेषणकृत्यगवेषणप्रयासनिरसनं च लब्धं स्यात् (प्रयासनिरासोऽपि न स्यात्) । तदिदमुक्तं

सूत्रगताविति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८६सु०- एवं चेतनत्वाद्यनुमानस्य बाधकतयोक्तमाभासत्वानुमानं समर्थितम् । तदिदं प्रमाणान्तरोपलक्षणमित्याशयवानाह

अखिलेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अखिलमानतः । जीवेशभेददृष्ट्यैव समुदायैकता कुतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलमाभासत्वानुमानेन किन्त्वखिलैरपि मानैः । भेददृष्ट्येत्युक्ते सिद्धसाधनता</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यात् । परेणापि भेदस्याङ्गीकृतत्वात् । अत

एव

शब्दः । स च समासे गुणभूतेनापि बुद्ध्या विविक्तेन भेदशब्देन सम्बध्यतेऽभेदनिरासेन भेदस्य दर्शनादिति ।

कुतः

प्रमाणात्सिद्ध्येत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्रैक्यबाधकं प्रत्यक्षं ताव(त्प्रसिद्ध)त्सिद्धमेव । नाहं सर्वज्ञो निर्दोष इत्याद्यनुभवात् । यथा हि स्तम्भे कुम्भतादात्म्याभावः प्रत्यक्षस्तथाऽऽत्मनि सार्वज्ञादिलक्षणब्रह्मतादात्म्याभावः साक्षिणा सिद्ध एव । तदभ्रान्तता च प्रागेवोपपादिता । आगमास्तु तत्र तत्रोदाहृता द्रष्टव्याः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८७सु०- अनुमानान्तरं (त्वाह) चाह

अशेषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अशेषदोषराहित्यं सर्वशक्तित्वतो हरेः । सर्वोपेतेति कथितमत ऐक्यं क्व दोषिणा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । जीवब्रह्मणी नाभेदवती विरुद्धधर्माधिकरणात्, छायाऽऽतपवत् । न च असिद्धो हेतुः । सर्वोपेता च तद्दर्शनादिति सर्वशक्तित्वेन हेतुना ब्रह्मणोऽशेषदोषराहित्यस्य समर्थितत्वात् । जीवे दुःखादिदोषाणामनुभवसिद्धत्वात् । विरुद्धधर्माधिकरणयोरप्यैक्यं स्तम्भकुम्भयोरप्यैक्यं स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु परमात्मा सर्वशक्तिः अशेषदोषरहितश्च । तथाऽप्युपाधिभिन्नस्तदंशो जीवः तन्निमित्तदोषवांश्च भविष्यति को विरोधः । प्रकारभेदस्य विरोधशान्तिहेतुत्वादित्यत आह

अशेषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अशेषशक्तियुक्तश्चेत्स्वातन्त्र्याद्दोषवान् कथम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यशेषशक्तियुक्तः परमात्माऽङ्गीकृतस्तदा तस्योपाधौ तन्निमित्ते च स्वातन्त्र्यात् कथं तन्निमित्तदोषवान् स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । भवतु वाऽनेन प्रकारभेदेन विरोधशान्तिर्मा वा भूत् । प्रकारभेद एवायमनुपपन्नः । तथा हि । अन्तःकरणाद्युपाधयोऽविद्यादिनिमित्तानि च स्वशक्तया परमात्मानं विच्छिद्य तदंशस्य जीवस्य दुःखादिदोषान् कुर्वन्तीति तावन्न युज्यते । परमात्मनः सर्वशक्तिस्वातन्त्र्यहानिप्रसङ्गात् । अतः परमात्मैव सर्वशक्तिः स्वाधीनैरेव तैः स्वात्मानं विच्छिद्य स्वांशं जीवं दुःखादिदोषयोगिनं करोतीति मन्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तच्चायुक्ततरम् । अप्रेक्षावत्त्वप्रसक्तेः । न हि कश्चित्प्रेक्षावानात्मानमात्माधीनैरहिकण्टकादिभिरपुरुषार्थभाजं कुर्वाणो दृष्टः । न च तापसस्येवात्मनो दुःखोत्पादनेन परमात्मनः किञ्चित्प्रयोजनमस्ति । परिपूर्णत्वात् । न चाविद्यादिनोऽनादिताऽत्र समाधानम्, अनादिनोऽपि तत्प्रवाहस्य तदधीनत्वात् । न च लीलामात्रमेतदिति साम्प्रतम् । स्वापुरुषार्थहेतोर्लीलायाः प्रेक्षापूर्वकारिभिरनुपादानात् । अतः परमपुरुषस्य न केनापि प्रकारेण दोषसंसर्गो युज्यत इति न दोषिणा जीवेन तस्यैक्यं युक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८८सु०- जीवब्रह्मणोरैक्येऽपि ब्रह्मणो जीवगतदुःखाद्यनुसन्धानाभावान्नोक्तदोषानुषङ्गः । तथा चोक्तेन प्रकारभेदेन विरोधशान्तिर्भविष्यतीति भावेन शङ्कते

अनुसन्धानेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनुसन्धानरहितमैक्यं चेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुसन्धानं नाम भोगसमाख्यातः स्वीयतया दुःखादिसाक्षात्कारोऽभिमतः । परिहरति

एकतेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकता न तत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

तर्हि । जीवस्तावद्ब्रह्मस्वरूपं निर्दुःखत्वादिकं नानुसन्धत्त इत्यविवादम् । ब्रह्मापि चेज्जीवगतं दुःखादिकं नानुसन्दध्यात् तदा तयोरेकता नास्तीत्येवोक्तप्रायं स्यात् । कथमित्यत आह

चेतनेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चेतनैक्येऽनुसन्धानं प्रमाणं नैव चापरम्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चः हेत्वर्थः । अस्त्वैक्योऽनुसन्धानप्रमाणम् । ततः किम् । एकप्रमाणव्यावृत्तौ प्रमेयव्यावृत्त्यभावात् । मा हि भूद्धूमाभावोऽग्न्यभाव इत्यत उक्तं

नैवापरमिति

। नन्वस्ति घटस्य घटेनैक्यं न त्वनुसन्धानं तत्कथमेतदित्यत उक्तं

चेतनेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । चैतन्यावच्छिन्नमैक्यमनुसन्धानैकप्रमाणकम् । आगमादिकं त्वनुसन्धाने सति संवादितया प्रवर्तते । अत एव हि ममात्मा भद्रसेन इति वाक्यमनुसन्धानाभावेन बाध्यते । तथा नायं स इत्यादिवाक्यमनुसन्धानेन । न च प्राग्भवीयदुःखाद्यनुसन्धानमिदानीं नास्त्यस्ति चैक्यमिति व्यभिचारः शङ्कनीयः । न हि वयं सदाऽनुसन्धानं ब्रूमः । किन्तु यश्चेतनो यत्स्वरूपं कदाचिदनुसन्धत्ते स तेनाभिन्नो यो नानुसन्धत्ते स तेन नाभिन्न इति । तदेकप्रमाणकस्य तन्निवृत्तौ निवृत्तिरेव । यथा रूपग्रहणनिवृत्तौ चक्षुर्निवृत्तिः । न च चेतनत्वं शक्यनिवर्तनम् । उभयवादिसिद्धत्वात् । तस्मादेकतैव निवर्तत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन चेतनत्वाद्यनुमानस्य सोपाधिकत्वं चोक्तं भवति । अनुसन्धानं खलु चेतनत्वावच्छिन्नस्यैक्यस्य व्यापकमुपलब्धं देवदत्तादौ । अव्यापकं च चेतनत्वादेः । पक्ष एव तदभावात् । तथा च सुलभः प्रयोगः । जीवब्रह्मणी चेतनत्वे सति परस्परैक्यवती न भवतः परस्प(रस्वरूपानु)रानुसन्धानरहितत्वात् सम्प्रतिपन्नवदिति । न च प्रतिज्ञायां विशेषणं व्यर्थम् । शब्दो न स्पर्शवद्विशेषगुण इत्यादाविव हेतुव्यभिचारपरिहारार्थत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८९सु०- शङ्कते

अनुसन्धानेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनुसन्धानरहितं समुदायैक्यमेव चेत् । चेतनेषु</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः समुदायैक्यमेव मयोच्यते नात्यन्तैक्यम् । अतश्चेतनेष्वप्यनुसन्धानरहितं तद्युक्तम् । अयमभिसन्धिः । समुदायैक्यवादिना हि जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदौ स्वीक्रियेते । तत्रानुसन्धानाभावो भेदनिमित्तस्तज्ज्ञापनेनैव चरितार्थो नाभेदं निवर्तयति । तन्तुपटादिषु हि समुदायैक्यस्थलेषु विरुद्धधर्माध्यासो भेदज्ञापनमात्रेण कृतार्थो नाभेदं बाधते । अन्यथा तत्राप्यभेदाङ्गीकारो दुर्घटः स्यात् । तस्मादैक्यं नानुपपन्नमिति । गूढाभिसन्धिः सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह

अस्तु तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्तु तत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वथाऽपि परस्परस्वरूपानुसन्धानरहितं जीवब्रह्मणोरैक्यं भवत्वित्यर्थः । विप्रतिपन्नार्थाङ्गीकारे प्रतिज्ञाहानिर्निग्रहस्थानं स्यादित्यत आह

नाममात्रमेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नाममात्रमेव यतस्ततः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतस्तदैक्यं नाममात्रं न वास्तवं ततस्तदभ्युपगमो न दूषणम् । अयमभिसन्धिः । तन्तुपटाद्यभेदो न विरुद्धधर्माध्यासाभावैकप्रमाणकः । प्रत्यक्षादिना तदभेदस्य सिद्धत्वात् । तथा च विरुद्धधर्माध्यासः कालात्ययापदिष्टत्वभयादभेदबाधनान्निवृत्तो भेदसाधनेनैव कृती भवति । तथा यदि चेतनैक्यं निरवकाशप्रमाणान्तरगम्यं स्यात् तदाऽनुसन्धानाभावोऽभेदमबाधमानो भेदमात्रप्रतिपादनेन चरितार्थः स्यात् । न चैवम् । चेतनैक्यस्यानुसन्धानव्याप्यतयोक्तत्वात् । व्यापकाभावे च व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वेनैक्याभावे पुनस्तद्वचनं निरर्थकमेवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९०सु०- भवत्वनुसन्धानैकप्रमाणकं चेतनैक्यम् । अनुसन्धानं च कादाचित्कमप्यैक्यं साधयत्।ि विद्यते च मुक्तावनुसन्धानमित्यैक्यसिदि्धः । मुक्तस्वरूपस्य दुःखादिदोषदूरत्वेन प्रागुक्तदोषाभावश्चेत्यत आह

मुक्ताविति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मुक्तौ स्यादनुसन्धानमित्यपि स्यात्सुदुष्करम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यपि वचनं सुदुष्करं स्यात् । प्रमाणाभावेन सन्दिग्धत्वादिति भावः । किञ्च मुक्तावनुसन्धानं भविष्यतीति वदता वक्तव्यमिदानीं कुतोऽनुसन्धानं नास्तीति । अथ ब्रूयादविद्याकामकर्मादि(निमित्त)प्रतिबन्धकसद्भावादिति । तत्र वक्तव्यम् । प्रतिबन्धकसद्भावनिबन्धन एवेदानीमनुसन्धानाभावो न पुनरैक्याभावनिबन्धन इति कुतस्ते निश्चय इति । वयं तु वदामः । ऐक्याभावनिबन्धन एवायमिदानीमनुसन्धानाभावो नाज्ञानादिनिमित्त इति । कुतोऽयं निश्चय इति तत्राह

सर्वज्ञ इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते नैव सा यतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते अतः

सा

एकता नैवेति सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । यद्यज्ञानादिनिबन्धनोऽयमनुसन्धानाभावो भवेत् । भवेत्तदा जीवानामेव तेषामेवाज्ञानादिसम्बन्धित्वात् । परमात्मा त्वनुसन्दध्यादेव । तस्य सर्वज्ञत्वेनाज्ञानाद्यभावात् । न चासावनुसन्धत्ते । यस्मात्क्षरमतीतोऽहमित्यादितद्वाक्यैर्भेदानुभवस्यैवावगमात् । तेन निश्चिनुमोऽनुसन्धानाभावो नाज्ञानादिप्रतिबन्धकनिबन्धनः । किन्त्वैक्याभावनिमित्त एवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९१सु०- ईश्वर एवासाविति चेत् । कस्ततोऽन्यः परमात्मा प्रमाणाभावात् । किञ्च ईश्वरोऽपि सर्वज्ञ एवेति किमनेनेति । अपि चैक्ये प्रमाणसिद्धेऽनुसन्धानाभावः प्रतिबन्धकनिबन्धन इति कल्पनोपपद्यते । न च तदस्तीत्युक्तम् । ननु च दुःखादिकं जीवस्य न चैतन्यस्वरूपानुबन्धि । किन्नाम विशिष्टाकारगतमेव । तत्कथमीश्वरोऽनुसन्दधीतेति दुःखाद्यननुसन्धानेऽप्यैक्यं तावदनुसन्दध्यादेवेत्युक्तम्

एकतामिति

। अत एव विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यती त्यादिवाक्यान्यन्यथा योज्यानि ।

विभेद

शब्दो हि विरोधवाची । मित्रभेद इति यथा । तथा च जीवस्य परमात्मना विपरीतमतित्वमज्ञाननिबन्धनम् । तदपाये न भवतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९२सु०- परमात्मन ऐक्यानुसन्धानाभावोऽसिद्धः । यत इदानीमननुसन्दधदपीदमागामिनि कालेऽनुसन्धास्यति । न हि सार्वकालिकमनुसन्धानमैक्यस्य व्यापकमित्याशङ्कते

पश्चादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पश्चात्स्यादनुसन्धानं चेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परमात्मनो जीवैक्यस्येति शेषः । अत्र प्रमाणं नास्तीति स्फुटः परिहारः । गूढाभिसन्धिः परिहारान्तरमाह

मिथ्येति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- मिथ्याज्ञानिता भवेत्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परमात्मन इति शेषः । सर्वज्ञो हि यदीदानीं जीवैक्यं नानुसन्धत्ते तदा तदसदेव स्यात् सप्तमरसादिवत् । तथा चागामिनि काले तदनुसन्धास्यति चेन्मिथ्याज्ञानी प्रसज्येतेत्यभिसन्धिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९३सु०- नन्वविद्यमानं विद्यमानतयाऽनुसन्दधानो मिथ्याज्ञानी भवति । न चैक्यमविद्यमानम् । तत्कथं परमात्मनो मिथ्याज्ञानित्वमित्यविदिताभिसन्धेराशङ्कामभिसन्धिमुद्घाटयन् परिहरति

विद्यमानेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विद्यमानानुसन्धानं न चेदज्ञत्वमापतेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यैक्यं विद्यमानं तर्हि तदिदानीमननुसन्दधदसर्वज्ञः स्यात् । न च तद्युक्तम् । अतो नास्त्येव तदिति वाच्यम् । तथा च तदनुसन्धास्यन् कथं मिथ्याज्ञानी न भवेत् । एतेनेश्वरस्येदानीं शरीरसद्भावादननुसन्धानमित्यपि निरस्तम् । सार्वज्ञहानिप्रसङ्गानिस्तारात् । ईश्वरस्य साकारताया नित्यत्वेन न भाविन्यप्यनुसन्धाने प्रत्याशा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९४सु०- यदै(द्यै)क्यमविद्यमानमेव यदि वा विद्यमानमेव तदा उक्तदोषद्वयं स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चैवम् । किन्त्विदानीमसदेव पश्चाज्ज्ञानोत्तरकाले भवेत् । तत्रेदानीमसत्त्वान्न परमात्मनस्तदननुसन्धाने सार्वज्ञहानिः । पश्चाद्भावाच्च न तदनुसन्धाने मिथ्याज्ञानित्वमिति परिशिष्टं पक्षं कस्यचिन्मतं वा शङ्कते

असदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-असदैक्यं भवेत्पश्चाद्यदि स्यात्सप्तमो रसः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परिहरति

स्यादिति

। तर्हीति शेषः । न ह्यनादौ संसारे यस्य येन नैक्यं तत्तेनैकभूतमुपलब्धम् । न च तथा भविष्यतीत्यत्र प्रमाणमस्ति । परेऽव्यये सर्व एकभवन्ति , यावन्मोक्षं तु भेदः स्याज्जीवस्य परमस्य च । ततःपरं भेदोऽस्ति भेदहेतोरभावतः इत्यादिश्रुतिस्मृतीनां स्थानैक्यादिविषयत्वेन सावकाशत्वात् । अतः सप्तमो रसो भविष्यतीतिवदियं प्रत्याशाऽत्यन्तासम्भावितविषयेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९५सु०- जीवब्रह्मणोः संसारे भेदाभेदौ मोक्षे त्वभेद एवेति संसारे केवलभेदो मुक्तावत्यन्ताभेद इति भेदाभेदमतद्वयदोषातिदेशेनावस्थाद्वयेऽपि भेदाभेदाविति तृतीयमतमपाकरोति

समुदायेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-समुदायैक्यमेतस्मात् दूरतोऽपाकृतं सदा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सदा समुदायैक्यमिति सम्बन्धः । एतस्मात्प्रमाणशून्यत्वादाभासत्वादिप्रमाणविरुद्धत्वाच्च । इयांस्तु विशेषः । अभेदकार्यस्यानुसन्धानस्य भेदः प्रतिबन्धकः । तस्मिन्नपगते मुक्तावनुसन्धानं भविष्यतीत्यस्ति पूर्वयोर्मतयोः प्रत्याशा । अत्र तु साऽपि नास्ति । भेदस्य सदातनत्वात् । अनुसन्धानं च चेतनैक्यस्य व्यापकमित्युक्तम् । तदिदमुक्तं

दूरत इति

। देहाद्येवानुसन्धानस्य प्रतिबन्धकमिति चेन्न । कायव्यूहवतां योगिनामनुसन्धानसद्भावस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९६सु०- यद्येवं न सकलचेतनसमुदायः परमात्मा तर्हि कियती सीमा परमात्मत्वस्येत्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतोऽशेषगुणोन्नद्धं निर्दोषं यावदेव हि । तावदेवेश्वरो नाम</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साधकस्यानुसन्धानस्य सर्वत्राभावाद्बाधकस्याभासत्वादेर्भावादिह तु तद्भावाभावाभ्यामित्यर्थः । अशेषगुणोन्नद्धत्वं निर्दोषत्वं च प्रत्येकं निर्धारणहेतुत्वेनोक्तम् । स्वमते ब्रह्मण ईश्वरातिरिक्तस्याभावं सूचयितुं सर्वत्रेश्वर इत्याद्युक्तिः । इदं हि ब्रह्मणो लक्षणो लक्षणं श्रुत्यादिसिद्धमिति

हि

शब्दः । तावद्वस्त्वीश्वरो नामेत्युक्ते समुदायैक्यं प्रतीयते तन्निराकरोति

तत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्र भेदोऽपि न क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचिदिति

। परस्परं परमात्मना चेत्यर्थः । एतेनैतदपि निरस्तम् । ईश(श्वर)रूपेष्विवोदिते ति यदुक्तं पूर्वपक्षिणा तत्कुत इत्यत आह

नेहेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नेह नानाऽस्ति किमपि हरयोऽयमयं हि सः । इत्यादिश्रुतिमानेन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन नेह नानाऽस्ति किञ्चने ति श्रुतिमुपादत्ते

हरय इति

। अयं वै हरय इत्यादिकाम् ।

अयं हि स इति

। अयमेव स योऽयमात्मे त्यादिकाम् । पूर्वेणैवान्वयः । एतासां श्रुतीनामभेदपरत्वान्न विवक्षितार्थे मानत्वमित्याशङ्कानिरासाय मानेनेत्युक्तम् । आद्यश्रुतावीश्वररूपेषु भेदनिराकरणस्य स्पष्टत्वात् तृतीयायामेवशब्द(स्य )श्रवणात् तदनुसारेण द्वितीयायामपि वैशब्दस्यैवार्थत्वोपपत्तेरेताः श्रुतयो विवक्षितार्थे मानतामापद्यन्त इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९६असु०- चेतनैक्यस्यानुसन्धानं व्यापकमित्युक्तं क्व तदुपलब्धमिति चेन्न । देवदत्तसम्बन्धिनः सुखादेर्देवदत्तेनानुसन्धीयमानत्वात् । उपाधिभिन्ने नोपलब्धमिति चेन्न । हस्तपादाद्युपाधिभिन्नेऽपि दर्शनात् । विश्लिष्टोपाधिभिन्ने न दृष्टमिति चेत्तत्राह

जीवांशा इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- जीवांशाः सर्व एव च ।नियमेनानुसन्धानवन्तो</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवानामिन्द्रादीनामंशा अर्जुनादयः । एतच्च एक आत्मनः शरीरे भावादि त्यादिना समर्थयिष्यते । चशब्देनेश्वरांशाः समुच्चीयन्ते । न च (नु) आत्मा वै पुत्रनामासीदि त्यादिवचनात् पितापुत्रयोः सत्यप्यैक्येऽनुसन्धानं नास्तीति कथं तद्व्यापकमित्यत आह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्येकता स्वतः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तर्ह्यनुसन्धानवन्त इति सम्बन्धः । अयं भावः । वास्तवस्यैक्यस्यानुसन्धानं व्यापकमभिमतं न तूपचरितस्य । न चाभिमतस्य व्यभिचारोऽस्ति । पितापुत्रैक्यं तूपचरितमेवेति न तत्र व्यभिचारो दोषायेति ।

स्वतः

वस्तुतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९७सु०- यद्वा परमेश्वरांशत्वहेतुरसिद्धश्चेत्याह

जीवांशा इति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । चैतन्यावच्छिनांशत्वस्यानुसन्धानं व्यापकमर्जुनादिषु दृष्टम् । तच्च परमेश्वरजीवयोर्नास्तीत्युपपादितम् । व्यापकाभावे च व्याप्याभावोऽवश्यम्भावी । न च चैतन्यव्यावृत्तिर्युक्तेत्यंशत्वमेव व्यावर्तते । तथा च प्रयोगः । जीवेश्वरौ न चेतनत्वे सत्यंशांशिनौ । परस्परानुसन्धानशून्यत्वात् । यथा घटपटौ । यथा चेन्द्रार्जुनाविति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु पितापुत्रयोरंशांशिभावे सत्यप्यनुसन्धानं नास्तीति कथं तत्तस्य व्यापकमित्यत आह

यदीति

।

एकता

एकदेशतारूपांशता पितापुत्रयोरंशा•शिभावो नैकदेशतादिरूप इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुसन्धानाभावेनांशत्वव्यावृत्तावंशाधिकरणविरोधः स्यात् । न स्यात् । अंशशब्दो हि तदेकदेशार्थस्तत्सदृशाद्यर्थश्च । तत्र (तच्च) द्वितीयमंशत्वमंशाधिकरणप्रतिपाद्यं न निराक्रियते । तस्यानैकान्त्यप्रसङ्गेन परेण हेतूकर्तुमशक्यत्वात् । आद्यस्यासिदि्धव्युपादने न कोऽपि दोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९८सु०- नन्विन्द्रादीनामनुसन्धानसद्भावे कथमिन्द्रानभिमतं खाण्डववनदाहादिकमर्जुनः कृतवान् । कथं चेन्द्रोऽर्जुनानभिमतं दहनशमनादिकम् । न हि हस्तादावनुसन्धाने सतीदं दृष्टमित्यत आह

अंशिन इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अंशिनोऽशेषसन्धानमत्यल्पस्यापि विद्यते ।भुवि जातेन चांशेन सुखदुःखादि तद्गतम् ।अनुभूयते विशेषस्तु कश्चिदीशकृतो भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्यल्पस्याप्यंशिनोंऽशगताशेषानुसन्धानं विद्यत एव । तथाऽपि

कश्चिद्विशेषोंऽ

शानभिमतकरणादिः

ईशकृतो भवेत् ।

अंशकर्त्याद्यर्थम् ईश्वरप्रेरितेन अंशिना क्रियत इत्यर्थः । अल्पस्यापीति स्वरूपसङ्कीर्तनम् । भुवि जातेनांशेन चांशिगतं सुखदुःखाद्येवानुभूयते न तु सर्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्यप्यैक्ये कश्चित्सर्वाननुसन्धानरूपो विशेषस्तु

ईशकृतो भवेत् ।

भूम्याद्यपकृष्टदेशं गर्भवासाद्यवस्थां मानुषान्नोपभोगादिकं च निमित्तीकृत्येश्वरेण क्रियते । अतोंऽशस्यांश्यनभिमतकरणादिकं युज्यते । न ह्यशेषानुसन्धानमस्माभिश्चेतनैक्यादेर्व्यापकमुक्तम् । किन्त्वनुसन्धानमात्रमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९९सु०- नन्वीश्वरोऽपि कथं स्वानभिमतं कारयति । कथं चाभिन्नेऽनुसन्धानं प्रतिबध्नातीत्यत आह

ईशस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ईशस्याचिन्त्यशक्तित्वान्नाशक्यं क्वापि विद्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">दृश्यन्ते खल्वघटितं घटयन्त्येश्वरशक्तया प्रेरिताः कामक्रोधादिपरवशा ऐहिकामुष्मिकदुःखहेतुं स्वशिरश्छेदं पातकं च कुर्वाणा इत्याशयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि मयाऽपि शक्यते वक्तुम् । यथाऽर्जुनस्यैक्ये सत्यपीन्द्रगताशेषानुसन्धानमचिन्त्यया ईशशक्तया प्रतिबद्ध्यते । तथा जीवपरमात्मनोरभेदेऽपि तयैवानुसन्धानप्रतिबद्धो भविष्यति । अपकृष्टदेशादिकमिव देहाद्युपाधयो निमित्ततामापत्स्यन्ते । तथा चानुसन्धानाभावादैक्याभाव इत्यनुपपन्नम् । अनुसन्धानस्यैक्यव्यापकत्वं चासति प्रतिबन्ध इति कल्प्यत इत्यत आह

सेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सेशताऽनुपपन्नैव यदि जीवैकताऽस्य हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सा

अघटितघटनारूपा ।

अस्य

परमात्मनः । भवेदेतद्यदि भवन्मते परमात्मनोऽचिन्त्यशक्तिमत्तारूपेशता भवेत् (स्यात्) । जीवेनाभिन्नस्य सेशतैवानुपपन्ना । कुतस्तयाऽनुसन्धानप्रतिबन्धकल्पनादिकमिति । हिशब्देन यो जीवेनाभिन्नो नासावचिन्त्यशक्तिरूपेशतोपेतो यथा देवदत्त इति व्याप्तिं सूचयति । जीवेनैकभूतोऽपि परमात्माऽस्त्वीशतोपेतः । किं विपक्षे बाधकमित्यत आह

अनीशस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्तावदनीश इत्यनुभवसिद्धम् । तदभेदे परमात्माऽप्यनीश इत्युक्तमेव । तथा च अनीशस्येशताऽस्त्विति शङ्कितं स्यात् । एतच्च सर्वप्रमाणैर्विरुद्धं स्वव्याहतं च । न चैवंविधमनुन्मत्तः शङ्कते । शङ्काया एवानुदये कुतो बाधकोपन्यासावसर इत्येवशब्दः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२००सु०- स्यादेतत् । सेशताऽनुपपन्नैवेति तर्कोऽनुमानं वा । नाद्यः । ऐक्यस्य श्रुतिसिद्धत्वेन विपर्ययपर्यवसानानुपपत्तेः । न द्वितीयः । जीवैकताया भवतामसिद्धत्वात् ।

यदि

पदवैयर्थ्याच्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । यस्य जीवैक्यं सिद्धं (स्यात्) तस्यानीशताविषयस्वार्थानुमानापादनस्य अभिमतत्वात् । तर्कपक्षेऽपि न दोषः । श्रुतीनामैक्यपरत्वाभावादित्याशयवानाह

ईशत्वेनैवेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु-ईशत्वेनैव विज्ञातमनीशत्वेन चेच्छतिः ।

अनीशत्वेन विज्ञातमीशत्वेनाथ वाऽऽदिशेत् ।

उपजीव्यविरोधेन नैव मानत्वमेष्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">त्रैविध्यं खल्वत्र सम्भवति ।

काचित् श्रुतिः

प्रमाणान्तरेण

ईशत्वेनैव विज्ञातं

परमात्मानमुद्दिश्य

अनीशत्वेन

प्रमितानीशत्वजीवभावेन आदिशेत् । काचिदनीशत्वेन प्रमितं जीवमुद्दिश्य

ईशत्वेन

प्रमितेशभावपरमात्मत्वेन उपदिशेत् । काचिदुभावपि तथा प्रमितावुद्दिश्यैक्यमुपदिशेदिति । सर्वथाऽप्युपजीव्यविरोधप्रसङ्गेन नैक्ये प्रामाण्यमश्नुत इति । यदत्र वक्तव्यं तत् कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेयमि त्यादिना वक्ष्यते । चेच्छतिरिति द्वितीयार्धेऽपि ग्राह्यम् । आदिशेदिति प्रथमार्धेऽपि । तृतीयः प्रकारोऽप्यध्याहार्यः । तर्हीतिपदम् उपजीव्येत्यतःपूर्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०१सु०- ननु परमात्मनोऽघटितघटनस्वरूपया शक्तयैवेशताऽनीशतयोः (विरुद्धयोरपि) एकत्र समावेशो भविष्यति । तत्कथमुपजीव्यविरोध इत्यत आह

अत एवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अत एवेशतासिद्धेर्न किञ्चिच्छक्यमस्य च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवैक्यादेवेत्यर्थः ।

ईशता

उक्तरूपा शक्तिः ।

किञ्चित्

ईशताऽनीशतयोरेकत्रावस्थानम् ।

अस्य च

परमात्मनोऽपि । जीवैक्येनेशताऽभावानुमानमशक्यम् । ईशतायाः पराऽस्य शक्तिः इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०२सु०- किञ्च जीवैक्येऽपि भेदस्य विद्यमानत्वादीशतोपपद्यत इत्याशङ्कां परिहरन् तर्हि कियती सीमा परमात्मशक्तयाऽघटितघटनकल्पनस्येति मन्देन जिज्ञासिते सत्याह

ईशत्व इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ईशत्वेऽनीशभेदेन श्रुत्या सम्यक् प्रकाशिते । अयुक्तमपि चान्यत्र युक्तं भवति तद्बलात् । अतोऽन्यत्रापि यद्दृष्टं तदीशेनैव कल्प्यते । श्रुत्याभासाप्तमपि न हीशत्वपरिपन्थि यत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र अनीशभेदेनाङ्गीकृतेनैव ईशत्वं श्रुत्या सम्यक् प्रकाशितं भवतीति वदता श्रुतिविरोधः परिहृतः । तथा हि । यदि जीवपरमात्मैक्यं तात्त्विकं तदा निरवकाशानुमानविरुद्धा श्रुतिरुपचरितार्था भवन्ती नेशत्वं व्यवस्थापयेदिति सुस्थः स्वार्थानुमानप्रसङ्ग इति । सम्यग् अनीशभेदेन न तु भेदमात्रेणेति वा । तथा च भेदेनेशतोपपत्स्यत इति निरस्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनीशताहेतोः अभेदस्य विद्यमानत्वात् । किमभेदेनानीशताऽस्तु उत भेदेन मा भूदिति सन्देहानिवारणात् ।

अन्यत्र

ईश्वरात् ।

अयुक्तं

परस्परपरिहारेण वर्तमानमपि युक्तं भवति । ईश्वर इति शेषः ।

तद्बलात्

ईशत्वबलात् । दृष्टमिति अत्रापि सम्बध्यते ।

अतः

परमेश्वरात् । ईशेनेति भावप्रधानो निर्देशः ।

कल्प्यते

युक्ततयेति शेषः । उक्तस्यापवादः

श्रुतीति

। आभासत्वं च वस्तुवृत्तापेक्षया । हीति तत्रोपपत्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०३सु०- अयमर्थः । यत्क्वचिद्विरुद्धमिव प्रतीयमानमपीश्वरे तदितरत्र वा प्रमाणसिद्धमीश्वरैश्वर्यविरोधि च न भवति । यथाऽणुत्वमहत्त्वयौगपद्यादि, यथा वाऽर्जुनादीनामशेषानुसन्धानाभावः । तत्सर्वमीश्वरैश्वर्यबलेन घटत इत्यङ्गीकार्यम् । न तु निराकार्यम् । यत्पुनरप्रमितं तदीश्वरैश्वर्याविरुद्धमपि न कल्पनीयम् । शशविषाणादिकल्पनापत्तेः । यच्च प्रमितमपि ईश्वरैश्वर्यविरोधि तन्न कल्पनीयमेव । कल्पकविघातकत्वात् । किन्तु तस्य प्रमाणस्य यथायोगमाभासत्वं वर्णनीयम् । यथा प्रकृतमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०४सु०- अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतः इत्युक्तम् । तदुपपादयितुं स्मृतिमेव पठति

ईश इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ईशोऽनीशो जगन्मिथ्या दुःखी मुक्तो भिदा न हि । इति प्रतिज्ञाव्याघातः सर्वदोषाधिकाधिकः । इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधो

हि

प्रतिज्ञाविरोधः । प्रमाणस्ववाक्यविरोधभेदात् । तत्रेशोऽनीशो दुःखी मुक्त इति स्ववाक्यविरोधस्योदाहरणद्वयम् । जगन्मिथ्या भिदा न हीति प्रमाणविरोधस्य ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वेशोऽनीशो दुःखी मुक्त इति स्ववाक्यविरोधोदाहरणे । जगन्मिथ्येति स्वन्यायविरोधस्य । जगतो मिथ्यात्वे तन्न्यायेन मिथ्यात्वस्यापि मिथ्यात्वापत्त्या सत्यत्वप्रसङ्गात् । भिदा न हीति स्वक्रियाविरोधस्य । अनया हि प्रतिज्ञाक्रियया साध्यधर्मधर्मिणोर्भेदस्तावत् प्राप्यत इति । सर्वदोषेष्वधिकाधिकोऽत्यन्ताधिकः । स्मृत्युदाहरणस्य साध्यमाह

अतिहेयमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतिहेयमतोऽखिलैः । बुभूषुभिर्मतमिदं जीवेशाभेदवादिनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इदम्

ईशस्य अनीशत्वम् । ईशत्वेन ईशभेदेन इत्यादिनोक्तेऽर्थे स्मृतिमप्याह

नायुक्तमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नायुक्तमीशितुः किञ्चिदीशत्वस्याविरोधि यत् । यदीशत्वविरोधि स्यात्तदेवायुक्तमञ्जसा । ईशत्वस्याविरोधेन योजयित्वाऽखिलाः प्रमाः । सिद्धेशत्वेन चायुक्तमपि हीशेन योजयेत् । मानतः प्राप्तमखिलं नामानं योजयेत् क्वचित् । इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मान्नायुक्तमीशतुः किञ्चिदित्यादि तस्मादीशत्वस्याविरोधेनेत्यादि । सिद्धमीशत्वं यस्यासौ तथोक्तः । तेनेशेन संयोजयेत् । ईश्वरेऽस्तीति जानीयात् । अपिपदादन्येनापि । सिद्धेन ईशत्वेन निमित्तेनेति वा । स्मृत्युदाहरणस्य प्रयोजनमाह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतो युक्तमिहोदितम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्मादत्यन्तभिन्न एव ब्रह्मणा जीव इति स्थितम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति उपमाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A010_B42">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A010_B42"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A010_B42
| id = AV_C03_S02_A010_B42_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अरूपाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०५सु०- अत्राधिकरणे प्रथमसूत्रेण ब्रह्मणो रूपराहित्यमुपपाद्य प्रकाशवच्चावैयर्थ्यमिति (द्वितीय)सूत्रेण रूपवत्त्वविषयाणां श्रुतीनां वैयर्थ्यमाशङ्क्य विलक्षणरूपवत्त्वाङ्गीकारेण परिहृतम् ।। विलक्षणरूपवत्त्वं च,

आह च तन्मात्रं

,

दर्शयति चाथोऽपि स्मर्यत

इति सूत्रद्वयेन समर्थितमिति भाष्येण प्रतीयते । तदनुपपन्नम् । अन्ततो रूपवत्त्वाङ्गीकारेऽरूपवदेव</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हि तदित्यस्यावक्तव्यत्वापातात् । प्रयोजनाभावाच्चास्य विचारस्येत्यतश्चतुःसूत्र्यास्तात्पर्यमाह

स चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स चाप्राकृतरूपत्वादरूपः स्वगुणात्मकम् । रूपमस्य शिरःपाणिपादाद्यात्मकमिष्यते</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स परमात्मा । प्रकृतिशब्दोऽन्येषामपि तत्त्वानामुपलक्षकः । अप्राकृतरूपत्वात् । प्राकृतरूपरहितत्वात् । गुणात्मकमित्युक्ते सत्त्वादीनां प्रतीतिः स्यात् । तन्निरासार्थं स्वशब्दः । ये परमात्मनः स्वरूपभूता गुणा आनन्दाद्यास्तदात्मकमिति । रूपशब्देन च शुक्लादिगुणप्रतीतिः स्यात् । अतः शिरःपाणीति विवरणं कृतम् । अतो रूपवांश्चेति शेषः । विचारप्रयोजनं दर्शयति अत इति ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो नानित्यता नैव श्रुतिद्वयविरोधिता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनित्यता

जन्ममरणवत्ता । नापि सौन्दर्याद्यभाव इति च द्रष्टव्यम् । तथा च तस्मिन् भक्तिरुपपन्नेति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०६सु०- यद्यस्ति परमात्मनो रूपं कथं तर्हि तस्य प्रसिद्धवैलक्षण्यमात्रेणारूपत्वव्यवहार इत्याशङ्कापरिहारार्थत्वेन प्रकाशवदिति सूत्रावयवो भाष्ये व्याख्यातः । इदानीं यदीश्वररूपं लोकविलक्षणं तदा तत्र रूपशब्द(प्र)वृत्तिर्दुर्घटा स्यात् । सम्बन्धग्रहणानुपपत्तेः । तथा च रूपवत्त्वश्रुतीनां वैयर्थ्यं दुष्परिहरमित्याशङ्कापरिहारार्थत्वेनापि व्याचष्टे

यथा हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यथा हि तैजसस्यैव प्रकाशस्योज्खितावपि । आत्मैव ज्योतिरित्याह जीवस्येशं श्रुतिस्तथा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तैजसस्यैव प्रकाशस्ये त्येतत्तैजस एव हि सौरादिरालोकः प्रकाशशब्दवाच्यः प्रसिद्धस्तस्येति व्याख्येयम् ।

उज्खितावपि

परमेश्वरस्य तत्त्वाभावेऽपीति यावत् । आत्मैवास्य ज्योतिर्भवती ति श्रुतिर्जीवस्येशं प्रकाशमाहेत्यर्थः । तथा लोकविलक्षणेऽपि भगवद्रूपे रूपशब्दप्रवृत्तिर्युक्तेति शेषः । उपपत्तिस्तु परमत इत्यत्र वक्षमाणाऽत्रा(प्य)नुसन्धेयेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०७सु०- नन्वेतदधिकरणम् अत एव चे(चोपमे) ति सूत्रात्पूर्वम् । तत्कथं पश्चाद्व्याख्यातम् । उच्यते । अत एवे(चे)ति सूत्रं न स्थानतोऽपी त्यधिकरणेन सङ्गतमिति ज्ञापनाय क्रमभेदः । तत्सिद्धा(म)र्थमुपजीव्य पूर्वपक्षोत्थानात् । तथा च भाष्यं यस्मादेवमि त्यादि । अत्रापि ईशरूपेष्वि त्यादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तदनन्तरमेव किन्न कृतमरूपवत्त्वाधिकरणार्थस्य अत एव चे ति सूत्रार्थं प्रति हेतुत्वेनोपोद्घातलक्षणया सङ्गत्या वर्णितस्याव्यवधायकत्वात् । हेतुत्वमपि प्रपञ्चयितुमाचार्येण स चाप्राकृतरूपत्वादि ति चशब्दो निबद्धः । कालत्रयेऽप्यशरीरात्परमात्मनो जीवस्य अत्यन्तभेद एव ह्युपपन्न इति ।। ३२९ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अरूपाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A010_B42">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A010_B42"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A010_B42
| id = AV_C03_S02_A010_B42_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ वृदि्धह्रासाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ वृदि्धह्रासभाक्तवमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०८सु०- यदर्थं भगवन्महिमाऽत्रोच्यते सा भक्तिः पुरुषेषु तारतम्येन तिष्ठतीत्येतदिहोपपाद्यते । तथा हि । अस्ति भक्तेर्वृदि्धह्रासभाक्तवम् । कुतः । ब्रह्मादीनामस्मदादीनां च भक्तत्वेऽन्तर्भावात् । एवं भक्तितारतम्येऽङ्गीकृते एवेश्वरस्योभयान्प्रति सामञ्जस्यसम्भवादिति । तदेतदसङ्गतम् । युक्तेः प्रतिज्ञातार्थेन सह सम्बन्धाप्रतीतेरि(त्यत)ति तत्र आह

तद्भक्तीति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तद्भक्तितारतम्येन तारतम्यं विमुक्तिगम् । ब्रह्मादीनां च सर्वेषामानन्दादेर्यथाक्रमम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मादीनां चशब्दादस्मदादीनामित्येवं सर्वेषां यथाक्रमं श्रौतक्रमानतिरेकेण यद्विमुक्तिगमानन्दादेस्तारतम्यं तद्भगवद्भक्तितारतम्येनैव भवतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । साधितं तावन्मौक्तस्यानन्दादेः फलस्य भक्तिसाध्यत्वमम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वमिति सूत्रेण । तच्च अथात आनन्दस्य मीमांसे त्यादिश्रुत्या तारतम्यवदवगम्यते । साध्यतारतम्ये (च) साधनतारतम्यमावश्यकम् । अन्यथा तस्य आकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । फलदातुरीश्वरस्यासामञ्जस्यप्रसक्तेश्च । न चैवम् । अतोऽस्ति भक्तेर्वृदि्धह्रासभाक्तव(मिति)म् ।। ३२१२ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति वृदि्धह्रासाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A017">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A017"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A017
| id = AV_C03_S02_A017_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ स्थानविशेषाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ॐ ।। (ॐ उपपत्तेश्च ॐ)</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०९सु०- यद्यप्येतदधिकरणं परमत इत्यतोऽनन्तरम् । तथाऽपि तेनेवानेनापि सङ्गति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रस्य । अनेन विषयोपक्षेपात् तेन पूर्वपक्षोपपत्तिदर्शनात् । यद्वाऽनेन पूर्वपक्षयुक्तयुत्थानात् तेन विषयोपक्षेपात् । तथा हि । न ब्रह्मादीनामानन्दस्य तारतम्यमुपपद्यते । भगवदानन्दप्रतिबिम्बत्वाभ्युपगमात् । बिम्बे च तारतम्याभावस्य न स्थानतोऽपीत्युक्तत्वात् । अन्यथाऽऽकस्मिकत्वप्रसङ्गादिति । यद्वा न ब्रह्मा(द्या)दीनामानन्दो भगवदानन्दप्रतिबिम्बः । परस्परं विभिन्न(चित्र)त्वात् । बिम्बाभिमते च वैचित्र्याभावादिति । अतोऽत्रेदं विशदयति

प्रतिबिम्बवदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दोऽन्यगुणा यथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येषां ब्रह्मादीनामानन्दः

प्रतिबिम्बवत् ।

प्रसिद्धप्रतिबिम्बैस्तुल्यं वर्तते । भगवदानन्दप्रतिबिम्बो भवतीति यावत् । तथाऽपि परस्परं विचित्रो भवतीति शेषः । कथम् । अन्येषां साधनभूतानामुपाधिगुणानां भक्तयादीनां वैचित्र्यानतिक्रमेण । तत्र दृष्टान्तः

प्रतिबिम्बवदिति

। यथा सूर्यादिप्रतिबिम्बानां सूर्यकान्तजलादिगतानां सूर्यादिबिम्बवैचित्र्याभावेऽपि सूर्यकान्तादिस्थानगुणवैचित्र्याद्वैचित्र्यं तथेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०९असु०- वैचित्र्ये हेत्वन्तरमाह

नारायणेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नारायणगुणाधीनश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बिम्बशक्तया च विचित्र इत्यर्थः । स्थानगुणस्य बिम्बसामर्थ्यस्य च प्रयोजकत्वं न्यायविवरणे व्युत्पादितम् अनेन

उपपत्तेश्चेति

सूत्रं व्याख्यातं भवति । बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यं केचिदिच्छन्ति । अतः प्रतिबिम्बत्वं व्याख्या(तं)ति

नारायणेति

।

गुण

आनन्दः । चशब्देन तत्सदृशश्चेति ग्राह्यम् । बिम्बाभिन्न एव किन्न भवतीत्यत आह

अत्यल्प इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अत्यल्पस्तदपेक्षया । तस्मादि्भन्नश्च सततमन्यज्ज्ञानं परस्य च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चः

हेतौ । यस्मात् तदपेक्षयाऽत्यल्पः तस्मात् सततं भिन्न इति । तदपेक्षयाऽत्यल्पत्वं कुत इत्याकाङ्क्षां परिहरन्नत्र श्रुतिमाह

अन्यदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्यज्ज्ञानं तु जीवानामन्य आनन्द ईशता । मुख्येशता परेशस्य गौणी जीवस्य सा यतः । इति श्रुतेः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्य आनन्दः परस्य जीवानां चेति सम्बन्धः । एवमीशतेत्यपि योज्यम् । मुख्येशतेत्युपलक्षणया हेतुमाह । इति श्रुतेरिति पूर्वेण सम्बन्धः ।। ३२१७ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति स्थानविशेषाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A017_B4">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A017_B4"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A017_B4
| id = AV_C03_S02_A017_B4_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पालकत्वाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१०सु०- अत्र पूर्वपक्षप्रदर्शनपरं भाष्यं सृष्टिसंहारकर्तृत्वमेवास्य न पालकत्वम् । स्वतःसिद्धेरि ति । तदयुक्तम् । सृष्टिसंहारकर्तृत्वाभ्युपगमस्य व्यर्थत्वात् । स्वतःसिद्धेरित्यत्र अस्येत्यप्रतीतेश्च । स्थितेरित्यध्याहारेऽपि स्वभाववादाश्रयणस्य सृष्टिसंहारयोरपि साम्येन तत्कर्तृत्वाभ्युपगमानुपपत्तेरित्यतः पूर्वपक्षं विशदयति

सृष्टीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते । स्वभावत्वात्स्थितेर्नैतदपेक्षा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इति ईरिते

सिद्धान्तिनाऽभ्युपगते सति । ततश्चायमर्थः । ईश्वरस्य पालकत्वं नोपपद्यते स्थितेस्तत्प्रयोजनत्वात् । तस्याश्च स्वभावसिद्धत्वेनेश्वरानपेक्षत्वात् । ईश्वर एव हि विश्वस्य सृष्टिसंहारयोः कर्ता नान्य इत्यभ्युपगतम् । तथा च सृष्ट्वा यावन्न संहरेत्तावत्स्थितिः स्वभावसिद्धैव न परव्यापारमपेक्षते । यदि खलु सृष्टिसंहारयोः कर्ताऽन्यः स्यात् तदोदासीनस्य तस्य सृष्टौ प्रेरणाद्यर्थं संहारे प्रवृत्तस्य निवारणार्थं च स्थितावीश्वरापेक्षा सम्भवेत् । न च तदस्ति । अतः संहारोदासीनत्वातिरिक्तं पालकत्वं नोपपद्यत इत्येवमत्र पूर्वपक्ष इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि सिद्धान्तो न युक्तः । स्वभावत्त्वयुक्तेरपरिहृतत्वादित्यतः सूत्राभिप्रायमाह

इति नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इति न युज्यते । यतस्स्वभावोऽप्यखिल ईशायत्तोऽखिलस्य च ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परानपेक्षतया प्रतीयमानं स्वरूपं धर्मो वा स्वभाव इत्युच्यते । स सर्वेषां पदार्थानाम् । (स) सर्वोऽपीशायत्त एव । अन्यथा तेषां स्वातन्त्र्यप्रसङ्गेनास्येशत्वानुपपत्तेः । सर्वं खल्वित्यादिश्रुतिविरोधापत्तेश्च । अन्नदानादौ व्यापारश्च स्फुट एवेति ।। ३२१३ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति पालकत्वाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A017_B5">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A017_B5"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A017_B5
| id = AV_C03_S02_A017_B5_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अव्यक्ताधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तदव्यक्तमाह हि ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२११सु०- अत्र परमात्मनोऽव्यक्तत्वमादौ विस्तरेण समर्थितम् । ततस्तर्हि भक्तयादिसाधनवैयर्थ्यमित्याशङ्क्य प्रकाशश्च कर्मण्यभासादि ति दृश्यत्वं चोक्तम् । तदेतदुभयं विरुद्धमित्याशङ्क्य

अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्ग

मिति सूत्रितम् । अत्र विरोधशान्तिर्न स्फुटा प्रतीयत इत्यतस्तस्य तात्पर्यमाह

अव्यक्तोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अव्यक्तोऽपि स्वशक्त्यैव भक्तानां दृश्यते हरिः।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भक्तानामव्यक्तोऽपीत्यन्वयः । भक्तानामनुग्रहायेत्यध्याहारो वा । जीवशक्तयपेक्षया अव्यक्तोऽपि स्वशक्तयैव दृश्यत इत्यविरोध इति ।। ३२१४ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अव्यक्ताधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A017_B46">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A017_B46"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A017_B46
| id = AV_C03_S02_A017_B46_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उभयव्यपदेशाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-।। ॐ उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२१सु०- यदीश्वरस्य गुणक्रियादयो धर्माः ततो भिन्नाः तदा समवायस्य निराकृतत्वात् तद्वत्त्वमनुपपन्नम् । यदि च अभिन्नाः तदा ज्ञानादिमत्त्वमानन्दादिभोक्तृत्वमित्याद्ययुक्तमित्युभयथा तत्र भक्तयनुपपत्तिरिति पूर्वपक्षप्राप्ताविदमारभ्यते । तत्र हेतुदृष्टान्तावेव सूचितौ । न तु पक्षपरिग्रहरूपा प्रतिज्ञा । अध्याहारोऽपि हेतुदृष्टान्तबलेन भेदाभेदपक्षपरिग्रहस्येति प्रतिभाति । अतः प्रतिज्ञां दर्शयति

तदभिन्ना इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः । गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थितः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यशब्दो नियमार्थः । परमेश्वराः सर्वे गुणा धर्मा नित्यं तदभिन्नास्तेनात्यन्ताभिन्नास्तथाऽपि विशेषशक्तया गुणगुण्यादिभावेन स्थिताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१३सु०- स्यादेतत् । परिमाणादीनां यावद्द्रव्यभाविनां भवतु नाम भगवताऽत्यन्ताभेदः । क्रियाणां (ज्ञानादि)गुणानां चास्राक्षीत्सृजति स्रक्ष्यति व्यज्ञासीज्जानाति ज्ञास्यतीत्यादि श्रौतव्यवहारैरनित्यतयाऽवगतानां तु न युज्यत इत्यत आह

विशेषात्मतयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विशेषात्मतया तेषां नित्यशक्तयात्मना तथा । नित्यं स्थितेर्न धर्माणां क्रियादीनामनित्यता ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तेषां परमेश्वरसम्बन्धिनां क्रियादीनां धर्माणां नित्यशक्तयात्मना नित्यं स्थितेस्तथा विशेषात्मतया व्यक्तिरूपेण व्यवहारविषयतोपपत्तेर्नानित्यतेति योजना । प्रपञ्चस्तु प्रागेव कृतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च क्रियादीनां या व्यक्तता सा तावदनित्यैव । अन्यथोक्तव्यवहाराणां निरालम्बनत्वापातात् । ततस्तस्या भगवद्धर्मभूताया अपि नात्यन्ताभेदोपपत्तिरित्यत आह

न विशेषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न विशेषात्मता चेयमनित्या</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इयं

व्यवहारालम्बनत्वेनोक्ता । कुत इत्यत आह

शक्तति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शक्तिरूपता । सैव यत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्मात्सा विशेषात्मता शक्तिरूपतैव । शक्तिश्च नित्येत्युक्तं तस्मादित्यर्थः । नन्वेवं तर्हि शक्तिर्व्यक्तिरिति व्यवहारविशेषो न स्यात् । उक्तव्यवहाराणां निरालम्बनत्वं च न परिहृतं स्यादित्यत आह

सविशेषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सविशेषा स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नेयं व्यक्तिः शक्तया निर्विशेषाभिन्ना । येनोक्तदोषः स्यात् । किन्तु सविशेषाभिन्नैव । यद्ययं सर्वनिर्वाहहेतुर्विशेषो भगवतो भिन्नस्तदा सर्वेषां तद्धर्माणां तेनात्यन्ताभेद इति प्रतिज्ञा भज्येत । अभिन्नश्चेद्विशेषता तस्य न स्यात् । स्वरूपमात्रपर्यवसानेन सोऽपि न स्यादित्यत आह

विशेष इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विशेषोऽन्यो न चाप्ययम् । स्वनिर्वाहकताहेतोस्तथाऽपि स्याद्विशेषता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चः

अवधारणे । अयं विशेषोऽपि भगवतो नैव भिन्नस्तेन न प्रतिज्ञाहानिः । तथाऽपि तस्य विशेषता स्यात् । कथम् । न ह्ययमभिन्नो भवन्निर्विशेषः । एवं तर्हि विशेषपरम्परयाऽनवस्था स्यात् । न स्यात् । कुतः विशेषस्य स्वनिर्वाहकताहेतोरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१४सु०- एवं प्रतिज्ञा दर्शिता । तत्र बाधकानि परिहृतानि । अत्र चोदना । स्यादेवम् । यद्येतेष्वर्थेषु प्रमाणं स्यात् । न च तत्पश्याम इत्यतः सौत्रमुभयव्यपदेशादिति हेतुं व्याचष्टे

विशेषत्वेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विशेषत्वेन विज्ञातेः प्रमाणैरखिलैरपि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अखिलैः

उभयविधैः

प्रमाणैः

वेदवाक्यैर्ज्ञानादिधर्माणां भगवद्विशेषत्वेनापिशब्दात् तदभिन्नत्वेन च विज्ञातेर्विज्ञानादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु विज्ञातेरिति कथम् । आतश्चोपसर्ग इत्यङः क्तिन्बाधकत्वात् । क्तिन्नाबादिभ्यश्चे ति वचनाद्भविष्यति । एतदेव विवृणोति

ससर्जेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ससर्ज सञ्जहारेति विशेषो ह्यवगम्यते ।श्रुत्येव स स एवेति तदभेदश्च गम्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स इदं सर्वमसृजते त्यादिश्रुतिं ससर्जेत्यनेनोपादत्ते । तत्तदत्तुमध्रियते त्यादिकां सञ्जहारेत्यनेन,

स

आनन्दादिः

सः

परमात्मैवेत्यनेन आनन्दो ब्रह्मे त्यादिश्रुतिम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदयमर्थः । स इदं सर्वमसृजत, उक्षा स द्यावापृथिवी बिभर्ति, तत्तदत्तुमध्रियत, स ऐक्षत सोऽकामयत, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानि त्यादिश्रुत्या सर्जनादिकं ब्रह्मणो विशेषोऽतिशयो न ब्रह्ममात्रमित्यवगम्यते । तन्मात्रत्वे क्रियाकर्तृभावादेरनुपपत्तेः । आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्; सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म; एकधैवानुद्रष्टव्यमि त्यादिश्रुत्यैव तस्य तेनाभेदश्चावगम्यते । तदेवमुभयव्यपदेशान्यथाऽनुपपत्त्या सकलमिदं कल्प्यते । सर्वेषां ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मणा सविशेषोऽत्यन्ताभेदः । क्रियादीनां नित्यता शक्तिव्यक्तिरूपता व्यक्तिरूपस्यापि नित्यता शक्तिरूपाभिन्नता सविशेषता विशेषस्याप्यभेदः स्वनिर्वाहकता चेति । न ह्येतेष्वर्थेष्वन्यतमस्याप्यकल्पनायामुदाहृतोभयव्यपदेशविरोधशान्तिर्भवतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदेव प्रपञ्चयितुं निदर्शनत्रयेण इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थसन्दर्भः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१५सु०- अथ मतम् । भेद एव ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मणाऽस्तु । समवायेन विशेषणविशेष्यभावो भविष्यति । समवायदूषणानि च श्रुतिविरोधेनाभासतां यास्यन्ति । समवायाभावेऽपि वा धर्मधर्मिणोरेव स कोऽपि महिमा कल्प्यते । न चाभेदश्रुतिविरोधः । अनागन्तुकत्वेनोपचारोपपत्तेः । अतः किमभेदमादाय विशेषाद्यङ्गीकारेणेति । अपर आह अखण्डमेव ब्रह्म न तु तत्र कश्चिद्विशेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चापरश्रुतिविरोधः । क्रियादिविषयाणां सगुणविषयत्वात् । तस्य च मायामयत्वेनाविचारितरमणीयत्वात् । आनन्दं ब्रह्मण इत्यादीनां च राहोः शिर इत्यादिवदुपचरितत्वोपपत्तेरिति ।। अन्यस्त्वाह भेदाभेदाभ्यामेवोभयव्यपदेशसामञ्जस्योपपत्तेः किमनया सविशेषाभेदकल्पनयेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । त्रिभिरप्येतैरन्ततोऽभिन्ने विशेषस्याङ्गीकर्तव्यत्वात् । ततो वरमादित एव तदङ्गीकरणमित्याशयवान् भेदवादिनं तावद्विशेषमङ्गीकारयितुमाह

भेद इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भेदो यदि विशेषस्य स भेदो भेदिना कथम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषस्य

ज्ञानादेर्ब्रह्मधर्मस्य, यदि ब्रह्मणो भेदोऽङ्गीक्रियते तदा पृच्छामः । स भेदो,

भेदिना

ब्रह्मणा ज्ञानादिना च सह,

कथं

किं प्रकारः, प्रतिपत्तव्यः । किं भिन्नः किंवाऽभिन्न इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्ये दोषमाह

भिन्नश्चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भिन्नश्चेदनवस्था स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि भेदो भेदिभ्यां भिन्नस्तदा सोऽपि भेदस्तथेत्यनवस्था स्यात् । विशेषणविशेष्यभावादिप्रतिपत्तये खलु धर्मधर्मिणोर्भेदोऽभ्युपगम्यते । स च प्रतीयमान एव तद्धेतुः । तत्प्रतीतिश्च विशेषणादिभावेनैवेत्युत्तरोत्तरभेदप्रतीतिरवश्यमपेक्षितैवेति सुस्थाऽनवस्था ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१६सु०- अभिन्नत्वेऽपि वक्तव्यं सविशेषाभिन्न उत निर्विशेषाभिन्न इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रथमे दोषमाह

अभिन्नश्चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अभिन्नश्चेत्पुरा न किम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पुरा न किमिति

। धर्माणां धर्मिणा सविशेषाभेदः किं नाङ्गीक्रियते अङ्गीकार्य एवेत्यर्थः । भेद इव विनाऽपि भेदेन विशेषेणैवोपपत्तावपि वृथा परम्पराकल्पनायां गौरवं स्यात् ततो धर्माणामेव सविशेषाभेदाङ्गीकारः श्रेयानिति भावः । अस्त्वेवमित्यत आह

विशेष इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विशेषोऽभिन्न एवेति तेन नाभ्युपगम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषो धर्मोऽभिन्न इत्येव तावत् । तेन भेदवादिना नाभ्युपगम्यते । दूरे सविशेषत्वमित्यतोऽपसिद्धान्तः स्यात् । समीहितं च नः (न) सिद्ध्येदित्याशयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति

अभिन्न इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अभिन्नो निर्विशेषश्चेद्भेदस्तद्भेदता कुतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भेदो यदि भेदिभ्यामभिन्नो निर्विशेषश्च स्यात् तदा तस्य

तद्भेदता

तयोरयं भेद इत्येवम्भावः

कुतो न

कुतोऽपि । तदीयताया भेदेन विशेषेण वा विनाऽनुपपत्तेः । तन्मात्रत्वे च धर्मधर्मिणावेव स्तो न भेद इति स्यात् । तथा च धर्मधर्मिणावित्यपि न स्यात् । भेद एवास्ति न धर्मधर्मिणाविति वा भवेत् । ततश्च भेदोऽपि न स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१७सु०- भेदस्य भेदिस्वरूपत्वमङ्गीकृत्य विशेषमनङ्गीकुर्वाणं प्रति दूषणान्तरमाह

अनेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनेनानेन भिन्नोऽयमिति यत्सविशेषतः । भेद एवैष बहुधा दृश्यते तत्किमुत्तरम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भिन्नोऽयं घट इति स भेद एव

विशेषतः

विशेषणत्वेन दृश्यते न तु घटः, किन्तु विशेष्यत्वेन । तथा

अनेनानेन ।

व्यत्ययो बहुलमिति पञ्चम्यर्थे तृतीया । सहयोगे वा । पटादि्भन्नस्तम्भादि्भन्नो घट इत्येष भेद एव

सविशेषतः

प्रतियोगिविशेषसाहित्येन दृश्यते । तथाऽयं पदार्थोऽनेन वक्रत्वेनानेन कोटरवत्त्वेन पुरुषादि्भन्न इति स एष भेद

विशेषतो

व्यावर्तकधर्मेण दृश्यते । पदार्थस्त्वक्षसन्निकर्षमात्रेण ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथाऽस्मात्पटादस्मात्स्तम्भादस्मात्कुड्यादि्भन्नोऽयं घट इत्येष भेद एव

सविशेषतः

प्रतियोगिविशेषसाहित्येन निमित्तेन बहुधा दृश्यते । घटस्त्वेकधैव । अतो न भेदो घटस्य स्वरूपमिति यत्स्वरूपभेदस्य दूषणं परैरुच्यते । तत्तस्य किमुत्तरं त्वयाऽभिधास्यते, यदि विशेषो नाङ्गीक्रियते; इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि विशेषो नाङ्गीक्रियते तदा भेदो भेदिनाऽभिन्न इत्यपि नाङ्गीकर्तुं शक्यते । भेदभेदिनोर्भेदसाधकानामनेकेषां भावात् । विशेषेणैव हि तेषामन्यथासिदि्धं व्युत्पाद्य प्रतीतिबलेन भेदस्य भेदिनाऽभेदो वक्तव्यो नान्यथेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदीयत्वेन विशेषणत्वेन सप्रतियोगित्वेन लिङ्गित्वेन बहुत्वेन च प्रतीयमानोऽन्योन्याभावादिरूपो भेदो न भेदिस्वरूपतयाऽङ्गीक्रियते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्तु स्वरूपतयाऽङ्गीक्रियते नासौ तदीयत्वादिना प्रतीयत इति तस्योत्तरं ब्रूम इति चेन्न । अस्यैव प्रसिद्धत्वादन्यस्य तदभावात् । अन्यथा स्वरूपस्यैव भेद इति पारिभाषिकं नामान्तरमुक्तं स्यात् । न चाद्वैतवादिनः स्वरूपं नाङ्गीकुर्वते । तत्किमनेन भेदेन । तदिदमुक्तं

स एष

इति प्रसिदि्धद्योतकाभ्याम् । तदीयत्वादिरुपचार इति चेन्न । प्रतीतेः स्फुटत्वात् । बाधकाभावेनाभ्रान्तित्वाच्च । तदिदमप्युक्तं

दृश्यत इति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१८सु०- दूषणान्तरमाह

अभेदेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अभेदभेदयोश्चैव स्वरूपत्वं हि भेदिनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भेदस्य । किन्त्वभेदस्य च भेदिनः स्वरूपत्वमेवेति योजना । यो भेदस्य भेदिना घटेनाभेदमङ्गीकरोति । तेन तस्याभेदस्यापि घटस्वरूपत्वमेवाङ्गीकरणीयम् । भेदसमानन्यायत्वादिति हिशब्दार्थः । ततः किमित्यत आह

तयोरपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तयोरपि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अभेदोऽङ्गीकार्य इति शेषः । अस्त्वेकेन घटेनात्यन्ताभिन्नयोरभेदभेदयोरभेदस्ततोऽपि किमित्यत आह

अविशेषत्व इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अविशेषत्वे पर्यायत्वं हि शब्दयोः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अभेदभेदयोरत्यन्ताभेदे विशेषे चासत्यभेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वं स्यात् । एकार्थवाचित्वाद्घटकलशशब्दवदिति हिशब्दार्थः । अस्त्वित्यत आह

अभेदेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अभेदभेदशब्दौ च पर्यायाविति को वदेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">को वदेत्

न कोऽपि । प्रत्युतापर्यायावित्येव वदति सर्व इत्यप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं चैतदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । भेदो भेदिनोऽभिन्नस्तन्न्यायेन सोऽभेदोऽपि ततस्तावन्योन्यमप्यभिन्नाविति तावत् तत्त्वम् । तथा च भेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वप्राप्तौ विशेषबलेनैव हि तत्परिहरणीयम् । तस्य चानङ्गीकारे दुष्परिहरं तदापद्येतेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भेदभेदिशब्दयोरपि पर्यायत्वमापादयितुमुचितम् । सत्यम् । शिष्यैरूह्यतामिति नोक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१९सु०- शङ्कते

भेद इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भेदोऽन्योन्यमभेदश्च भेदिना चेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि भेदाभेदयोः

भेदिना

घटेन सहाभेदः तथाऽपि तयोः

अन्योन्यं भेदः

अस्तीति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न तच्छब्दयोः पर्यायत्वं प्रसज्यते । तत्किं विशेषेणेति । परिहरति

विशेषितेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विशेषिता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमङ्गीकुर्वाणेनाप्यभिन्ने वस्तुनि विशेषिताऽङ्गीकरणीयैवेत्यर्थः । तत्कथमित्यत आह

अविशेष इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अविशेषे कथं भेदो भेदिनैकस्तथाऽभिदा ।पुनस्तयोर्विभेदश्च भेदिमात्रत्वतो भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषाभावे भेदो भेदिना

एकः

अभिन्नः

तथाऽभिदा भेदिना

घटेनाभिन्ना,

पुनस्तयोः

भेदाभेदयोः परस्परं भेदश्चेति कथमुपपन्नं भवेत् । कुतो न भवेत् । भेदाभेदयोः

भेदिमात्रत्वतः ।

अन्यथा घटस्यापि स्वतो भेदः स्यात् । घटेनाभिन्नयोर्भेदाभेदयोः परस्परं भेद(कार्य)निर्वाहार्थं घटेन सविशेष एवाभेदोऽङ्गीकार्य इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२०सु०- शङ्कते भेदिनश्चेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भेदिनश्चैव भेदस्य विशेषो यदि गम्यते । अभेदाभेदिनोश्चैव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चशब्दावन्योन्यसमुच्चयार्थौ । एवशब्दौ परस्परं सविशेषाभेदव्यावृत्त्यर्थौ । गम्यते अभ्युपगम्यते । भेदस्य भेदिनश्च घटस्याभेदो विशेषश्च मयाऽभ्युपगम्यते । तथाऽभेदस्य अभेदिनश्च तस्य सविशेषोऽभेदोऽभ्युपगम्यते । तथा च भेदाभेदयोर्घटतन्मात्रत्वाभावेन परस्परं भेदोपपत्तेः न शब्दयोः पर्यायत्वम् । ततश्च भेदाभेदयोः परस्परमभेदो विशेषश्च अङ्गीकार्य इत्यसदिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमपि धर्मधर्मिणोर्भेदमभ्युपगच्छता अन्ततोऽभिन्ने वस्तुनि विशेषोऽङ्गीकर्तव्य इत्यभिमतं यद्यपि सिद्धमेव, तथाऽप्युक्तं तत्त्वं न परित्याज्यमित्याशयवान् परिहरति

किमिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं भेदोऽभेदभेदयोः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवञ्चेदभेदभेदयोर्भेदः कस्मात्कल्प्यते । तयोरपि सविशेषाभेद एवाङ्गीकर्तव्यः । तत्रोपपत्तिमाह

विशेषेणैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विशेषेणैव सर्वत्र यदि व्यवहृतिर्भवेत् । कल्पनागौरवायैव किं भेदः कल्प्यते तदा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वत्र भेदभेदिनोरभेदाभेदिनोश्चाभेदेऽपि विशेषेणैव तन्मात्रताभावनिबन्धना व्यवहृतिर्भवेदित्यङ्गीकृतं चेद्भेदाभेदयोस्तर्हि भेदः किं कल्पनागौरवायैव कल्प्यत इति सोल-लुण्ठवचनम् । भेदाभेदयोर्घटेनेव परस्परमपि सविशेषत्वेनैव सर्वस्योपपत्तौ भेदकल्पने कल्पनागौरवं स्यात् । अनेकपदार्थकल्पनात् द्विधा कल्पनाच्चेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवं ततः किमायातं प्रकृत इत्यत आह

विशेषेणैवेति

। भेदस्य भेदिनाऽभेदेऽपि तदीयत्वादिव्यवहृतिर्भेदाभेदयो(श्च)र्घटेनाभेदेऽप्यपर्यायशब्दव्यवहृतिर्यदि विशेषेणैव भवेत् तदा धर्मधर्मिणोरपि भेदः किं कल्पनागौरवायैव कल्प्यते । धर्मधर्मिणोर्भेदमङ्गीकृत्याप्यन्ततो विशेषोऽङ्गीकार्यः । ततो वरमादित एव तदङ्गीकरणम् । अन्यथा कल्पनागौरवप्रसङ्गादिति । एतेन पुरा न किमिति विवृतं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२१सु०- यदि कल्पनागौरवभयाद्धर्मधर्मिणोरभेदमङ्गीकृत्य व्यवहारविशेषार्थं विशेषोऽङ्गीक्रियते । तर्हि गवाश्वयोरपि तथा कल्प्यताम् । अविशेषात् । तथा च भेद एव जगति न स्यादित्यत आह

ऐक्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ऐक्यप्रतीत्यभावेन भेद एव गवाश्वयोः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भेद एव स्वीक्रियते न विशेषः । गवश्वयोरिति प्रमादपाठः । मूलकोशेष्वदर्शनात् । ऐक्यप्रतीत्यभावेऽपि कुतो विशेषो नाङ्गीक्रियत इत्यत आह

स एवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स एवेति प्रतीतौ हि विशेषो नाम भण्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">धर्मधर्मिप्रतिबन्द्या हि गवाश्वयोर्विशेषः परेणापादनीयः । न च तत्राविशेषः । अभेदप्रतीत्या तत्र तदङ्गीकारात् । इह च तदभावात् । भेदस्य प्रतीतिसिद्धत्वेन कल्पना(गौरवाभावाच्चेति)भावादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२२सु०- अधुनाऽभेदवादिनाऽपि विशेषमङ्गीकारयति

सच्चिदादेरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सच्चिदादेरपर्यायसिद्ध्यर्थं मायिनाऽपि हि । अङ्गीकार्यो विशेषोऽयं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मायिनाऽपीति

। क्रियादिविषयाणां वाक्यानां मायिकविषयतामङ्गीकुर्वताऽपि इति यावत् । तत्र हेतुः

सच्चिदादेः पदसमूहस्य अपर्यायत्वसिद्ध्यर्थमिति ।

अयमि

ति अपर्यायशब्दप्रवृत्तिहेतुः । विशेषस्य तथाभावः प्रमित इति

हि

शब्दः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । सन्तु तावत् क्रियादिविषयाणि वाक्यान्यसत्यविषयाणि । तथाऽपि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे त्यादीनि तावत् सत्यविषयाणि परेणाङ्गीकृतान्येव । तेषां चाखण्डार्थनिष्ठत्वे सत्यज्ञानादिपदानामेकार्थत्वेन पर्यायत्वं स्यात् । न च तद्युक्तं सहप्रयोगदर्शनात् । न च भेदोऽङ्गीकर्तुं शक्यः । एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिविरोधात् । अतः सत्येऽपि विशेषोऽङ्गीकार्यः । तस्यापर्यायशब्दप्रवृत्तिहेतुता चानयैवार्थापत्त्या सिद्धा । तथात्वेनैव तत्कल्पनादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२३सु०- अपोहवादाश्रयेण शङ्कते

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यसत्यविशेषणम् । पृथक् पृथग्वारयितुं शब्दान्तरमितीष्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्यादिपदानां विधिवाचित्वे विधीयमानानां सत्यत्वादिविशेषणानां ब्रह्मण्यभावात् स्वरूपमात्रस्य चैकत्वात् पर्यायत्वं स्यात् । न चैवम् असत्यत्वाद्यपोहवाचित्वात् । न चैवं सति वैयर्थ्यम् । ब्रह्मण्यसत्यत्वादीनां विशेषणानां भ्रान्तिकल्पितत्वेन तन्निवारणार्थत्वात् । सन्ति हि नास्ति ब्रह्म, सदपि न ज्ञानं परिच्छिन्नं (चे)वेत्यादिप्रतीतयः प्राणिनाम् । न च सत्यपदमज्ञानस्याप्यपोहं वक्ति येनैकेनैवालमिति स्यात् । तस्मान्न पर्यायत्वं वैयर्थ्यं चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा सत्यादिपदानि सत्यत्वादिपृथगर्थवाचीन्येवेति न पर्यायतामापद्यन्ते । ब्रह्मणि तु लक्षणया प्रवर्तन्त इति न तत्र विशेषणानि समर्पयन्ति । न हि गङ्गापदं तीरे गङ्गात्वमर्पयति । न चैवमेकेनैव लक्षितत्वादितरेषां वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । आरोपितानामसत्यत्वादिविशेषणानां प्रत्येकं निवारणेन सार्थक्यात् । न च सङ्गतिग्रहणविषयाभावाल-लक्षणानुपपत्तिः । शबले गृहीतसङ्गतिकानां सत्यब्रह्मलक्षकत्वोपपत्तेः । अतो न पर्यायत्वं नापि वैयर्थ्यमिति शङ्कार्थः ।

असत्यविशेषणम्

असत्यत्व•दि)विशेषणम् । आरोपितं विशेषणमिति वा । इति यदीष्यत इत्यन्वयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परिहरति

मायेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मायाविशेषराहित्यविशेषणविशेषिता । सत्यस्यापि भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मायाशब्देनारोपितत्वमाचष्टे । एवं कुसृष्टौ कल्पितायामपि न सत्यस्याखण्डतासिदि्धः । कल्पितासत्यत्वादिविशेषराहित्यलक्षणविशेषणविशेषिताया अवर्जनीयत्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२४सु०- शङ्कते

सा चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सा च तथा चेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदखण्डत्वखण्डनं यद्यारोपितविशेषराहित्यरूपविशेषणविशेषिता सत्या स्यात् । न चैवम् । अपि तर्हि साप्यसत्यत्वादिवदारोपितैव । न ह्यारोपितेन रूपेण गगनस्य नीरूपता विहन्यत इत्यर्थः । परिहरति

अनवस्थितिरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनवस्थितिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वाक्यार्थस्येति शेषः । एवं तर्हि न कोऽपि वाक्यार्थो व्यवस्थितः स्यात् । सत्यत्वादिविशेषवत्तयाऽसत्यत्वादिव्यावृत्तिमत्तया चाप्रतिपादितत्वात् । संसर्गभेदौ विहाय वाक्यार्थोऽस्ति । ब्रह्मैव वाक्यार्थ इति चेन्न । तस्य स्वप्रकाशत्वात् । व्यावृत्तेश्चासत्यत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा प्रतीता सा च स्वाभावव्यावर्तकत्वेनैव व्यवतिष्ठते न ब्रह्मविषयत्वेन । येनाखण्डता व्याहन्यत इति शङ्कार्थः । एवमपि तदभावव्यावृत्तिरूपविशेषणविशिष्टताया अपरिहारादखण्डत्वहानिरेव । साऽपि तथा चेत्

अनवस्थितिः

ब्रह्मज्ञानस्याव्यवस्थैवेति परिहारार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे पदानां पौनरुक्तयादि(कं) किन्नामैकस्यापि पदस्य तत्र प्रवृत्तिर्न भवेदित्याह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि सत्ये विशेषो न न तदुक्तिर्भवेत्तदा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">गुणकर्मादिनिमित्तमनालम्ब्य कस्यापि शब्दस्य प्रवृत्त्यभावादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२५सु०- शङ्कते

लक्ष्यते चेत्तेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-लक्ष्यते चेत्तेन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यादयं दोषो यदि ब्रह्म शब्दाभिधेयं स्यात् । न चैवम् । किन्तु तेन शब्देन लक्ष्यत एव । न हि लक्षणा गुणक्रियाद्यपेक्षा । तथात्वे खल्वभिधैव स्यादिति । परिहरति

लक्ष्यमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- लक्ष्यमित्यपि स्याद्विशेषिता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमङ्गीकारेऽपि ब्रह्मणो लक्ष्यमिति विशेषिता स्यात् । लक्ष्यत्वं तावदपरिहार्यमित्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । मुख्यार्थयोगादिनाऽपि विशेषिता स्यादेव । ननु लक्ष्यत्वमपि ब्रह्मणो नास्त्येव लक्ष्यमित्यपि लक्षणयैवोच्यते नाभिधानवृत्त्येति चेन्न । अत्रापि वाक्ये परेण लक्ष्यपदस्य प्रयोगाल-लक्ष्यत्वविशेषप्राप्तेः । तेनापि लक्ष्यमेवेति चेत्तत्राह

पुनरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुनः पुनर्लक्षणायामपि स्यादनवस्थितिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">लक्षणायामाश्रितायां सत्यामिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२६सु०- शङ्कते

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यभावविशेषित्वं स्यादङ्गीकृतमेव ते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ते मते इति शेषः । तृतीयार्थेऽव्ययं वा । यदुक्तं मायाविशेषराहित्यविशेषणविशेषिता सत्यस्यापि भवेदिति । तन्नानिष्टम् । अभावरूपविशेषवत्त्वस्य मयाऽङ्गीकृतत्वात् । नेह नानाऽस्तीति श्रुतिः इह भूतले घटो नास्ती तिवदभावं ब्रह्मण्यङ्गीकरोत्येव । यच्चोक्तं न तदुक्तिर्भवेत्तदेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदप्यसत् । भावनिमित्ताभावेऽप्यभावनिमित्तेन पदप्रवृत्त्युपपत्तेः । अभावधर्मवत्त्वस्य चाङ्गीकृतत्वात् । एतेन लक्ष्यमित्येतदपि निरस्तम् । लक्ष्यपदस्याप्यपोहवाचित्वोपपत्तेरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२७सु०- अत्र वक्तव्यं परमसिद्धान्तमखण्डत्वं परित्यज्याभावधर्मवत्त्वं कस्मादङ्गीकरोषीति । अथ ब्रूयात् । सत्यं ज्ञानमनन्तं विज्ञानमानन्दमित्यादिपदानि तावद्ब्रह्मणि श्रूयन्ते । न च तेषां विधिरूपोऽर्थः स्वीकर्तुं शक्यः । नेह नानाऽस्तीत्यादिश्रुतिविरोधात् । अभावधर्माङ्गीकारे च न विरोध इत्युक्तमिति । तत्राह

असार्वज्ञादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-असार्वज्ञादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ते अङ्गीकार्यमिति शेषः । यथा हि सत्यज्ञानादिपदानि ब्रह्मणि श्रूयन्ते, एवमेष सर्वज्ञः, एष सर्वेश्वरः, इति सार्वज्ञादिपदान्यपि । तथा च यथा तान्यनृतत्वाद्यभाववाचीन्येवमेतान्यपि असर्वज्ञत्वाद्यभाववाचितया (त्वया) अङ्गीकर्तव्यान्येव । ततश्च सत्यज्ञानादिवाक्यं तत्त्वावेदकं सार्वज्ञादिवाक्यं मायाशबलपरमिति विभागो न युक्त इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२८सु०- मा भूदयं विभागोऽसार्वज्ञाद्यभावोऽपि ब्रह्मण्यङ्गीक्रियत एवेत्यत आह

तदेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदा सार्वज्ञमेव स्याद्भावार्थत्वान्नञोर्द्वयोः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मण्यसार्वज्ञाद्यभावेऽङ्गीकृते (सति) सार्वज्ञादिभावधर्मा दुर्निवारा एव । कुतः । द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयत इति न्यायादित्यर्थः । एतच्च चतुर्थे स्पष्टयिष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२९सु०- असार्वज्ञादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यती त्युक्तानङ्गीकारे बाधकमाह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि नैतादृशं ग्राह्यम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वज्ञादिपदं ब्रह्मणि श्रूयमाणमसार्वज्ञादिनिवृत्तिं बोधयतीत्येतादृशं प्रमेयं यदि न ग्राह्यं तदाऽऽनन्दपदमप्यसुखत्वं न निवर्तयेत्, सत्यपदं चासत्यत्वम्, ज्ञानपदं चाज्ञानत्वम्, आत्मपदं चानात्मत्वम् । अविशेषादिति वाक्यशेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२९असु०- मा भूत् आनन्दादिपदानामसुखत्वादिव्यावर्तकत्वम् । को दोष इत्यत आह

असुखत्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-असुखत्वानिवर्तनात् । असत्त्वाज्ञानतादेश्च स्यादसत्त्वादिकं तदा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">असत्त्वाज्ञानतादेश्चानिवर्तनादिति सम्बन्धः । अयं भावः । ब्रह्मणि तावदसत्त्वादिकं प्रसक्तम् । तद्व्यावर्तनाय सत्यज्ञानादिवाक्यानां प्रवृत्तिः । तान्यपि चेन्न तद्व्यावर्तयन्ति तदा ब्रह्मणोऽसत्त्वादिकं तात्त्विकमेवेत्यापन्नमिति । यद्वा यदि नैतादृशमित्यध्याहारेण विनैकमेव वाक्यं बुद्ध्या विविच्य तु योज्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३०सु०- शङ्कते

अनृतादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनृतादिविरोधित्वं यद्यस्याभ्युपगम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्य सत्यत्वादेः अयमर्थः । सत्यादिपदानि तावदापाततः सत्यत्वादिविशेषणानि समर्पयन्ति । तदनन्तरं तत्तद्विरोध्याकारनिवर्तकत्वेन पर्यवस्यन्ति । यथोक्तं प्रति(पा)पद्यपदार्थं हि विरोधात्तद्विरोधिनः । पश्चादभावं जानाति वध्यघातकवत्पदादि ति । सत्यत्वादिविशे(षणानां)षाणां चानृतत्वादिविरोधित्वं सुप्रसिद्धमिति कथं न तद्व्यावृत्तिरिति । सममेतत् प्रकृतेऽपीत्याह

अनैश्वर्येति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनैश्वर्यविरोधित्वमप्येवं किन्निवार्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेश्वरादिपदसमर्पितस्यैश्वर्यादेरिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३१सु०- उपसंहरति

अखण्डेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अखण्डखण्डनादेवं विशेषोऽखण्डवादिना । खण्डितेनापि मनसा स्वीकार्योऽनन्यथा गतेः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ए(यस्मादे)वमखण्डखण्डनादखण्डवादिनाऽपीत्यन्वयः । अन्यथागतेर्हेतोः,

खण्डितेन

उत्तरोत्प्रेक्षारहितेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३२सु०- इदानीं भेदाभेदवादिनं विशेषमङ्गीकारयति

अखण्डेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अखण्डखण्डवादिभ्यां खण्डाखण्डेन चैव तत् । महादरेण शिरसि विशेषो धार्य एव हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादेवमखण्डखण्डवादिभ्यां विशेषोऽङ्गीकार्यः तत्तस्मादेव हि

खण्डाखण्डेन

खण्डाखण्डवादिना च विशेषोऽङ्गीकार्य एव । कुन्ताः प्रविशन्तीतिवदुपलक्षणया अर्शआदिभ्योऽजिति वा खण्डाखण्डेनेति साधु । तथा हि । धर्मधर्मिणोर्भेदाभेदाविति वदता तौ किं ताभ्यामत्यन्तं भिन्नावङ्गीक्रियेते उतात्यन्ताभिन्नावथ भिन्नाभिन्नौ । नाद्यः । भेदानवस्थापत्तेः । भेदस्य स्वरूपत्वे च विशेषानङ्गीकारे तदीयत्वाद्यनुपपत्तेः । भेदाभेदयोरत्यन्तभिन्नयोः सम्बन्धाभावेन तदीयत्वानुपपत्तेश्च । न द्वितीयः । तदीयत्वाद्यनुपपत्तेरेव । भेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वापत्तेश्च । न तृतीयः । अनवस्थापत्तेः । क्वचिद्भेदाभेदयोरभेदे पूर्वदोषानुषङ्गात् । तस्माद्भेदाभेदवादिनाऽपि क्वचिद्विशेषोऽङ्गीकार्य इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदेवमुभयव्यपदेशान्यथाऽनुपपत्त्या भगवद्धर्माणां सविशेषोऽत्यन्ताभेद एवेति सिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३३सु०- ननु नायं सूत्रकाराभिप्रायो भवितुमर्हति । तेनानेवंविधानामहिकुण्डलादीनां निदर्शनानामुपात्तत्वात् । ओरवयवानामन्योन्यसंयोगविशेषो ह्यहिकुण्डलमित्युच्यते । स तावदहिना नात्यन्ताभिन्नः । प्रकाशश्च द्रव्यान्तरं न सूर्याभिन्न इत्यतः प्रकाशाश्रयवद्वेति निदर्शनमपि नात्यन्ताभेदोपयुक्तम् । कालस्य पूर्वत्वं नाम प्रध्वस्तक्रियासम्बन्ध इति न पूर्ववद्वेत्यपि प्रकृतानुगुणमित्यत आह

निदर्शनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-निदर्शनत्रयेणातो भगवानत्यभिन्नताम् । गुणानामादरेणाह</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत एवमर्थापत्त्या भगवद्गुणानां भगवता सविशेषोऽत्यन्ताभेदः सिद्धोऽत इत्यर्थः ।

अत्यभिन्नतां

सविशेषाम् । निरवकाशप्रमाणानुसारेण निदर्शनत्रयमपि सविशेषाभेदोपयुक्तत्वेन सूत्रकारस्याभिमतं ज्ञातव्यमित्याशयः । तत्राहिकुण्डलं यद्यपि भेदाभेदवत्तथाऽपि मन्दानामभेदे बुदि्धमवतारयितुमुपात्तम् । यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्तीति यथा । प्रकाशशब्देन च भास्वरं रूपं विवक्षितम् । तच्च यावद्द्रव्यभावित्वात् सूर्यमण्डलेनात्यन्ताभिन्नमेव । पूर्वत्वं च पूर्वकालसम्बन्ध इति सकललोकसिद्धमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेकेनैव निदर्शनेनालं किं त्रयेणेत्यत उक्तम्

आदरेणेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३४सु०- एवं साक्षादधिकरणार्थं व्याख्यायेदानीमनुषङ्गसिद्धमर्थं दर्शयति

तच्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तच्च नाभिहितान्वयः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्मादेव भगवद्धर्माणां भगवता सविशेषाभेदस्य समर्थितत्वादेव पदाभिहितैः पदार्थैरन्वयबोध इत्येतन्मतं नेति लभ्यत इति शेषः । अभिहितान्वयग्रहणमुपलक्षणम् । वक्ष्यमाणान्विताभिधानव्यतिरिक्तानां सर्वेषामपि मतानामनुपपन्नत्वात् । यदि तर्ह्यभिहितान्वयवादोऽनुपपन्नः । कः पन्थाः सूत्रकारस्याभिमतः । न हि निरुपायमन्वयज्ञानमिति सम्भवति । अन्विताभिधानमिति ब्रूमः । तत्राप्यस्ति विशेष इत्याशयेनाह

यदेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदाऽशेषविशेषाणामुक्तिः सामान्यतो भवेत् ।पदैकेनाप्युत्तरेण विशेषावगतिर्भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदाशब्दो यद्यर्थः । यद्यप्यशेषविशेषाणामित्यशेषविशेषान्वितस्येत्यर्थः । एकशब्दो मुख्यार्थः । पदेष्वेकं पदैकमा(द्ये न)द्यपदेनेत्यर्थः । कर्मधारयत्वे तु पूर्वकालैकेत्येकपदस्य पूर्वनिपातः स्यात् ।

अपि

तथाऽपि । उत्तरेण पदजातेनान्वयविशेषावगतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३४असु०- एतदुक्तं भवति । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म , यः सर्वज्ञः स सर्वविदि त्यादिब्रह्मप्रतिपादकवाक्यगतानि सकलान्यपि पदान्यन्वितार्थाभिधायीनि । तत्र ब्रह्मपदं सत्यत्वसर्वज्ञत्वाद्यशेषविशेषान्वितं ब्रह्म प्रतिपादयति । न चैवं सत्यादिपदानां वैयर्थ्यम् । यतः सामान्यत एव अन्विताभिधाने शक्तिः पदानां नान्वयविशेषाभिधाने । अतो ब्रह्मपदेन सामान्यतः समस्तयोग्यधर्मान्विते ब्रह्मणि प्रतीते सत्यत्वेनान्वितं ज्ञानत्वेनान्वितमिति विशेषान्वयप्रतिपत्त्यर्थानि सत्यादिपदानीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३५सु०- नन्वभिहितान्वयादिवादानामनुपपन्नत्वमन्विताभिधानस्योपपन्नत्वं च प्रथमसूत्रे सूत्रकारेणोक्तमेव । तत्किमत्राधिकरणसिद्धान्ततया तद्वर्णनेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । अतःशब्देन ह्यन्वयबोधेऽस्त्युपाय इत्येतावन्मात्रं प्रतीयते । न पुनः पदान्येव न पदाभिहितार्थादीनीति विशेषः । तत्र व्याख्यातारं प्रति कुतोऽयं सूत्रकृतोऽभिप्राय इति भवत्येव परिचोदना । तत्समाधानाय च अधिकरणसिद्धान्तवर्णनमुपपन्नमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्युपपन्नः सूत्रकाराभिप्राय इति शक्यते वक्तुम् । तथाऽप्यधिकरणसिद्धान्तवर्णनमिषेण तत्र सङ्क्षेपतो व्युत्पादितोपपत्तीनां प्रपञ्चाय प्रयत्नोऽयमित्यदोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३६सु०- तदिति परामृष्टं हेतुं दर्शयति

यत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यतोऽशेषविशेषाणां वस्तुनाऽस्त्येव चैकता । अतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वस्तुना

ब्रह्मणा ।

च

शब्दाद्विशेषश्च ।

अतो

नाभिहितान्वयादिवादाः किन्नामोक्तविधान्विताभिधानमिति शेषः । तथा हि । सत्यत्वादिधर्माणां तावद्ब्रह्मणाऽत्यन्ताभेदः समर्थितः । ततो ब्रह्मवाचकस्य ब्रह्मपदस्य सत्यत्वादिवाचकत्वमावश्यकमेव । किन्त्वभेदेऽन्वय एव नास्ति कुतस्तदभिधानं विशेषतोऽभिधानप्रसङ्गश्चेत्यवशिष्यते । तत्र सविशेषत्वाङ्गीकार एव समाधिः । अभेदेऽपि विशेषशक्तयाऽन्वितत्वस्य विशेषानभिधानस्य चोपपत्तिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३७सु०- स्यादेतत् । अस्मिन्नन्विताभिधानवादे विशेषान्वयप्रतिपत्तिर्निर्निबन्धनैवापद्यते । सकलपदानां सामान्यतोऽन्विताभिधाने सामर्थ्यात् । न चाद्यं पदं सामान्यतोऽन्विताभिधाय्युत्तरं तु विशेषत इति वाच्यम् । आद्यत्वादेरव्यवस्थितत्वात् । वेदवाक्येऽपि हि क्वचिद्ब्रह्मपदमाद्यं क्वचिदुत्तरमित्यत आह

सामान्यत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सामान्यतो ज्ञातः पदान्तरबलात्पुनः । भवेद्विशेषतो ज्ञातस्तेन स्यादन्वितोक्तिता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एकैकशः पदैः सामान्यतोऽन्विततया ज्ञातोऽर्थः पुनः पदान्तरसन्निधानाहित(शक्ति)बलाद्विशेषतोऽन्वितत्वेन ज्ञातो भवेत् । तेन कारणेन पदानामन्वितोक्तिताऽन्विताभिधायिता स्यादुपपन्नेति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३८सु०- सविशेषाभेदसमर्थनेनोक्तप्रकारं पदानामन्विताभिधानं सिद्धमित्ययुक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । रूपस्य हि घटेनाभेद इति त्वचा तस्मिन् गृहीते तदपि गृह्येत । अथाविशेषेण प्रतिबद्धं तहणमित्युच्यते । तर्ह्यत्रापि प्रतिबन्धः स्यात् । विशेषाभिधानं प्रतिबद्धमेवेति चेत् । सामान्याभिधानमपि कुतो न प्रतिबद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ सम्भावनैवैषोक्तेति मतं तदा नायमधिकरणसिद्धान्तः । एकस्य सिद्धावनुषङ्गी योऽर्थः सिद्ध्यति सोऽधिकरणसिद्धान्तो न हि सम्भावनासिदि्धरित्यत आह

स्वार्थ एवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वार्थ एवान्वितो यस्मात्केनचित्तद्विशेषतः । अनेनेति तदुक्तयैव ज्ञायतेऽनुभवेन हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात्केनचिदन्वित एव पदानां स्वार्थ इति, अनेन सत्यत्वेन ज्ञानत्वेन वाऽन्वित इति,

तद्विशेषतो

धर्मविशेषेण अन्वयः

तदुक्तयैव

सत्यादिपदोक्तयैव ज्ञायत इत्यनुभ(वेन )वसिद्धम् । तस्मादुक्तं युक्तमिति शेषः । प्रत्येकं पदानि सामान्यतोऽन्विताभिधायीनि, विशेषतोऽन्वितार्थप्रतीतिस्तु परस्परसन्निधानाहितशक्तिभिः पदैर्भवतीत्येतदनुभवसिद्धमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । अभेदेन तावद्विशेषाभिधानं प्राप्तं न च तदस्त्यनुभवविरोधात् । अतस्तत्प्र(ती)तिबन्धकत्वेन विशेषः कल्पनीयः । स च यथाऽनुभवमेव स्वीकार्य इति नातिप्रसङ्गः कश्चिदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३९सु०- एवं प्रतिज्ञातमन्विताभिधानमुपपाद्य यदुक्तमभिहितान्वयादिपक्षाणामयुक्तत्वं तदन्विताभिधानानङ्गीकारे बाधकप्रदर्शनमुखेनोपपादयति

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यनन्वितमेवैतत्पदं स्वार्थं वदेदिह । तथाऽन्यान्यपि सर्वाणि कः कुर्यादन्वयं पुनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतद्ब्रह्मादिकमाद्यं पदम् । इह सत्यज्ञानादिवाक्ये । अन्यान्युत्तरा(ण्यपि)णि पदा(नि)न्यपि तथा यद्यनन्विता(न्येव)नेव स्वार्थान्वदेयुस्तर्ह्यन्वयमन्वयज्ञानं तु कः कुर्यात् । आद्यं पदमलब्धसहायं प्रथमं सामान्यतोऽन्वितमभिधत्ते । उत्तराणि त्वादित एव लब्धसहायानि विशेषत एवान्विताभिधायीनि । तदिदं वैलक्षण्यं सूचयितुमेतदन्यानीति विभागेन ग्रहणम् । अन्यथा यदि वाक्यस्थानि समस्तानि पदानि नान्विताभिधायीनि किन्त्वनन्वितानेव स्वार्थानभिदधतीति, तर्ह्यन्वयज्ञानं निर्निबन्धनमापद्येतेत्यवक्ष्यत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४०सु०- एतदेव प्रपञ्चयति

व्यापार इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-व्यापारो न हि शब्दस्य परः स्वार्थप्रकाशनात् । पुमानप्येकवारोक्तया कृतकृत्यो यदा भवेत् । अन्वयस्य कथं ज्ञानं शब्दार्थत्वं यदाऽस्य न</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदा

यद्यस्यान्वयस्य

शब्दार्थत्वं

पदाभिधेयत्वं न स्यात् तर्ह्यन्वयस्य ज्ञानं

कथं

न कथञ्चित् । उपायान्तराभावात् । तथा हि । अन्वयज्ञानात्पूर्वभावित्वेन वादिभिरङ्गीकृतत्वेन वा प्रसक्तानि तावदेतानि पदानि वा वक्ता पदैरभिहिताः पदार्था वा वाक्यं वा वाक्यान्त्यवर्णो वा वर्णमाला वा स्फोटो वा श्रोता वेति । तत्र तावदन्विताभिधानानङ्गीकारे पदानामुपायत्वं नोपपद्यत इत्येतद्व्यापारो न हीत्यर्धेनाह ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शब्दस्य

पदस्य, स्वार्थप्रकाशनादन्यो व्यापारो नास्तीति तावत्सुप्रसिद्धम् । अन्वयश्च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न पदाभिधेयः । तत्कथं पदस्य तज्ज्ञानोपायत्वम् । वक्तुरपि तन्नास्तीत्याह

पुमानपीति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदा

यस्मात् तस्मात् सोऽपि नोपाय इति शेषः । एकवारग्रहणं तस्यात्यन्तव्यवहितत्वद्योतनार्थम् । सकृदुच्चारण एव तस्योपक्षीणत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४१सु०- पदाभिहितानां पदार्थानामन्वयबोधकत्वपक्षे दोषमाह

यदैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदैवानन्वितार्थस्य वचनं तैः पदैर्भवेत् ।अनन्वितः स्याच्छब्दार्थो</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनन्वितार्थस्यैवेति सम्बन्धः । जातावेकवचनम् ।

तैः

वाक्यस्थैः । यदि पदानि

अनन्वितानेव

स्वार्थान् प्रतिपाद्य निवर्तन्ते । ततः पदार्था एवाकाङ्क्षादिमन्तोऽन्वयं बोधयन्ति । तर्ह्यनन्वित एव शब्दार्थः स्यात् । अन्वयस्य शाब्दत्वं न स्यादिति यावत् । पदार्थाख्यं प्रमाणान्तरं चाप(द्येत)द्यते । भवेदेतत् । यदि पदार्थानामेवान्वयबोधकत्वं ब्रूमः । न चैवम् । किन्नाम पदैरभिहितानाम् । तत्कथमन्वयस्याशाब्दत्वमित्यत आह

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न तदर्थो हि सोऽन्वयः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स

पदार्थैः प्रतिपादितः

अन्वयः

तेषां पदानामर्थो

न ही

त्यर्थः । तथा सति प्रत्यक्षावगतधूमप्रतिपादितस्याग्नेः प्रत्यक्षप्रमेयत्वं स्यादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४२सु०- अस्तु तर्हि वाक्यस्यान्वयबोधकत्वमिति पक्ष इत्यत आह

निराकाङ्क्षेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निराकाङ्क्षपदान्येव वाक्यमित्युच्यते बुधैः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पदानामन्विताभिधानसामर्थ्यमनङ्गीकुर्वता वाक्यस्यान्वयबोधकत्वमङ्गीकर्तुमशक्यम् । यतः पदान्येव वाक्यमिति बुधैरुच्यते । पदव्यतिरिक्तस्य वाक्यस्याभावादित्यर्थः । केचित्पदातिरिक्तमेव वाक्यं प्रतिपन्नास्तद्व्युदासाय बुधैरित्युक्तम् । तच्च निराकरिष्यते । गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादिपदानां वाक्यत्वं मा भूदिति निराकाङ्क्षेत्युक्तम् । सन्निधानाभावे निराकाङ्क्षत्वमेव न निर्वहतीति निराकाङ्क्षत्वेनैव सन्निधानस्य लब्धत्वान्न पृ(तत्पृ)थगुक्तम् । अग्निना सिञ्चेदित्यादौ योग्यताभावेऽप्यन्वयप्रतीतेः प्रकृतानुपयोगाद्योग्यताऽपि नोक्ता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४३सु०- नन्वेवं वदता भवतैव पदव्यतिरिक्तं वाक्यमङ्गीकृतम् । यथा खलु तन्तूनां विक्रियाविशेषः पटो न तन्तुमात्रम् । तथा पदानां यो निराकाङ्क्षतालक्षणो विक्रियाविशेषः स वाक्यं, पदातिरिक्तमेवेत्यत आह

तत्तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्तदर्थाभिधानेन स्यान्निराकाङ्क्षता च सा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न तन्तूनां पट इव पदानां निराकाङ्क्षता विक्रिया । येन पदातिरिक्तं वाक्यं स्यात् । किन्नाम श्रोतृपुरुषधर्म एव । जिज्ञासा खल्वाकाङ्क्षा । निराकाङ्क्षता च निवृत्तजिज्ञासत्वम् । सा च निराकाङ्क्षता पदैः स्यादिति पदानि निराकाङ्क्षाणीत्युच्यन्ते । निराकाङ्क्षताकारित्वं च न पदानां विक्रियाविशेषः । जिज्ञासितार्थाभिधानमात्रेण तद्धेतुत्वात् । तस्य च स्वभावत्वात् । तथा च जिज्ञासितार्थानभिदधति जिज्ञासां निवर्तयन्ति पदानि निराकाङ्क्षाणीत्युक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४४सु०- जिज्ञासितार्थाभिधानेनैव श्रोतुर्निराकाङ्क्षता स्यादित्येतदुपपादयति

अपूर्तेरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अपूर्तेस्तावदर्थानामाकाङ्क्षा पूर्वमिष्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आनयेत्येवोक्ते गवादिपदप्रयोगात्पूर्वं, या किमि(त्यादि)तिजिज्ञासा (वर्तते) सा

तावतां

जिज्ञासितानामर्थानां कर्मादीनामपूर्तेर्गवादिपदैरनभिधानादिति यावत् । एतदुक्तं भवति । शाब्दी जिज्ञासा यावत्पदानि जिज्ञासिता(न)र्थान्नाभिदधति तावन्न निवर्तते । निवर्तते च पदैस्तेष्वभिहितेष्वित्यतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां विज्ञायते तत्तदर्थाभिधानेनैव निराकाङ्क्षता स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वाक्यान्त्यवर्णो वर्णमालेति पक्षद्वयमतिमन्दमिति न दूषितम् । तथा चोक्तं पुरस्तात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४५सु०- अस्तु तर्हि निरस्तवर्णपदविभागं स्फोटाख्यं वाक्यमेवान्वयस्य प्रतिपादकम् । पदानि तु तदभिव्यञ्जकतयोपयुज्यन्त इति पक्ष इत्यत आह

कर्मेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कर्मकर्तृक्रियाणां तु पूर्तौ कोऽन्योऽन्वयो भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र कर्मादिग्रहणमुपलक्षणम् । जिज्ञासितानां पदार्थानामित्यर्थः । अन्योन्यसंसृष्टानामिति शेषः । पूर्तावभिधाने सति पदैरिति शेषः ।

अन्वयो भवेत्

प्रतिपादनीय इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । स्फोटमन्वयस्य प्रतिपादकं वदता तत्सद्भावे प्रमाणं वाच्यम् । अन्वयप्रतीत्यन्यथाऽनुपपत्तिरिति चेन्न । पदानामेव संसृष्टार्थप्रतिपादकत्वसम्भवात् । न च तदतिरिक्तोऽन्वयो नामास्ति प्रतिपादनीयो यदर्थं स्फोटान्वेषणमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमनङ्गीकारे बाधकमाह

अपूर्तिरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अपूर्तिश्चेत्पदैरुक्तैः किं नृृङ्गेण पूर्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्वयस्यापूर्तिरनभिधानम् । उक्तैरिति पदानां प्रमितत्वमभिप्रैति ।

नृशृङ्गेण

स्फोटेनेति तस्याप्रामाणिकत्वम् । नृशृङ्गतुल्येनेति पूर्यतेऽभिधीयतेऽन्वय इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । पदवादिनः कल्पनालाघवं प्रमितानां पदानामन्विता(र्था)भिधानस्य कल्पनात् । स्फोटवादिनस्तु गौरवम् । यतो निष्प्रमाणकः स्फोटस्तस्यान्वयप्रतिपादकत्वं चेति द्वयं कल्पनीयमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४६सु०- अस्तु तर्हि नवीनाभिहितान्वयपक्षः । यदि हि पदानि पदार्थान् प्रतिपाद्यैव निवर्तन्ते पदार्था एवान्वयं बोधयन्तीति मतं तदा स्यादेवोक्तदोषः । न चैवम् । किन्तु पदान्येव पदार्थप्रतिपादनावान्तरव्यापाराण्यन्वयं बोधयन्तीति । मैवम् । तथा सति पदानां विरम्यव्यापारप्रसङ्गात् । ततः को दोष इत्यत आह

व्यापारश्चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-व्यापारश्चेत्पुनस्तेषामनुक्तावपि किन्न सः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अचेतनानामपि पदानां यदि

पुनर्व्यापारो

विरम्यव्यापारोऽङ्गीक्रियते तदा पृच्छामोऽनुक्तानामपि पदानां पदार्थादिप्रतिपादने व्यापारः कुतो न भवतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्तरमाशङ्कते

उक्त इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उक्ते बुदि्धस्थताहेतोर्यदि व्यापार इष्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भावे क्तप्रत्ययः ।

बुदि्धस्थता

बुदि्धविषयता । पदानि हि ज्ञातकरणानि न तु चक्षुरादिवत् सत्तामात्रेण । उक्तिस्तु(श्च) (तज्ज्ञा)ज्ञानोपाय इत्यतोऽनुक्तौ ज्ञातत्वाभावान्न

व्यापार

इत्याशयः । इति

यदीष्यत

इति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४७सु०- पुनः सिद्धान्ती पृच्छति

बुदि्धस्थत्वायेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-बुदि्धस्थत्वाय यत्नं न कथं कुर्युः पुरैव च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पदार्थबोधनादिव्यापाराय यत्पदानां ज्ञातत्वमावश्यकम्, तदर्थं तानि पदान्युक्तेः प्रागेव यत्नं कथं कुर्युरिति च त्वां पृच्छामः । उक्तिं विनाऽपि बुदि्धविषयतायै कुतो यत्नं न कुर्युरिति प्रश्नार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा बुदि्धविषयत्वाय यदुच्चारणं तदर्थं तूष्णीं स्थितं कुतो न प्रेरयन्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्तरं शङ्कते

पुरुषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुरुषाधीनता तेषां यदि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतद्यदि पदानि चेतनानि स्युः । न चैवम् । अतो वक्तृपुरुषायत्तान्येव । स यदोच्चारणेन व्यनक्ति तदा श्रोतृबुदि्धस्थानि भूत्वा पदार्थप्रतिपादनादिव्यापारवन्ति भवन्ति । न तु स्वयं किमपि कुर्वन्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्ह्यन्वयबोधरूपोऽपि विरम्यव्यापारो न तेषामुपपद्यत इत्याह

पश्चाच्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पश्चाच्च सा समा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पश्चादन्वयबोधने सा पुरुषाधीनता । एतदुक्तं भवति । चैतन्ये हि पदानामन्वयबोधनाय समभिव्याहृतानाम् अस्माकं न पदार्थप्रतिपादनमात्रेण कृतार्थता । अतोऽन्वयोऽप्यस्माभिः प्रतिपादनीय इति विमृश्य विरम्यव्यापारो युज्यते । न चैवम् । अन्यथोक्त एवातिप्रसङ्ग इति । श्रोतान्वयज्ञाने कारणमिति तु स्यात् । किन्तु कर्तैव । तस्य करणं तु विचार्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनन्विताभिधायीनि पदान्येव करणीकृत्य श्रोता तत्स्मारितानामर्थानामन्वयज्ञानाय यतत इति चेत् तत्राह

पुमानेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुमानेवान्वयायैषां यदि पश्चाद्विचेष्टते ।अनन्विताभिधानानां स एवार्थान्तरोक्तिषु ।यततां</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्वयशब्देन तज्ज्ञानमुपलक्ष्यते ।

पश्चात्

पदैः पदार्थस्मरणानन्तरम् ।

अनन्विताभिधानानां

साहाय्येनेति शेषः ।

सः

पुमानेव । उक्तिशब्दस्तत्कार्यज्ञानोपलक्षणः । अन्वयानभिधायिभिरपि पदैर्यद्यन्वयं प्रतिपद्यते, तदा गवादिपदैरश्वादिकमपि प्रतिपद्येतेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शङ्कते

शब्देति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शब्दशक्तिश्चेत्तत्र नैव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">गवादिपदानामश्वादौ शक्तिरेव नास्ति तत्कथं तैस्तत्प्रतिपद्यताम् । न (हि) चक्षुषा शब्दं प्रतिपद्यत इति चेदित्यर्थः । तर्हि समं प्रकृतेऽपीत्याह

अन्वये कथमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्वये कथम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्वये

शक्तिरहितैस्तैः कथम्

अन्वय

ज्ञानाय यतेतेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४८सु०- यद्यनन्वितमित्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्कल्पनागुरुत्वादिदोषेऽतोऽभिहितान्वयः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुभूतिविरुद्धश्च त्याज्य एव मनीषिभिः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

तस्मात् । तस्यैव विवरणं

कल्पनेत्यादि ।

कल्पनागौरवं प्रथमसूत्रेण व्युत्पादितम् । अभिहितान्वय इत्युक्तसमस्तपक्षोपलक्षणम् । कथमनुभूतिविरोध इत्यत आह

कर्तृशब्दे हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कर्तृशब्दे ह्यभिहिते धर्मसामान्यवेदनात् ।विशेषधर्ममन्विच्छन् किमित्येव हि पृच्छति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्तृग्रहणं सम्बन्धिमात्रोपलक्षणम् । विशेषधर्ममिति तज्ज्ञानम् । देवदत्तेनेति कर्तृवाचिनि शब्दे प्रयुक्ते श्रोता किमिति पृच्छतीति तावदविवादम् । स च पचनादिधर्मविशेषज्ञानमि(मन्वि)च्छन्नेव पृच्छति । विशेषजिज्ञासा च धर्मसामान्यज्ञानादेव । न च तदा तस्य धर्मसामान्यज्ञानोपायोऽस्त्यन्यः पदात् । अतः पदेन धर्मसामान्यान्वितं वस्तु प्रतिपादितमिति ज्ञायते । किमिति प्रश्नो विशेषजिज्ञासयेत्येतत्कुत इत्यत आह

गुणेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-गुणक्रियादिधर्माणां विशेषे कथिते पुनः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">निराकाङ्क्षो भवेद्यस्मात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निराकाङ्क्षो

निवृत्तजिज्ञासः । तस्माद्विशेषधर्ममन्विच्छन् किमित्येव हि पृच्छतीति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । कर्त्रादिपदश्रवणानन्तरभावी किमित्यादिप्रश्नो जिज्ञासामूलः । प्रश्नत्वात् सम्मतवत् । सा च जिज्ञासा धर्मविशेषविषया । तदुक्तया निवर्तमानत्वा(त्सम्मत)त्सम्प्रतिपन्नवत् । विशेषजिज्ञासा च धर्मसामान्यज्ञानपूर्विका विशेषजिज्ञासात्वात्सम्मतवत् । सामान्यज्ञानं चेदमेतत्पदजन्यं तदनन्तरभावित्वात्सम्मतवदिति । पदेन पदार्थमात्रेऽभिहिते अविनाभावबलेन धर्मसामान्यज्ञानमिति चेन्न । दृष्टपदपरित्यागेन अदृष्टानुमानकल्पनानुपपत्तेरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन विशेषान्विताभिधानपक्षोऽपि परास्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अभिहितान्वयादिपक्षाणां त्याज्यत्वे प्रकृते किमायातमित्यत आह

शब्दा इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शब्दा अन्वितवाचकाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपि शब्दाः सामान्येनान्वित(स्व•र्थवाचका इत्येष एव पक्षो ग्राह्य इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४९सु०- अधिकरणस्य साक्षात्प्रतिपाद्यमर्थमुपसंहरति

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतोऽनन्तगुणात्मैको भगवान्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनन्तगुणात्मकत्वेऽपि न तस्यैक्यं विहन्यते, नाप्येकेनाभिन्नानामनन्तत्वं गुणत्वं चेत्यर्थः । तच्चेत्यानुषङ्गिक(मर्थ)मुपसंहरति

एक एवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एक एव तु । उच्यते सर्ववेदैश्च ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तु

शब्देन सकलधर्मान्वित इति सूचयति ।। ३२१५ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति उभयव्यपदेशाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A017_B47">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A017_B47"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A017_B47
| id = AV_C03_S02_A017_B47_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ परानन्दा(परमता)धिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५०सु०- परमेश्वरस्यानन्दादयो गुणाः किं लौकिकानन्दादिसलक्षणाः किंवा तद्विलक्षणाः । आद्ये न तत्र बहुमानः सम्भवति । न द्वितीयः । प्रकारप्रमाणाभावात् । विमता लौकिकसलक्षणा आनन्दादिशब्दवाच्यत्वादिति बाधकसद्भावाच्च । अन्यथा तत्रानन्दादिशब्दप्रवृत्तिर्न स्यात् । व्युत्पत्त्यभावात् । अतीन्द्रियत्वेन तत्रोपदेशा(द्युपायाद्य)भावे सादृश्यानुमानस्यैवानुसरणीयत्वात् । तस्य चासिद्धत्वात् । ततश्च वेदवेद्यत्वं न स्यादित्यस्य समाधानार्थमिदमारभ्यते । तत्राशङ्कितसकलदोषपरिहारो न स्फुटः प्रतीयत इत्यतो व्याचष्टे

ते चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ते चाखिलविलक्षणाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ते गुणा न केवलं गुणिनाऽभिन्नाः किन्नामाखिलेभ्यो लौकिकानन्दादिभ्यो विलक्षणाश्च । कथं विलक्षणा इत्यत आह

सर्व इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव तु</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आनन्दोऽपि ज्ञानात्मको ज्ञानमप्यानन्दात्मकमित्यादि । न ह्येवमन्तःकरणपरिणामभेदाः सुखादयः । सर्वकर्तारो जगत्सृष्ट्यादिकर्तारश्च । एवशब्देनोपचारं वारयति । अन्योन्यमभेदे शब्दानां पर्यायत्वमनेकत्वावभावश्च स्यादित्यत आह

तथाऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तथाऽपि सविशेषाश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परस्पराभेदेऽपि । ततो नोक्तदोष इति (शेषः) भावः । अनेन वैलक्षण्यप्रकारो दर्शितः । प्रमाणं च वक्ष्यते । तथा चाद्यं सूत्रद्वयं व्याख्यातं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५१सु०- बाधकपरिहारार्थं सूत्रम्

ॐ बुद्ध्यर्थः पादवत् ॐ

इति ।। तद्व्याचष्टे

विद्वदिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ बुद्ध्यर्थः पादवत् ॐ ।।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विद्वद्व्युत्पत्तितोऽपि च । तैस्तैश्शब्दैश्च भण्यन्ते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अपि च

तथाऽपि

तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते ।

कथं

विद्वद्व्युत्प(त्तितः)त्त्य

न्विता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विद्वांसो हि साक्षात्कृतभगवद्गुणाः पूर्वैर्विद्वदि्भर्व्युत्पादयितुं शक्यन्ते । अविदुषां कथं व्युत्पत्तिः । भवितव्यं हि तया । अन्यथा विद्वत्त्वस्यैवानुपपत्तेरित्यत आह

युज्यते चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- युज्यते चोपदेशतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विद्व

दुपदेशतो

ऽविदुषामपि व्युत्पत्तिः युज्यते । अतीन्द्रिये कथमुपदेश इत्यत आह

अन्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्यानन्दादिसादृश्यम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">लौकिकानन्दादिसादृश्यं भगवदानन्दादेर्विद्यते । ततश्च योऽस्मदानन्दसदृशो भगवद्गुणः स आनन्दादिशब्दवाच्य इत्यादिरुपदेशो घटते । तर्हि पूर्वोत्तरविरोधः स्यात् । प्राक् ते चाखिलविलक्षणा इत्युक्तवेदानीमन्यानन्दादिसादृश्याभ्युपगमादित्यत आह

आनुकूल्यादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- आनुकूल्यादि नापरम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आनुकूल्यं निरुपाधिप्रियत्वमानन्दस्य । बोधात्मकत्वं ज्ञानस्येत्यादि । अपरमल्पत्वास्थिरत्वादि । आनुकूल्यादेः प्रवृत्तिनिमित्तस्य सत्त्वात् तदाश्रयेण व्युत्पत्तेरपि सम्भवादानन्दादिशब्दप्रवृत्त्युपपत्तावनुमानमप्रयोजकमित्युक्तं भवति । ननु विलक्षणेष्वानन्दादिषु विलक्षणा एव शब्दाः कुतो न प्रयुज्यन्ते । तथा सति तत्र बुदि्धप्रवेशाभावप्रसङ्गात् । अल्पत्वादिसादृश्यं कुतो नेत्यत आह

पूर्णत्वादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पूर्णत्वादिमहत्तेषां वैलक्षण्यं श्रुतौ श्रुतम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">(तां) श्रुतिं पठति

पूर्ण इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पूर्णोऽशेषनियन्ता च सुस्वादुतम एकलः । गुणोरुसमुदायोऽयं वासुदेवः सुनिष्कलः । वासुदेवश्रुतिश्चैषा गुणान् वक्ति हरेः परान् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्णः

पूर्णगुणः ।

सुस्वादुतमः

शोभनानन्दतमः ।

एकलः

एकाकी परानपेक्षः ।

सुनिष्कलः

सर्वथा विभक्तांशविकलः ।

हरेर्गुणान् परान्

विलक्षणान्

वक्ति

इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५२सु०- एतेषामधिकरणानामपव्याख्यानं न स्थानतोऽपीत्यत्रैव निराकृतमिति न पुनः प्रक्रान्तम् ।। ३२१६ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति परानन्दा(परमता)धिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_A020">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S02_A020"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02_A020
| id = AV_C03_S02_A020_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। फलदानाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ फलमत उपपत्तेः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५३सु०- अत्रादौ तावत् स्वर्गनरकादिकं फलं प्राणिनामीश्वरादेव भवतीति श्रुत्युपपत्तिभ्यामुपपादितम् । तदाक्षेपार्थं सूत्रं धर्मं जैमिनिरत एवे ति । तस्यार्थः । ईश्वरः फलकारणं चेद्धर्माधर्मावपेक्षते न वा । नेति पक्षे वैषम्याद्यापत्तिर्वेदाप्रामाण्यप्रसक्तिश्च । आद्ये किमीश्वरेण तदपेक्षणीयेनैव कर्मणा फलसिद्धेः । अन्यथा गौरवापत्तेः । न चाचेतनत्वोपपत्तिविरोधः । न हि राजादिरिव कर्म फलं ददातीति ब्रूमो येनाचेतनत्वं बाधेत । किन्तु कारणमात्रम् । न च श्रुतिविरोधः । फलकारणयोर्धर्माधर्मयोरीश्वरकारितत्वेन तत्स्तुतये तस्य फलकारणत्वोपचारादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समाधानार्थं सूत्रम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ फलमत उपपत्तेः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तेनेदमुक्तम् । अपेक्षत एवेश्वरो धर्माधर्मौ । न च तावता तयोरेव अस्तु फलहेतुतेति युक्तम् । धर्मादेरिवेश्वरस्यापि फलहेतुतया श्रुतिसिद्धत्वेन त्यागायोगात् । बाधकाभावेन श्रुतेरुपचरितार्थताकल्पनाऽनुपपत्तेः । गौरवस्याप्रामाणिकविषयत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परस्य ब्रह्मणः कर्मणश्चोभयोर्हेतुत्वे साम्यापत्तिरित्यपि न वाच्यम् । यतः फलदाने परमेश्वरः कर्तृत्वेन, कर्म तु करणत्वेन पुण्येन पुण्यमित्यादौ व्यपदिश्यते । करणं च कर्तृप्रयोज्यमिति प्रसिद्धमेवेति । तत्रेदमाशङ्क्यते । तथाऽपि कर्मापेक्षस्येश्वरस्य फलदानेऽनुपचरितं स्वातन्त्र्यं न सिद्ध्यति । ततश्च न तस्मिन् बहुमानातिशय इति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतत्परिहारत्वेन पूर्वपदं व्याख्याति

स एवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स एवाशेषजीवस्थनिस्सङ्ख्यानादिकालिकान् । धर्माधर्मान् सदा पश्यन् स्वेच्छया बोधयत्यजः । कांश्चित्तेषां फलं चैवं ददाति स्वयमच्युतः । न ते विशेषं कमपि प्रेरणादिकमच्युते । कुर्युः कदाऽपि तेनायं स्वतन्त्रोऽनुपचारतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनादिकालत्वं च प्रवाहापेक्षयोक्तं कांश्चित्

बोधयति

सव्यापारीकरोति स्वयमेवेति सम्बन्धः । लीलया करणीकरोति न तु तेन विना दातुं न शक्नोतीति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५४सु०- यदेतदत्रोक्तं धर्माधर्मदर्शनं तत्प्रेरणं तत्फलदानं तदप्रेर्यत्वादिकं चेश्वरस्य । तदेव विचार्यमाणं तस्मिन् महान्तं बहुमानमुत्पादयिष्यति किमु समस्तपदार्थ इत्याशयवान् कर्मणां स्वरूपं तावत् प्रपञ्चयति

कर्माणीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कर्माणि तानि च पृथक् चेतनान्येव सर्वशः । अचेतनशरीराणि स्वकर्मफलभाञ्जि च । प्रत्येकं तेषु चानन्तकर्माण्येवंविधानि च । तानि चैवम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तानीत्यशेषजीवस्थेत्याद्युक्तविशेषणानि । पृथगित्येकैकधर्माधर्माधिष्ठा(तृ)नभूतानि मुक्तव्यावृत्तयेऽचेतनशरीराणीत्युक्तम् । तत एव स्वकर्मफलभाञ्जि च । तेषु कर्माभिमानिषु । एवंविधानीति चेतनत्वाद्युक्तधर्मवन्ति तानि तेष्वपि कर्मसु वर्तमानानि । ततः किमित्यत आह

इतीशस्येति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- इतीशस्य निस्सीमा शक्तिरुत्तमा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवम्भूतानां कर्मणां दर्शनादिमतः ।

उत्तमा

प्रतिबन्धादिरहितत्वात् । कर्मणामेवंविधत्वं कुत इत्यत आह

एकैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एकैव ब्रह्महत्या हि वराहहरिणोदिता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हरिणैव न त्वर्वाचीनेन ।

वराह

ग्रहणेन वाराहपुराण इति सूचितम् ।

उदिता

चेतनत्वादिरूपेणेति शेषः । तदेव दर्शयति

ब्रह्मपारेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ब्रह्मपारस्तवेनैव निष्क्रान्ता राजदेहतः । स्तोत्रस्य तस्य माहात्म्याद्व्याधत्वं गमिता पुनः । प्राप्य ज्ञानं परं चाप तथाऽन्यान्यपि सर्वशः । अनन्तान्युदितान्येवं प्रभुणा कपिलेन हि । संसारे पच्यमानानि कर्माण्यपि पृथक् पृथक्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन समग्रमितिहासं सङ्क्षेपेण स्मारयति । व्याधत्वादिप्राप्त्या चेतनत्वादिकं गम्यते ।

तथा

शब्दः प्रमाणसमुच्चये ।

अन्यानि

ब्रह्महत्यायाः ।

पृथक् पृथक्

उदितानि । एवं चेतनत्वादिना । हीति (परम)सा(ङ्ख्ये)ङ्ख्यप्रसिदि्धं दर्शयति । कथं चेतनत्वादिना प्रतीतिस्तेषामित्यत उक्तं

संसारेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५५सु०- पादार्थमुपसंहरति

तस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्मादनन्तमाहात्म्यगुणपूर्णो(गो) जनार्दनः ।भक्तया परमयाऽऽराध्य इति पादार्थ ईयते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">माहात्म्यं

शक्तिः ।

गुणाः

आनन्दाद्याः ।

आराध्य

उपास्य इत्युत्तरपादार्थेन सङ्गतिमस्य सूचयति ।। ३२२० ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।४४४कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयेऽध्यायेऽस्मिन् भजनचरणः पर्यवसितः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

=== पादः 3 ===
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_I67">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S03_I67"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03_I67
| id = AV_C03_S03_I67_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- उपासनाऽस्मिन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्रोपासनार्थस्यास्य पादस्य का पूर्वेणोत्तरेण वा सङ्गतिरित्यतोऽस्य पादस्य सङ्गतिं वदन् प्रसङ्गादेतदध्यायगतपादचतुष्टयस्याप्याह

वैराग्यत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत् । आपरोक्ष्यं भवेद् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मीमांसासाध्याद्वैराग्यात्प्रागेव भक्तेर्भाव्यत्वात्

दार्ढ्य

मित्युक्तम् । यदाशब्दो यस्मादित्यर्थे । तयाऽपरोक्ष्यं

भवेत्

।

इति

तस्मात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । साधनविचारोऽयं तावदध्यायः । मोक्षसाधनं च भगवत्प्रसाद एव । तत्साधनानि च विषयवैराग्यं भगवद्भक्तिस्तदुपासना तत्साक्षात्कार इति चत्वारि । तानि च</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न समकक्ष्याणि । किन्त्वादौ वैराग्यं साध्यम् । तेन भक्तिः । न हि हेये रागवत उपादेये प्रेमोत्पत्तिरस्ति । दृश्यते तावदिति चेत् । नासौ दृढ(ः) प्रेमा । अत एवं चोक्तं

भक्तिदार्ढ्यमिति ।

तेन वैराग्येण भक्तिदार्ढ्येन चोपासा भवेत् । न ह्यन्यत्र रागवतस्तत्र भक्तिरहितस्यादरनैरन्तर्याभ्यामनुचिन्तनमुप(त्प)द्यते । उपासनया च अतिदीर्घकालमनुष्ठितया प्रसन्नो भगवानात्मानं दर्शयति । यस्मादेवं वैराग्यादीनां क्रमस्तस्मात्तद्विषयाणामेषां पादानामप्ययं क्रमो भवेदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- एवमेतदध्यायगतानां चतुर्णामपि पादानामानन्तर्यलक्षणां सङ्गतिमभिधाय तत्प्रसङ्गात्प्रथमसूत्रमारभ्यातीतानां सर्वेषामपि सूत्राणां परस्परं सङ्गतिं विवक्षुः प्रथमसूत्रार्थं तावदनुवदति युक्तित इत्यारभ्य विशिष्टचार्यसम्पदेत्यन्तेन ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् । परस्परविरोधं च प्रणुद्याशेषवाक्यगम् । अध्यात्मप्रवणो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः । बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः । विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतत्त्वगान् । परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः । देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः । विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतोऽधिकम् । निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः । उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात् । सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च । यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र

यतेतोपासनायैव

इत्यनेन ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येत्येतद्व्याख्यातम् । अन्यत्सर्वमपि अथशब्दव्याख्यानम् । यद्यपि सङ्गतिमात्रविवक्षयेदमारब्धं, तथाऽपि प्रागथशब्दस्याव्याख्यातत्वात् तस्य च केवलस्य व्याख्यातुमशक्यत्वात् सूत्रार्थानुवादः कृतः । अतीतेन सार्धेनाध्यायद्वयेन यावानर्थो मीमांसितस्तावतः सामान्यतो ज्ञानादिमत्त्वमथशब्दस्यार्थ इति सङ्क्षेपः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टाचार्यसम्पदेति

सर्वत्रान्वयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र

ज्ञातवेदार्थ

इति सर्ववेदानां भगवानेवार्थ इति ज्ञानवानित्यनेन प्रथमाध्यायप्रमेयमुक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">युक्तित

इति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी । वेदार्थविरोधियुक्तः सामान्यतो

निराकृत्येति

द्वितीया(ध्याया)द्यपादस्य ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परान्

वैष्णवसमयाद् अन्यान् साङ्ख्यादिसमयान् सामान्यतो (निराकृत्ये)निरस्येति द्वितीयपादस्य ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परस्परविरोधञ्चेति

तृतीयचतुर्थयोः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथं तर्हि पादभेद इत्यतः

अध्यात्मप्रवणो भूत्वेति

बहुयुक्तिविरोधानां

भानात्

कारणात्

श्रुतीनां

युक्तिसहितश्रुतेर्विरोधं च

निराकृत्येति

चतुर्थस्य विशेषो दर्शितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अध्यात्मविषयश्रुतिविरोधपरिहारज्ञानस्य चरमत्वोपपादनाय

तस्ये

त्युक्तम् । आध्यात्मिका(हि)भावा मिथ्या सम्यग्वा विदिता बन्धमोक्षयोरन्तरङ्गतामश्नुवते । न तथा बाह्याः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राणतत्त्वगानि

त्यनेन चतुर्थपादगतानामेव मुख्यप्राणविषयाणामधिकरणानां प्रमेयमध्यात्मेत्यनेनैव लब्धमेतत्कस्मात्पुनरुच्यत इत्यतो विशेषेणैतद्भाव्यं तत्प्रसादायत्तत्वाज्जिज्ञासाया इत्याशयवतोक्तं

तत्प्रसादेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुरञ्जितः

समीचीनः कृत इति यावत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देहकर्तृत्वमि

त्यादिना त्रिवृत्कुर्वत इत्यधिकरणस्य सर्वकर्तृत्वत इति सर्वकर्तृत्वं विज्ञाय ततश्च भगवद्भक्तिमान् भूत्वेत्यर्थः । अत्रापि पुनर्वचनस्य तात्पर्यं पूर्ववदवधेयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतिदुःखसाधनत्वं विज्ञाय ।

तदन्यत्र

भगवतोऽन्यत्राधिकं वैराग्यमुत्पाद्येति तृतीयाद्यस्य ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अजिज्ञासूनामपि कदाचित्क्वचिद्वैराग्यं जायते अतः

अधिकमि

त्युक्तं अतीति च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तद्गुणाधिक्ये

ति द्वितीयस्य ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तद्वशत्वात्

तद्वशत्वं विज्ञाय भक्तेः प्राक् सिद्धत्वात्

दार्ढ्यम्

इत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चैतत्सर्वमनुपासितगुरोर्भवतीत्यतो

विशिष्टे

त्यभिहितमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३सु०- कथमयमथशब्दस्यार्थ इति चेत् । उच्यते । यद्यप्यथशब्दोऽनेकार्थः । तथाऽप्यर्थान्तराणामत्रायोगादानन्तर्यार्थः परिगृह्यत इत्यविवादम् । आनन्तर्यं न यतः कुतश्चिदभिधातव्यम् । वैयर्थ्यात् । किन्तु येन विना न ब्रह्मजिज्ञासा भवति यस्मिंश्च सति भवत्येव तदानन्तर्यम् । तथाविधं च वेदार्थज्ञानादीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च जिज्ञासा नाम विचारापरपर्यायं मननम् । न च तच्छ्रवणमन्तरेण सम्भवतीत्यतो यावदर्थजातमत्र शास्त्रे विचार्यं तावतः श्रवणजन्यं ज्ञानं पूर्ववृत्तम् । सति च तस्मिञ्जन्मान्तरानुष्ठितसत्कर्मणः सत्कुलप्रसूतस्य सात्त्विकप्रकृतेर्वैराग्यादिकमवश्यं भवत्येव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्तु परैर्नित्यानित्यवस्तुविवेकः शमदमादिसाधनसम्पदिहामुत्रफलभोगवैराग्यं मुमुक्षुता चेति साधनचतुष्टयं पूर्ववृत्तमुक्तं तदस्मदुक्त एवान्तर्भवतीत्यविरुद्धम् । उत्तमभक्तानां मुमुक्षुता नास्तीत्याचार्येण न सङ्कीर्तिता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन जिज्ञासासाध्यस्य वैराग्यादेस्तत्साधनत्वेऽन्योन्याश्रयत्वं स्यादित्यपि निरस्तम् । सात्त्विकप्रकृतेः सत्सङ्गवशादीषद्वैराग्यादिमतः श्रवणेन तदभिवृद्धौ कृतमननादेर्भूयस्तदभिवृदि्धरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- एवं प्रथमसूत्रार्थमभिधाय तेन द्वितीयसूत्र(स्य) सङ्गतिमाह

कर्तव्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्ते सति किमिति कर्तव्या प्रयोजनाभावान्न कर्तव्येति संशयो भवति । संशयशब्देनात्र विपर्ययोऽभिधीयते । मिथ्याज्ञानत्वसाम्यात् । संशये सति तत्परिहाराय

जन्माद्यस्य यतः

इत्याहेति शेषः । यद्वा किं कर्तव्या न वेति संशये प्रयोजनाभावान्न कर्तव्येति पूर्वपक्षे च

सतीति

व्याख्येयम् । इत्याहेति वक्ष्यमाणेनैव (वा) सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- प्रथमसूत्रे अतःशब्देन जिज्ञासाया मोक्षार्थत्वात् कथं पुनराशङ्का इत्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अत इत्युदितेऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अतःशब्देन जिज्ञासाया मोक्षार्थत्वे उदितेऽप्यस्य मोक्षार्थत्वस्य विशेषानुक्तितो हेतोः पुनः संशय इति पूर्वेण सम्बन्धः । एवं तर्हि जन्मादिसूत्रेणापि नैषा शङ्का निवर्तते । तत्रापि (हि) मोक्षः समासार्थतया व्याख्यातव्य एव । न तु विशेषेणोक्त इति चेन्न । प्रमाणविशेषानुक्तित इति व्याख्यानात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । मोक्षप्रयोजनत्वाद्ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्येत्यतःशब्देनोदितेऽपि पुनराशङ्का भवत्येव । तत्र प्रमाणस्यानुक्तत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- एवञ्चेद् द्वितीयसूत्रमपि कथमेतदाशङ्कां निवर्तयेत् । न ह्यत्रायमर्थः प्रमाणेनोपपादित इत्यतस्तद्व्याचष्टे

सृष्टीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः । यतो मोक्षादिदाताऽसावतो जिज्ञास्य एव वः । इत्याह तत्परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतत्वतोऽसौ मोक्षादिदाता । यतश्च मोक्षादिदाताऽसावतो वो युष्माकं मुमुक्षूणां जिज्ञास्य एवेत्येतमर्थं जन्मादिसूत्रेणाहेत्यर्थः । अयमभिसन्धिः ।

जन्माद्यस्य यत

इति सूत्रे श्रुतमिति वाक्यशेषः । तथा च परमेश्वरस्य मोक्षदातृत्वे श्रुतिः प्रमाणमित्युक्तं भवति । किञ्चात्र मोक्षदातृत्वं प्रधानम् । सृष्ट्यादिकर्तृत्वं तु तत्र हेतुत्वेनोक्तम् । केवलव्यतिरेक चायं हेतुः । तस्य चासिदि्धपरिहाराय श्रुतत्वमभिहितमिति । कृत्यानां कर्तरि चेति व इति षष्ठी ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७सु०- ननु मोक्षादिकर्तृत्वस्येत्यादि कथम् । कर्तरि चेति तृजन्तेन षष्ठ्याः समासप्रतिषेधात् । तृन्नयं तच्छीलादौ विहितः । तेन च श्रितादिषु गमिगाम्यादीनामुपसङ्ख्यानमिति द्वितीयायाः समासः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८सु०- ज्ञानं रश्मय इव ज्ञानरश्मयः । व्याप्तज्ञानवदित्यर्थः । अपां तरतमो नाम कश्चन मुनिर्व्यासो बभूवे ति प्रवाददर्शनाच्छिष्याणां सूत्रकारे भक्तिमान्द्यं मा भूदित्यतो विशेषणोपादानम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- जिज्ञासाया मोक्षसाधनत्वे प्रमाणाभावेनाक्षिप्ते भगवतो मोक्षसाधनत्वसमर्थनमसङ्गतमित्यत आह

येनैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः ।सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासातोऽस्य मुक्तिदा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बन्धान्मोक्षो

बन्धमोक्षः ।

पञ्चमीति योगविभागात् समासः । षष्ठीसमासो वा । येन प्रसन्नेनेति शेषः ।

गतो

ज्ञातः । गत्यर्थानामवगत्यर्थत्वात् ।

चो

यस्मादित्यर्थे । प्रसादमात्रस्य मोक्षसाधनत्वाभावात्

सु

शब्दः । अस्येशस्य जिज्ञासाऽस्य जीवस्य

मुक्तिदा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । जिज्ञासा तावन्न साक्षान्मोक्षसाधनत्वेनास्माकमभिमता । किन्तु (सु)प्रसन्नो भगवानेव । स चोत्कृष्टतया ज्ञातः सुप्रसन्नो भवति । उत्कर्षज्ञानं च जिज्ञासयेत्येवम्परम्परया । तत्र भगवतो मोक्षदातृत्वं तावत्प्रमाणैः समर्थितम् । प्रसन्न एव ददातीत्युत्कर्षज्ञानात् प्रसीदतीति जिज्ञासयोत्कृष्टतया ज्ञायत इति च लोकत एव सिद्धम् । किं तत्र प्रमाणोपन्यासेन । अतो भगवज्जिज्ञासाया मोक्षहेतुत्वं प्रमितमिति मन्यते सूत्रकार इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्थानान्तरेऽस्य सूत्रस्यान्यथासङ्गतिरुक्ता । सत्यम् । सत्यां तस्यामियमपराऽत्रोक्तेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- तृतीयसूत्रनिवर्त्यामाशङ्कामभिधाय तत्परिहारत्वेन तत् पठति

मोक्षादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते । इति चेच्छास्त्रयोनित्वाच्छास्त्रगम्यो हि मोक्षदः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रधानं मोक्षदातृत्वं तत्साधनं सृष्ट्यादिकर्तृत्वं चेशस्यैवेति सम्बन्धः । कथमवगम्यते । न कथञ्चित् । अनुमानैस्तत्तदागमैश्चान्येषां तथाऽवगमादिति भावः । इति चेत्तत्रोक्तमिति शेषः । कथमिदं सूत्रमेतदाशङ्काया निवर्तकमित्यतः तद्व्याचष्टे

शास्त्रगम्यो हीति

। मोक्षग्रहणं सृष्ट्यादेरप्युपलक्षणम् । यस्मान्मोक्षादिदः पुरुषः शास्त्रमात्रस्य विषयोऽतो वेदादिकं यं तथाविधं प्रतिपादयति स एव तथा प्रतिपत्तव्यो नानुमादिना कल्पनीय इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११सु०- मोक्षादिदातुः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं कुतः । परिशेषादित्याशयवान् प्रत्यक्षगम्यत्वं तावद्दूषयति

प्रत्यक्षेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद्यदि मोक्षः कथञ्चन । किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि मोक्षादिदाता प्रत्यक्षः स्यादिति यावत् । कथञ्चन तत्सेवादिना । तदा सर्वेऽपि युक्ताः स्युरित्यर्थः । मोक्षदातुः प्रत्यक्षत्वे कुतः सर्वैमुक्तैर्भाव्यमित्यत आह

यस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् । धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात्पुरुषाद्धेतोः । अमुमुक्षुत्वान्न धावन्तीत्याशङ्कानिवारणाय मोक्षस्वरूपं व्याख्यातं

दुःखहानिरिति ।

न हि कोऽपि दुःखी दुःखं न जिहासति इति सम्भवति । प्रत्यक्षतः प्रत्यक्षगम्यात् । राजाद्यमिति सम्भावनयोक्तम् । दारिद्य्रदुःखं जिहासवो वदान्यं राजाद्यमिवेति वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुमानगम्यत्वं दूषयति

अनुमेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनुमागम्यतो मोक्षो यदि स्यादनुमैव हि । दृष्यपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत् । तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि कश्चिन्मोक्षदातृत्वेनानुमीयत इत्यर्थः । अनुमैव पुरुषत्वादिका । अनुमानं सप्रतिपक्षत्वान्न तत्र भवतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आगमास्त्वाप्तेरनिश्चयादसमर्था एवेत्याशयवान् परिशेषमुपसंहरति

तदिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्तस्मान्मोक्षदः पुरुषो केवलं ध्रुवं शास्त्रगम्य एव भवेदिति योजना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- अस्त्वेवं तथाऽपि मोक्षदत्वेन शास्त्रगम्यत्वमन्येषां भविष्यति । तथा प्रतिभासादिति चतुर्थसूत्रस्य सङ्गतिं सूचयंस्तत्त्विति पदद्वयं व्याख्याति

शास्त्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शास्त्रगम्यश्च नान्योऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षदत्वेन शास्त्रगम्यश्च केशवादन्यो नास्ति । किन्तु स एव कुत इत्यतः । सौत्रं हेतुं व्याख्याति

मोक्षदो हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मोक्षदो हि स्वतन्त्रः स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वतन्त्र एव हि मोक्षदः स्यादित्यन्वयः । स्वातन्त्र्येण समन्वयश्च भगवत एव नान्येषाम् । यस्य च प्रतीयते श्रुत्यादौ स एव भगवान्विष्णुरिति भावः । परतन्त्रो मोक्षदः किन्न स्यादिति चेत् । स किं स्वतन्त्रमनाश्रित्य स्वयमेव मोक्षं दद्यादुत स्वतन्त्रमन्यमाश्रित्य । आद्ये दोषमाह

परतन्त्र इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-परतन्त्रः स्वयं सृतौ । वर्तमानः कथं शक्तः परमोक्षाय केवलम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परतन्त्र एव ।

केवलं परानपेक्षया । यद्यसौ स्वतन्त्रमनपेक्ष्यैव स्वभक्तमोक्षाय शक्तः स्यात् तर्हि स्वात्मानमपि मोचयेदिति न संसारी स्यादित्याशयः । द्वितीयं दूषयति

अन्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्याश्रयेण यद्येष दद्यान्मोक्षं स एव हि । तेन नानुसृतो मोक्षं न दद्यादन्यवाक्यतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एषोऽवान्तरेश्वरोऽन्यस्य स्वतन्त्रस्य विष्णोराश्रयेण स्वभक्ताय

मोक्षं दद्यादिति

यद्युच्यते तदा स स्वतन्त्रस्तेन मुमुक्षुणाऽननुसृतोऽसेवितोऽन्यस्यावान्तरेश्वरस्य मम भक्ताय मोक्षं देहीति प्रार्थनावाक्यमात्रेण मोक्षं नैव दद्यादित्यपि सम्भावितमेव । तथा लोके दर्शनादिति हिशब्दः । ततः किमित्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षुभिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदर्थमप्यवान्तरेश्वरान्मोक्षप्राप्त्यर्थमपि

स

स्वतन्त्रः । तथा च भगवज्जिज्ञासाया अपरिहार्यत्वाद्व्यर्थावान्तरेश्वरस्य मोक्षदत्वकल्पनेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- प्रकारान्तरेण हेतुं व्याचष्टे

यमेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यमेवैष इति श्रुत्या तमेवेति च सादरम् ।शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन यमेवैष वृणुते तेन लभ्य इति श्रुतिमुपादत्ते ।

तमेव चेति श्रुत्या ।

तमेवं विदित्वाऽति मृत्युमेती ति श्रुतिरनेनोपात्ता । नान्यः पन्था विद्यत इति वाक्यशेषेणादरो गम्यते । मोक्षदत्वेन

शास्त्रयोनित्वमस्य

विष्णोरेव । अनेन श्रुतीनां सम्यक् सादरमन्वयः समन्वय इत्युक्तं भवति । नन्वेतयोः श्रुत्योरेष इति तमिति च भगवानुच्यत इत्येतत् कुतः । प्रकारणादिपर्यालोचनया तदवधारणात् । तदिदमुक्तं

वेदवादिभिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र श्रुत्यन्तरमाह

य एनमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-य एनं विदुरमृता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ती ति च श्रुत्येति पूर्वेण सम्बन्धः । मीमांसार्थमस्याः श्रुतेः पृथग्ग्रहणम् । अत्रैनमित्युक्तो हरिरित्येतत्कुत इत्यत आह

इत्युक्त इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इत्युक्तस्तु समुद्रगः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">य एनं विदुरि ति श्रुतौ मोक्षहेतुज्ञानत्वेनोक्तस्तु यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ती ति समुद्रग उक्तः । तच्च हरेर्लिङ्गमित्यर्थः ।। प्रमाणान्तरमाह

तदेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदेव ब्रह्म परममिति श्रुत्याऽवधारितः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्युक्त

इति वर्तते । तदेव ब्रह्म परमं कवीनामिति श्रुत्या ब्रह्मत्वेनावधारितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । एनमित्युक्ते ब्रह्मपदश्रवणात् तस्य च भगवान्नामत्वाद्भगवानेवायमिति ज्ञायते । यद्यपि ब्रह्मपदस्यान्यत्रापि वृत्तिरस्ति तथाप्यमुख्यैव । न चैवमत्र शक्यते ग्रहीतुम् । तदेवेत्यवधारणविरोधात् । इदं खल्वस्य मुख्यतो ब्रह्मत्वमाचष्टे । अन्यत्र ब्रह्मशब्दवृत्तिमात्रस्य प्रामाणिकत्वेन निषेधानुपपत्तेरिति । युक्तयन्तरमाह

यत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यतः प्रसूतेति ततः सृष्टिमाह</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः प्रसूता जगतः प्रसूती ति श्रुतिः

ततो

य एतमित्युक्तान्मूलप्रकृतेः

सृष्टिमाह ।

न च मूलप्रकृतेः कारणत्वं परमपुरुषादन्यस्य सम्भवति । अतोऽप्ययं भगवानिति । एतेन मोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वत इत्युक्तमपि विवृतं वेदितव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- द्वितीयं हेतुव्याख्यानमुपसंहरति

तत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ततो हरिः । शास्त्रयोनिर्न चान्योऽस्ति मुख्यतस्त्विति गम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मुख्यत इति

मोक्षदत्वेनेति यावत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५सु०-विष्णोरिवान्येषामपि शास्त्रयोनित्वं प्रतीयत इति यदुक्तं तत्परिहारार्थत्वेनापि सौत्रं हेतुं व्याचष्टे

शास्त्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्वय

उपपत्त्यादिलिङ्गम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यतो वाचो निवर्तन्ते इत्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मणोऽवाच्यत्वमाशङ्क्य वाच्यत्वमीक्षत्यधिकरणे साध्यते । तदसङ्गतम् । प्राग्वाच्यताया अनुक्तत्वात् ।

शास्त्रयोनित्वस्य

लक्षणादिनाऽपि सम्भवादित्यतोऽधिकरणं सङ्गमयितुं संशब्दं व्याख्याति

समिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-समिति ह्युपसर्गेण परमुख्यार्थतोच्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परममुख्यार्थतोच्यते । सङ्कोचे (प्रमाणा)कारणाभात् । ततः किमित्यत आह

एवमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनु०-एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः ।निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं

मोक्षादिदत्वेन

नारायणः श्रुतेः

परममुख्यार्थ इत्यस्य अर्थस्य निर्धारणाय इति सम्बन्धः । यस्मात्समित्युपसर्गेण

परममुख्यार्थतोच्यते,

एवं तस्मात् सङ्गतिसद्भावात् नाशब्दमिति

जगौ

इति वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- अत्राधिकरणे गतिसामान्यादि ति सूत्रम् । तत्प्राग्वाच्यतासमर्थनपरं न भवतीति न व्याख्यातम् । तस्येदानीं सङ्गतिमाह

कथमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">संशब्दो द्व्यर्थो मुख्यवृत्त्येति सर्ववेदानामिति च । तत्र द्वितीयार्थोऽत्राक्षिप्यते । अत्र एवैकाधिकरणत्वमेषां सूत्राणाम् । संशब्दार्थाक्षेपसमाधानस्यैकत्वात् । उपक्रमादिलिङ्गैर्जगज्जन्मादिकारणत्वेन परमेश्वरे सर्ववेदानां समन्वयो न ज्ञातुं शक्यः । कुतः ।

नृणां

स्वल्पायुःप्रज्ञादिमतां स्वल्पशाखावेदि(त)त्वस्य एव सम्भवेन सर्ववेदज्ञानासम्भवात् । वेदानामपि स्वल्पत्वे शक्यत एव तत्समन्वयो ज्ञातुमस्मदादिभिरपीत्यत आह

वेदा इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वेदा ह्यनन्ता इति हि श्रुतिराहाप्यनन्तताम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनन्ता वै वेदा इति श्रुतिमनेनोपादत्ते । आद्यो हिशब्दः श्रौतवैशब्दार्थः । द्वितीयः श्रुतेः प्रसिद्धत्वं द्योतयति ।

अपिः

समुच्चये । न केवलं पुरुषाः स्वल्पवेदविदः । किन्तु वेदा अप्यनन्ता इति । अनन्तता वेदानामिति शेषः । सन्तु पुरुषाः स्वल्पविदो वेदाश्चानन्तास्तथाऽपि कथं समन्वयज्ञानमशक्यमित्यत आह

अनन्तेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनन्तवेदनिर्णीतिर्महाप्रलयवारिधेः । उत्तारणोपमा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वल्पशाखाविदामिति वर्तते । महाप्रलयवारिधेरुत्तारणोपमेति गमकत्वात्समासः । देवदत्तस्य गुरुकुलमिति यथा । यो यद्वाक्यं स्वरूपतो न जानाति स तत्रोपक्रमाद्यनुसन्धाय वाक्यार्थमवधारयतीत्यसम्भावितमेतदिति भावः । एतदुक्तं भवति । विमताः पुरुषा न सर्ववेदसमन्वयज्ञानार्हाः सर्ववेदाज्ञत्वात् । यो यद्वाक्यं न जानाति नासौ तत्समन्वयमपि जानाति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा सम्मतः । विमता न सर्ववेदवेदनार्हा अल्पप्रज्ञादिमत्त्वात् यो यदपेक्षयाऽल्पप्रज्ञादिमन्नासौ तद्वेत्ति यथा सम्मतः । वेदा वा नैतत्पुरुषवेद्याः । एतत्प्रज्ञाद्यतिक्रान्तत्वात् । यदेवं तदेवं तथा सम्मतमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आक्षेपमुपसंहरति

इत्यस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्यस्मान्न ज्ञेयोऽत्र समन्वयः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

विष्णौ । ततश्च शाखान्तरे प्रतिपाद्यान्तरशङ्कया नोक्तार्थावधारणं सम्भवतीति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- एतत्परिहारार्थत्वेन सूत्रमवतारयति

इत्याशङ्केति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्याशङ्काऽपनोदार्थं स आह करुणाकरः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आह गतिसामान्यादिति सूत्रमि ति शेषः । नन्वस्य सूत्रस्य कोऽर्थः । सर्वाभिः शाखाभिरुत्पाद्याया ब्रह्मावगतेरेकरूपत्वात् सर्वा अपि शाखाः परमपुरुषमेकमेव जगज्जन्मादिकारणत्वेनावगमयन्तीति न क्वचिद(प्य)न्यथाप्रतिपादनं शङ्कनीयमिति चेत् । नन्वेतदेव वेदानामनन्तत्वेन ज्ञातुमशक्यत्वादुपक्रमादिभिस्तन्निर्णयो दूरे निरस्त इत्याक्षिप्तम् । पुनस्तदेवोच्यत इति किमनेन कृतं स्यादित्यतः सूत्रकृतोऽभिसन्धिमाह

अशक्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अशक्योत्तारणत्वेऽपि ह्यागमापारवारिधेः । निर्णीयते मयैवायं रोमकूपलयोदिना</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मदन्यैरिति शेषः ।

हि

शब्देन परोपन्यस्तं प्रमाणमभ्युपैति ।

उत्तारणं

पारगमनम् । उपक्रमादिभिर्निर्णयनमिति यावत् । उदमुदकमस्यास्तीत्युदी । भूमविवक्षायामिनिः । समुद्र इत्यर्थः । रोमकूपे लयोदौ यस्यासौ तथोक्तः । प्रलयसमुद्रसमानोऽपि वेदो मदीयज्ञानेऽन्तर्भवतीति भावः । एतदेव विवृणोति

यद्यपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमोऽखिलमानवैः ।मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अव्याकृताकाशे परमाणुरिव मज्ज्ञानेऽन्तर्भवति । भूताकाशस्य परिमितत्वादव्याकृतग्रहणम् । विवरणाभावे पूर्वश्लोकोक्तं किञ्चिद् व्याहतं किञ्चिच्चासङ्गतं प्रतीयेत ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अभिप्रायमुपसंहरति

इतीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इति प्रकाशयन्विश्वपतिराह प्रमेयताम् । निखिलस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तप्रकारेण निखिलस्यापि वेदस्य स्वेनाञ्जसा प्रमेयतां प्रकाशयन् सूचयन् गतिसामान्यमाह न तु निरभिसन्धिर्येनोक्तदोषः स्यात् । विश्वपतिरिति सर्ववेदवित्त्वे प्रमाणम् । न हि पालनीयमविद्वान् पालको भवति । विश्वान्तर्गताश्च सर्वे वेदा इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति सूत्रकारेण । सर्ववेदज्ञानासम्भवेन सर्ववेदसमन्वयाज्ञानं किं मानवादीनामुच्यते उत सूत्रकर्तुर्मम । आद्येऽपि किं विशेषतोऽथ सामान्यतोऽपि । आद्योऽभ्युपगम्यत एव । द्वितीये तु वक्ष्यामः । न तृतीयः । मम सर्वज्ञत्वेनासिद्ध्यादिप्राप्तेरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- एवं चेद्यदि कश्चिदन्यः सूत्रकारवद्विषयान्तरे गतिसामान्यं ब्रूयात् तदा पुनरनिर्णय एवेत्यत आह

को नामेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः । ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानेन सूर्य इव

ज्ञानसूर्यः ।

यथा सूर्यः स्वतेजसा विश्वस्य प्रकाशकः तथाऽयं ज्ञानेनेति । विना वातमि त्यादिप्रयोगदर्शनाद्विना योग इव ऋतेऽपि द्वितीया भवत्येव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं सर्वज्ञो विपरीतं गतिसामान्यं ब्रूयात् । उतापरः । नाद्यः । सर्वज्ञोक्तयोर्विरोधायोगात् । योगे वा सार्वज्ञानुपपत्तेः । द्वितीये सम्प्रतिपन्नसर्वज्ञसूत्रकारवचनविरोधान्मिथ्यादृष्टिर्वा प्रतारको वाऽसौ स्यादिति कथमनिर्णय इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- अस्तु भगवतः सर्वज्ञत्वेन गतिसामान्यज्ञानं, परस्य तु कथं यदर्थमिदं शास्त्रमित्यतः सूत्रस्यार्थान्तरमाह

अन्योऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्योऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु । जानन्ननुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अल्पमतिः अपि अन्यः तस्य प्रसादतः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु जानन् अनुमितत्वेन अनन्तागमसम्पदो गतिसामान्यं ब्रूयात्

इति योजना । यासां शाखानामुदाहरणेन सूत्रकृता परमेश्वरसमन्वयोऽभिहितस्तद्दृष्टान्तीकृत्य शाखात्वाद्विप्रतिपन्नशाखानामपि तत्परत्वानुमानसम्भवादन्येषामपि गतिसामान्यज्ञानं युक्तमिति भावः । अनेन गतिसामान्यानुमानादि ति सूत्रं व्याख्यातमिति । ननु चतुष्पञ्चशाखागतमिति वक्तव्यम् । तदि्धतार्थोत्तरपदसमाहारे च इति सङ्ख्यातया उपसर्जनत्वात् । कडाराः कर्मधारय इत्युपसर्जनस्य परनिपातो भविष्यति । वर्गार्थौ वा चतुष्पञ्चशब्दौ । प्रपञ्चो यदि विद्येतेति यथा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- इदमेवास्तु सूत्रव्याख्यानं श्रोतृप्रत्यायनाङ्गत्वात् । न पूर्वम् । शङ्कानिरासाहेतुत्वात् । न हि सूत्रकारः सर्वज्ञत्वात् । सर्ववेदगतगतिसामान्यं वेत्तीत्येतावताऽन्येषां शङ्का निवर्तत इत्यत आह

इति मुख्यतयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इति मुख्यतयाऽशेषगतिसामान्यवित्प्रभुः । प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद्देवानामपि पूर्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इति प्रतिजज्ञ

इति सम्बन्धः ।

मुख्यतये

त्यनुमानादिना विना

अशेषवेदगतिसामान्यवित् ।

देवानाम्

इत्युत्तमाधिकारिणाम् ।

अपिः

पदार्थे । शङ्केत्यर्थः । मधुनोऽपि स्यादिति यथा ।

पूर्यते

निवार्यते । ये सूत्रकारस्य परमाप्तत्वं जानन्त्युत्तमाधिकारिणस्तेषां तदीयप्रतिज्ञामात्रेण शङ्का निवर्तत एवेति तान्प्रति पूर्वव्याख्यानम् । अन्यान्प्रति तु द्वितीयम् । तथा भाष्योक्तं गतिसामान्यश्रुतेरिति तृतीयं चेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- नन्वनया पञ्चाधिकरण्या वक्तव्यस्योक्तत्वात्किमध्यायशेषेणेत्यतः प्रपञ्च्यप्रपञ्चनरूपां सङ्गतिं दर्शयन्नाह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो निखिलवेदानां सिद्ध एव समन्वयः । इति सुज्ञापितार्थोऽपि पृथक् चाह समन्वयम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अतीतप्रबन्धेनेत्यर्थः ।

पृथग्

विस्तरेणाध्यायशेषेणेति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२सु०-तत्र प्रथमपादे अन्यत्रप्रसिद्धानां शब्दानां समन्वयोऽभिधीयते । द्वितीयेऽन्यत्रप्रसिद्धानां लिङ्गात्मकानाम् । तृतीये तत्रान्यत्रप्रसिद्धानामुभयरूपाणाम् । चतुर्थेऽन्यत्रैव प्रसिद्धानामिति उक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२तमेतं क्रममुपपादयन्नाह

तत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्र प्रथमतोऽन्यत्रप्रसिद्धानां समन्वयः । शब्दानां वाच्य एवात्र महामल-लेशभङ्गवत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र

प्रथमाध्याये,

प्रथमतः

प्रथमपादे,

शब्दानां

नामात्मकानाम्,

अत्र

विष्णौ ।

महामल्लेशभङ्गेन

तुल्यं वर्तत इति तथा । यथाऽनेकेषु मल्लेषु प्रत्यर्थितयाऽवस्थितेष्वपि भगवता कृष्णेन प्रधानत्वाच्चाणूरादिमल-लानामेवादौ भङ्गो विहितस्तथेत्यर्थः । उभयत्रप्रसिद्धानां हि शब्दानां समन्वयेऽन्यत्रप्रसिदि्धनिवारणमात्रे यत्नो विधेयः । अन्यत्रप्रसिद्धानां तु भगवति प्रसिदि्धरप्युपपादनीयेति । ततः एतेषां प्राधान्यम् । लिङ्गात्मकाश्च धर्मवचना व्यवधानेनान्यबुदि्धं जनयन्ति । नामात्मकास्तु सत्त्ववचनाः साक्षादेवेति तत्समन्वये यत्नगौरवमस्तीति लिङ्गात्मकेभ्यो नामात्मकानां प्राधान्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- यदि प्राधान्यादन्यत्र प्रसिद्धानां नामात्मकानां शब्दानां समन्वयः प्रथमपादे वक्तव्यः स्यात् तदा चतुर्थपादोदितस्यान्यत्रैव प्रसिद्धानां शब्दानां समन्वयस्येतोऽपि प्राधान्यात् प्राथम्यं भवेत् । अन्यत्र प्रसिद्धेरन्यत्रैव प्रसिदि्धर्बलीयसीत्यत आह

इत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इतोऽप्यभ्यधिकत्वेऽपि तुर्यपादोदितस्य तु</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तुर्यपादोदितस्य समन्वयस्येतो(ऽत्य)प्यभ्यधिकत्वेऽप्यसावत्राध्याये प्राथम्येन नैवोदित इति सम्बन्धः ।

तत्तु समन्वयादिति

सङ्क्षेपेण तस्याप्यत्रोक्तत्वादञ्जसेत्युक्तम् । कुतो नोदित उत्सर्गस्यापवादविशेषसद्भावादिति तुशब्दः । तमेवापवादहेतुं दर्शयति

महासमन्वय इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-महासमन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिलस्य हि । ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतोऽन्ये यथाक्रमम् । दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितोऽञ्जसा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तर्हि न वक्तव्य एव निरधिकारिकत्वात् । न हि गायमानो बधिरेषु गायतीत्यत उक्तं

ब्रह्मैवेति

। नैकाधिकारिकं शास्त्रमित्यतः

अन्य

इत्याद्युक्तम् । सर्वाधिकारिसाधारणमर्थमादावभिधाय असाधारणं पश्चाद्वक्ष्यामीत्याशयः सूत्रकारस्य । तत्र साधारणे त्विदं तारतम्यं चिन्तितमिति । दुर्गमत्वाच्चेति हेत्वन्तरम् । प्रथमं बुद्धावनारोहादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । ब्रह्मादीनामेव तत्र यद्यपि मुख्याधिकारिता । तथाऽप्यस्मदादीनामीषदधिकारोऽस्त्येव । न च मन्दानामसौ समन्वयः प्रथमं बुदि्धमधिरोहति । साधारणसमन्वयज्ञानेन वैदिकव्युत्पत्त्यनुरक्ता तु बुदि्धः क्रमेण तत्राप्यवतरतीति । ततः किमित्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां निर्णयाय तु । प्रवृत्तः प्रथमं देवः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राधान्यादतिप्राधान्यस्योपपादितत्वाच्चेत्यर्थः ।

तु

शब्दोऽवधारणे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- तत्रानन्दमयाधिकरणस्याद्यत्वे हेतुं सूचयन्नाह

तत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्रानन्दादयो गुणाः । ईशस्यैवेति निर्णीताः श्रुतियुक्तिसमाश्रयात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र

समन्वयप्रपञ्चने । प्रथममित्यनुवर्तते । सर्वेषु हि शुभेषु मूर्धाभिषिक्ता आनन्दविज्ञानादयः । अतो माङ्गलिक आचार्यस्तच्छब्दसमन्वयमादावाहेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्तरधिकरणस्याकाशाधिकरणस्य चानन्दमयाधिकरणसङ्गतत्वे समाने कुतः क्रम इत्यतस्तत्र हेतुं सूचयन्नन्तरधिकरणतात्पर्यमाह

देवतेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देवतान्तरगास्सर्वे शब्दवृत्तिनिमित्ततः । विष्णुमेव वदन्त्यद्धा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देवताः खलु जडेभ्यो मुख्याः । अतस्तद्वाचिनामाकाशादिजडवाचिभ्य उत्कर्षः । सर्वे शब्दा अद्धा वचनवृत्त्यैव नोपचारेण । कथम् । शब्दवृत्त्योर्योगरूढ्योर्निमित्तानां बहुलप्रयोगादीनां हरौ विद्यमानत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्किमन्यत्र शब्दानां वृत्तिरेव नास्ति । येन विष्णुमेव इत्यवधार्यत इत्यत आह

तत्सङ्गादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्सङ्गादुपचारतः । अन्यदेवान्वदन्तीह विशेषगुणवक्तृतः ।।४४४ विष्णुमेव परं ब्रूयुः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उपचारप्रकारश्च प्रागेव विवृतः । अक्षादिशब्दवदुभयत्र साम्येन प्रवृत्तिः किं न स्यात् इत्यत आह

इहेति

। इन्द्रादिशब्दा हि परमैश्वर्यादिगुणान् वदन्ति । ते च भगवत एवासाधारणा इति तमेव परं मुख्यं ब्रूयुः । इह देवतान्तरे । तथा नेति शेषः । यद्वा इह देवेषु तत्सङ्गादिति पूर्वत्र सम्बन्धः । रूढिनिमित्तातिशयस्याप्येतदुपलक्षणम् । उत्तराधिकरणेष्वप्येवं क्रमनिमित्तादिकं स्वयमूहनीयमित्याशयवानाह

एवमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवमन्येऽप्यशेषतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णुमेव परं ब्रूयुरिति वर्तते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- अन्यत्रप्रसिद्धानां नामात्मकानां शब्दानामनन्तत्वात् कथं पादपरिसमाप्तिरित्याशङ्कां निराकुर्वन् प्रथमपादार्थमनूद्य द्वितीयपादस्य सङ्गतिमाह

इत्यन्यत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्यन्यत्रप्रसिद्धोरुशब्दराशेरशोषतः । ज्ञाते समन्वये धिष्णौ लिङ्गैर्ह्येष समन्वयः । तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक् समन्वयः ।इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम् । आह</div>
<p class="gr-vyakhya-para">समानन्यायसञ्चारविषयत्वादिति भावः ।

ज्ञाते

प्रथमपादेन । शङ्का जायत इति शेषः । कथं (इति) । प्रायेण लिङ्गबलेन ह्येष नामात्मकशब्दसमन्वयोऽभिहितः । लिङ्गानां चान्यगतत्वं प्रतीयते । ततश्च विरुद्धत्वात् तैः प्रतीतः

समन्वयः

सम्यङ् न स्यादेव । न हि कृतकत्वेन नित्यत्वज्ञानं सम्यगुत्पद्यते ।

इति

शब्दः शङ्कासमाप्तौ । तत्परिहाराय अन्यत्रप्रसिद्धानामशेषलिङ्गानाम् ।

आह

द्वितीयपादे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि यानि अन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यादौ समुद्रान्तस्थत्वादीनि लिङ्गानि साधनत्वेनोक्तानि तेषामिह विचारः करणीयः । न चैवम् । किन्तु यान्युक्तानि न तानि विचार्यन्ते । यानि च विचार्यन्ते न तान्युक्तानि । उच्यते । सर्वश्रुतिगताः सर्वेऽप्यन्यत्र प्रसिद्धाः नामात्मकाः शब्दा भगवद्विषया एव तत्र तत्र श्रुतैः सर्वैर्लिङ्गैरिति हि प्रथमपादस्यार्थः । तत्र यानि लिङ्गान्यसन्दिग्धानि तानि विहायेतराणि विचार्यन्त इति को विरोधः । अत एवाशेषत इत्युक्तं प्राक् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- तृतीयपादस्य प्रथमद्वितीयाभ्यां सङ्गतिमाह

उभयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उभयगतत्वं च स्यादतो लिङ्गशब्दयोः । इति संशयनुत्यर्थम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवत्तदितरविषयत्वम् । अतोऽन्यत्रप्रसिद्धानां भगवत्परत्वस्य समर्थनात् । लिङ्गात्मकानां च शब्दानाम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्यवाचित्वनिरासोऽपि तत्रैव नेतर इत्यादिना विहित एव । तत्कथं शङ्कोदयः । मैवम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यत्र तात्पर्याभावो हि नेतर इत्यादिना दर्शितः । शक्तिस्तूभयत्र स्यादेव । तर्हि त एव पुनर्विचार्याः । सत्यम् । तेष्वेव यत्र यत्र विचारप्राप्तिस्ते विचार्यन्ते । यदा यत्रानुपपत्त्यादीनां सञ्चारः सुगमस्तान्विहायान्यत्रोभयगतत्वं शङ्केतैवेति युक्तमुक्तम् । तथा च तत्त्वित्यवधारणानुपपत्तिरिति शङ्काशेषः । इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं तृतीयपादमारब्धवानिति शेषः । इत्याहेति वक्ष्यमाणेन वा सम्बन्धः । कथमियमाशङ्का तृतीये परिहृतेत्यतस्तात्पर्यमाह

उभयत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उभयत्र प्रतीतितः । शब्दानां वर्तमानानां सलिङ्गानां विशेषतः । समन्वयो हरावेव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हरौ तदितरत्र च । प्रतीतितो न तु वस्तुतो वर्तमानानां सलिङ्गानां शब्दानां नाम्नां लिङ्गानां च हरावेव विशेषतः परममुख्यया वृत्त्या तात्पर्येण च समन्वयः । कुत इत्यत आह

यदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यन्नैवान्यत्र मुख्यतः । शब्दा लिङ्गानि च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्माद्वर्तन्त इति शेषः । एतदपि कुत इत्यत आह

यत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वतन्त्रता अस्तीति शेषः । स्वातन्त्र्याभावेऽपि कुतोऽन्यत्र शब्दानां मुख्यवृत्त्यभाव इत्यत आह

अस्वतन्त्रेष्विति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः । यतोऽतो</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्येषामस्वतन्त्रत्वात्

तेषु मुख्यतः

शब्दप्र

वृत्तिहेतो

र्गुणादेरभावात्

मुख्यतः

शब्दा

न

वर्तन्त इति चेत् । मा वर्तिषत ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथाऽपि विशेषतः समन्वयो हरावेवेत्येतत् कुत इत्यत आह

अत इति

। इतरस्य मुख्यार्थत्वाभावादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भाव्यं खलु शब्दस्य मुख्यार्थेन । अन्यथा तदपेक्षस्यामुख्यस्यानुपपत्तेः । तथा च द्वयोः प्रसक्तयोः एकस्य मुख्यार्थत्वानुपपत्तौ इतरस्य मुख्यार्थत्वम् आवश्यकमेव ।

यदधीनास्त

इत्यादिना युक्त्यन्तरमाह ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदधीनास्ते शब्दार्थत्वमुपागताः ।अत्यल्पेनैव शब्दस्य वृत्तिहेतुगुणेन तु ।अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः ।मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः । इत्याह</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ते

भगवतोऽन्ये पदार्था भगवदपेक्षया

अत्यल्पेनैव

शब्दप्रवृत्तिहेतुना गुणादिना यस्मिन्भगवत्यायत्ताः सन्तः शब्दार्थत्वमुपगताः

स

भगवानेव

ईशो

निरवधिकशब्दप्रवृत्तिनिमित्तवान् ।

स्वतन्त्रतश्च मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यः ।

इतरेषु शब्दप्रवृत्तिनिमित्तान्यल्पान्येव तान्यपि भगवदधीनानि । भगवति तु निरवधिकान्यपराधीनानि चेत्येतदसिद्धमित्यत उक्तं

मनीषिभिरिति ।

श्रुत्यादिपरिचयवदि्भः । यो यदधीनः शब्दार्थः सोऽमुख्य इतरस्तु मुख्य इत्यत्र दृष्टान्तः । अयो यथाऽग्न्यधीनं सद्

दाहकत्वं

दाहकशब्दार्थत्वमुपागतम् अत एव दहतीति शब्दस्तस्मिन्नमुख्योऽग्नौ तु मुख्यस्तथेत्यर्थः । अत्रेतरस्यामुख्यार्थत्वमनूद्यत एवेति न पुनरुक्तिः ।

इत्याह

तृतीयपादेनेति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- चतुर्थपादस्य सङ्गतिं करोति

एवं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवं च शब्दानां नारायणसमन्वये । सिद्धेऽप्यशेषशब्दानां न कथञ्चन युज्यते । विरोधादवरत्वादेरपि प्राप्तिर्यतो भवेत् । इति चेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं चे

त्यस्यैव विवरणमतीतेन पादत्रयेण केषाञ्चिच्छब्दानां नारायणसमन्वये सिद्धेऽपीति । अशेष

शब्दानां

नारायणे समन्वयो न युज्यते । यः प्रतिज्ञातो दुःखिबद्धावरादिशब्दानां कर्मादिविषयाणां च कथञ्चन योगेन रूढ्या वा प्रवृत्त्यनुपपत्तेरिति शेषः । कथम् । यतोऽवरादिशब्दवाच्यत्वे भगवतोऽवरत्वादेर्दोषस्य प्राप्तिर्भवेत् । तस्याश्च सर्वप्रमाणविरोधात् । कर्मक्रमादिविरोधाच्चेति । इति चेत् तत्र प्रतिविहितं सूत्रकारेणेति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथमित्यतः प्रथमाधिकरणतात्पर्यमाह

अवरत्वादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अवरादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुपलभ्यते प्रमाणैः ।

हि

शब्दस्तेषां प्रसिदि्धं द्योतयति । कथं द्विविधमित्यत आह

परस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् । सोऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत् । अन्योऽवरत्वानुभवी</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वयं पर एव सन्निति न प्रवृत्तिनिमित्तकथनं किन्तु स्वस्यावरत्वाभावेऽपीति प्रदर्शनार्थम् । परस्मिन्नवरत्वादिधर्मनियन्तृत्वमेकं निमित्तमित्यर्थः । तस्य प्रमितत्वदर्शनं यथेति । परगतस्य जयस्य राजाधीनत्वेन यथा राजा जयिशब्दवाच्यो भवेत् तथेत्यर्थः । अवरत्वानुभवी अन्योऽवरशब्दार्थः । अवरत्वादिमत्त्वम् अपरं निमित्तमिति यावत् । एतच्च सुप्रसिद्धमिति न प्रमाणमुक्तम् । ततः किं प्रकृत इत्यत आह

तयोरिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तयोः पूर्वोऽस्ति केशवे</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तयोः प्रवृत्तिहेत्वोर्मध्ये । तेनावरादिशब्दवाच्यत्वं चेति शेषः । कुतः पूर्व एवाङ्गीक्रियते न द्वितीय इत्यत आह

द्वितीय इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-द्वितीयो जीव एवास्ति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जीव इति जडस्याप्युपलक्षणम् । तथा च सतीश्वरत्वहानिः स्यादित्यर्थः । अधिकरणफलमाह

स्वातन्त्र्यादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वातन्त्र्यान्नैव दूषणम् । हरेः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परगतावरत्वादौ स्वातन्त्र्यस्यैव निमित्तत्वाङ्गीकाराद्धरेरवरत्वादिकं दूषणं न प्रसज्यत इति । एवमुत्तराधिकरणतात्पर्यमपि वक्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- प्रथमाध्यायार्थानुवादेन द्वितीयाध्यायस्य सङ्गतिमाह

एवमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवमशेषेण सर्वशब्दसमन्वये । उक्ते विरोधहीनस्य स्यात्समन्वयता यतः । अतोऽशेषविरोधानां कृतेशेन निराकृतिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वशब्दार्थविवरणम्

अशेषेणेति

। उक्ते सति द्वितीयेऽशेषविरोधानां निराकृतिरीशेन कृतेति सम्बन्धः । विरोधहीनस्यैव समन्वयस्य ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२९सु०-तृतीयाध्यायस्य सङ्गतिमाह

समन्वयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदर्थयोरध्याययोरुपलक्षणमेतत् ।

वस्तुनिर्णये

ब्रह्मनिर्णये ।

किं मया कार्यमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-किं मया कार्यमित्येव स्याद्बुदि्धरधिकारिणः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । यद्यपि ब्रह्मविचारः कर्तव्य इत्युक्तम् । कृतश्चासौ । तथाऽपि साधनफलविचारसहितस्य ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यतयोक्तत्वात्कृतब्रह्मविचारस्याधिकारिणो यन्मया कार्यं साधनं तत्किं कथम्भूतमिति । बुदि्धः स्यादिति । फलविषये कुत एवं बुदि्धर्न स्यादिति चेत् स्यादेव । किन्तु फलापेक्षया साधनस्य पूर्वभावित्वात् तद्विषयैवादौ स्यात् । तदिदमुक्तम् एवशब्देन । तदर्थं तृतीयोऽध्यायः प्रवृत्त इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- तद्गतानां त्रयाणां पादानां प्रागुक्तामेव सङ्गतिं स्फुटीकरोति

तत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ । उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्तेऽशेषगुणोच्चये । वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र

तृतीयेऽध्याये । भक्तिविधानार्थं भक्तयुत्पादनार्थं वैराग्यार्थमिति यावत् । अभक्तानां काम्यार्थकर्मिणां पापिनां द्वेषिणां च । उक्तायां प्रथमपादेन । अशेषगुणोच्चये परमेश्वरस्य प्रोक्ते द्वितीयेन । उपासनाऽस्मिन्पादे वक्तव्यावसरप्राप्ता । ननूपासनायां को भक्तेरुपयोगो यतस्तदानन्तर्यमस्येत्यत आह

नित्यमिति

। यस्मादुपासना नित्यमादरेण कर्तव्या । आदरनैरन्तर्याभ्यामेव संस्कारातिशयस्योत्पादात् । आदरनैरन्तर्ये चोपासनायां नाभक्तस्य भवतः । इति तस्मादिदानीमुपासना वक्तव्येति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- एवं तर्ह्युपासनैव विचारणीया । सर्वशास्त्रपरिज्ञानं प्रथमाधिकरणे कस्माद्विचार्यत इत्यत आह

सेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी । ध्यानरूपा परा चैव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">या वक्तव्यतयाऽवसरप्राप्ता

सा चोपासना द्विविधैव ।

न त्वेकरूपैव । कथम् । एका शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी । परा च ध्यानरूपा । अतो युक्तः प्रथमाधिकरणस्यात्रान्तर्भावः । तथाऽप्ययं क्रमः कुतः । ध्यानस्य शास्त्राभ्याससाध्यत्वात् । तदिदमुक्तं

परेति

। ध्यानसमाध्योरनतिभिन्नत्वाद्ध्यानशब्देन समाधिरपि गृह्यते । धारणाप्रत्याहारप्राणायामाऽऽसनयमनियमानामपि उपासनाभेदानां सत्त्वात् कथं द्वैविध्यमित्यत आह

तदङ्गमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदङ्गं धारणादिकम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्य ध्यानस्याङ्गमेव न तु स्वतन्त्रमुपासनम् । योगशास्त्रे चैतत् स्पष्टमवगन्तव्यम् । शास्त्राभ्यासस्य ध्यानाङ्गत्वेऽपि स्वतन्त्रोपासनत्वं चास्ति । ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वात् । चित्तवृत्तिनिरोधा(कत्वा)च्च । यच्चोक्तम् । अथवा सततं शास्त्रविमर्शेन भविष्यती ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- किमतो यद्युपासनावसरप्राप्ता द्विविधा चेति । तत्राह

तथेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तथोभयात्मकं चैव पादेऽस्मिन् बादरायणः । आहोपासनमद्धैव विस्तराच्छतिपूर्वकम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा

तस्मादवसरप्राप्तत्वात् । अस्मिन्नेवेति सम्बन्धः ।

उपासनमेवेति

च (वा) । तेन परेषामिदानीं तु प्रतिवेदान्तं विज्ञानानि भिद्यन्ते न वेति विचार्यत इति पादार्थकथनं निराकरोति । तथा हि । किं भेदाभेदौ, विरोधाविरोधौ, उत विलक्षणत्वाविलक्षणत्वे । नाद्यः । गतार्थत्वात् । द्वितीये ब्रह्मणोऽखण्डत्वेन प्राप्त्यभावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सगुणब्रह्मविषया प्राणादिविषया चेयं चिन्तेति चेन्न । प्रकृतविषयप्रयोजनविरुद्धत्वेनाकर्तव्यत्वादिति । अद्धा उपयुक्तप्रमेयेण सह । अत एव विस्तरात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन केषाञ्चिदधिकरणानामनन्तर्भावशङ्का निराकृता भवति । श्रुतिग्रहणमुपलक्षणम् । अत्र सङ्गतिकथनप्रस्तावेऽपि केषाञ्चित्सूत्राणामर्थव्याख्यानं सङ्गतिसमर्थनार्थमेवेति न दोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- एवं सङ्गतिमभिधायैतत्पादाधिकरणेषु पूर्वपक्षयुक्तः सिद्धान्तयुक्तश्च सङ्ग्रहेणाह पृथग्दृष्टिरित्यादिना ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः । विशेषदर्शनं कार्यलेपो नानोक्तिराशुता । विभ्रमोऽपाकृतिर्लिङ्गमनवस्था विशेषिता । अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गो दूरसंश्रयः । विशिष्टकारणं चेष्टा दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः । अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ । पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः । विशेषदर्शितालापौ गुणसाम्यं पृथग्दृशिः । अगम्यवर्त्मसन्धानमिष्टं फलमकल्पना । शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशोषदृशिः क्रिया । युक्तयः पूर्वपक्षस्थास्सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया । माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः । फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता । यथाशक्ति क्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः । कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् । प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता । संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम् । विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः । सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः । साधनोत्तमता नानादृष्टिशिष्टिरनूनता । अविघ्नत्वाविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः । सिद्धान्तनिर्णया ह्येता युक्तयोऽव्याहताः सदा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अव्याहताः सदेति सिद्धान्तयुक्तित्वसमर्थनम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति न्यायमालास्थलानि ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_A001">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S03_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03_A001
| id = AV_C03_S03_A001_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ सर्ववेदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- अत्र ध्यानोपासनार्थिभिः किं स्वस्वशाखा एवाध्ययनश्रवणमननैर्ज्ञातव्याः किंवा सर्वेऽपि वेदा इति संशये शाखाभेदस्य सुप्रसिद्धत्वादन्यथा तदनुपपत्तेः प्रथमपक्ष एव ज्यायानिति प्राप्ते सिद्धान्तितं

सर्ववेदान्तप्रत्ययमिति

। तत्र सर्वशब्दोऽसङ्कुचितवृत्तिरिति प्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे

यथाशक्तति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यथाशक्तयखिलान्वेदान्विज्ञायोपासनं भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विज्ञायावस्थितस्येत्यध्याहारात् समानकर्तृकतासिदि्धः । उपासनं कुर्वाणो भवेदिति वा । उपासनं कुर्वीतेति वा । भवेदित्यस्योत्तरवाक्येऽन्वयः । अत्र यथाशक्तयखिलान्वेदान्विजानीयादित्येव वक्तव्यम् । तथाऽप्यत्रोच्यमानं सर्वपरिज्ञानं ध्यानोपासनाङ्गमिति दर्शयितुमेवमुक्तम् । ततश्च परेत्युक्तं विवृतं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- यथाश्रुत एवार्थोऽस्तु किं विशेषणेनेत्यत आह

तत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग्ब्रह्मण एव हि । तदन्येषां यथायोगमखिलज्ञप्तिरिष्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्रोपासकेषु यस्मात्

सम्यग् अखिलस्य

वेदस्य

विज्ञप्तिर्ब्रह्मण एव

युक्ता भवेन्नान्येषां तस्मादन्येषां

यथायोगं

यथाशक्तयेवाखिलज्ञप्तिरेष्टव्या । एतदुक्तं भवति । सर्वाधिकारिसाधारणं तावदिदं सूत्रम् । चोदनाद्यविशेषादियुक्तिभिस्तदवगमात् । संशयपूर्वपक्षासङ्गतत्वप्रसङ्गाच्च । न च सर्वेषां सर्ववेदविज्ञानं सम्भवति । वेदानामनन्तत्वात् । अल्पप्रज्ञादिमत्त्वाच्च पुंसाम् । ततो युक्तमुक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा प्रथमवाक्य एव भवेदित्यनेनैवैषोऽर्थोऽभिहितः । यस्मादेवमेवोपपन्नं भवेदिति । ततः कस्य कदृशी शक्तिरिति जिज्ञासायामिदं वाक्यम् ।

हि

शब्दः प्रसिद्धौ ।

योगो

योग्यता ।

ज्ञप्ति

र्ज्ञप्तिशक्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- उपासनायोग्यतासम्पत्तये खल्वत्र सर्वविज्ञानमुच्यते । न चाल्पवेदज्ञस्य सा भवति सर्वैश्च वेदैः परमो हि देवो जिज्ञास्योऽसौ नाल्पवेदैः प्रसिद्ध्येदि त्यादिश्रुतेः । अतः सर्वशब्दो मुख्यार्थ एव व्याख्यातव्यः । अत एव यद्यप्यस्मदादीनामस्मिञ्जन्मनि सर्ववेदज्ञानमसम्भवि । तथाऽपि तादृशं जन्म कल्पनीयं यत्रेदं सम्भवतीत्यत आह

तावतेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तावतोपासने योग्यो भवेदेवाखिलः पुमान्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथाशक्ति विज्ञानमात्रेण । अयमभिसन्धिः । ध्यानोपासने वेदज्ञानस्य कथमुपयोगः । ध्येयाज्ञाने ध्यानायोगादिति चेत् । तर्हि सर्वेषां सर्ववेदार्थध्यानाभावस्य वक्ष्यमाणत्वान्न सर्ववेदज्ञानमुपयुक्तम् । सत्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथाऽप्यधिगतैकशाखस्य शाखान्तरेऽन्यथोक्तिशङ्कया ध्यानासम्भवात् सर्व(वेद)परिज्ञानमावश्यकमिति चेन्न । गतिसामान्यानुमानेनैव शङ्कानिरासस्योक्तत्वात् । अन्यथा परस्परविरोधेन वेदाप्रामाण्यापत्तेः । ततः श्रुतिर्यथाशक्तत्येव व्याख्येयेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- यथाशक्ति वेदज्ञानं भगवदुपासनोपयुक्तं न सर्ववेदज्ञानावश्यम्भाव इत्यत्र पुराणवाक्यमपि पठति

महत्त्वस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-महत्त्वस्य परं पारं विदित्वैव जनार्दनः । स्तोष्यतामेति तुष्टत्वमिति नास्त्येव नारद । किन्तु निश्चलया भक्तया ह्यात्मज्ञानानुरूपतः । यः स्तोष्यति सदा भक्तस्तुष्टस्तस्य सदा हरिः । इत्यादिवाक्यसन्दर्भाद्यथायोग्याखिलज्ञता ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">महत्त्वस्य परं पारं विदित्वा

इति सर्ववेदज्ञत्वमुच्यते । वेदेन विना भगवन्महत्त्वस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् ।

स्तोष्यतामिति

ध्यानस्याप्युपलक्षणम् । समानन्यायत्वात् ।

नास्त्येवेति

नियमनिषेधः । यथायोग्याखिलज्ञता ध्यानोपयोगिनीति विज्ञायत इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथायोग्येति कथम् । अव्ययीभावस्य नपुंसकत्वेन यथायोग्यमिति भाव्यम् । सत्यम् । यथायोग्याखिलज्ञतेति समासोऽयमित्यदोषः । यद्वा यथा यादृशी योग्या तथैवेति भिन्ने एवैते पदे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- नन्वत्रात्मज्ञानमेवोपासनोपयोगित्वेनोच्यते । न तु यथाशक्तिज्ञानम् । अतो न प्रकृतोपयोगीदं वाक्यमित्यत आह

आत्मेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आत्मज्ञानानुरूपत्वं यथाशक्तिविचारणात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रोपासनस्यात्मज्ञानानुरूपत्वं नाम यथाशक्ति वेदविचारणाद्भावित्वमेव । अन्यथा वाक्यस्यासङ्गतत्वप्रसङ्गादिति भावः । सर्वज्ञाननियमे निराकृते किन्त्वि त्याशङ्कायां यथाशक्तिज्ञानं हि वक्तव्यम् । न त्वात्मज्ञानम् । न हि परज्ञानं प्राङ् निराकृतम् । तस्मादात्मज्ञानं नामात्मयोग्यं ज्ञानमित्येव व्याख्येयमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- कुतः सर्ववेदज्ञानमित्यतश्चोदनाद्यविशेषादित्युक्तम् । तत्र शाखाभेदस्य सुप्रसिद्धत्वाच्चोदनादिकमपि विशेषनिष्ठं व्याख्यातव्यमित्यतो युक्तयन्तरमाह सूत्रकारः-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच्चेति ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र हीत्यन्तं व्याचष्टे

वेद इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः स्वाध्यायाध्ययनं भवेत् । इत्यादिवाक्यवैयर्थ्यमन्यथा न निवार्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मने ति स्मृतिमुपादत्ते । स्वाध्यायाध्ययनं कर्तव्यं भवेदित्यनेन स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति श्रुतिम् ।

अन्यथा

स्वस्वशाखामात्रज्ञानाङ्गीकारे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति ।

स्वाध्यायस्य

स्वाध्यायविधेः

तथात्वेन

सामान्यतः सर्ववेदा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ध्ययनविधायकत्वेन हेतुना सर्वज्ञानमङ्गीकरणीयम् । अध्ययनस्यार्थज्ञानपर्यन्ततास्थितेः । स्वस्वशाखामात्रज्ञानाङ्गीकारे चास्य विधेर्वैयर्थ्यापत्तेः । न च वाच्यं शाखाभेदस्य प्रसिद्ध्या स्वाध्यायपदमपि तथैव व्याख्येयमिति । स्मृत्यनुरोधेनैव श्रुतिव्याख्यानस्य न्याय्यत्वात् । स्मृतौ च कृत्स्नपददर्शनात् । शाखाभेदस्याशक्तिनिमित्तत्वोपपत्तेरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- ननु श्रुत्यनन्तरं हिशब्देन स्मृतिः सूत्रकृतोपात्ता तत्कथमत्र विपर्ययः । उच्यते । आकाङ्क्षाक्रमेण सूत्रम् । व्याख्यानं तूपोद्घातप्रक्रिययेति न विरोधः । श्रुतिस्मृतिबलादेव यथाशक्ति सर्वविज्ञानस्यैव निश्शङ्कताहेतुत्वं कल्प्यते । भूयोदर्शनं चानुमानाङ्गमिति सुप्रसिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- आह नाध्ययनविधिप्रयुक्तमध्ययनम् । किन्त्वध्यापनविधिप्रयुक्तमेव । अध्ययनविधेर्नियोज्यरहितत्वात् । न ह्यत्र स्वर्गकामो यजेतेतिवत् कश्चिन्नियोज्यः श्रूयते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि विश्वजिदादाविव कल्पयितुं शक्यते । अध्यापनविधिनैवाध्ययनसिद्धौ कल्पकाभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चाध्यापनविधिरपि नियोज्यरहित इति वाच्यम् । आचार्यकरणकामस्य तत्र नियोज्यत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीतेत्यात्मनेपदश्रवणात् । सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु निय इत्याचार्यकरणे नयतेरात्मनेपदविधानात् । तमध्यापयीतेत्युपनयनाध्यापनयोरेककर्तृकताप्रतीतेः । न ह्यध्यापनमध्ययनेन विना भवतीति स्वसिद्धये परा(पेक्ष क्षेप)लक्षणेनोपादानेन अध्यापनविधिरेवाध्ययनं प्रयुङ्क्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चाध्ययने सति विधिज्ञानं ततश्चाध्ययनमितीतरेतराश्रयत्वं स्यात् । अतो नैतद्वाक्योदाहरणमत्र सङ्गतमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । स्यादेवं यद्यध्यापनविधिप्रयुक्तमध्ययनं स्यात् । न चैवम् । अध्यापनस्य जीविकार्थत्वात् । त्रीणि कर्माणि जीविकेति वचनात् । अध्ययनस्य च नित्यत्वात् । योऽनधीत्य द्विजो वेदानि त्यकरणे प्रत्यवायश्रवणात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च नित्यमनित्येन प्रयुज्यते । किञ्चैकस्य माणवकस्याध्यापनेन चरितार्थत्वे माणवकान्तरस्याध्ययनप्रसङ्गः । यो येनोपनीतः स तेनाध्यापनीय इति चेत् । तर्ह्युपनायके परेतेऽध्ययनाभावः स्यात् । यत्पुनरितरेतराश्रयत्वमुक्तं तत् प्रातःसन्ध्यामुपासीतेत्यादावपि समानम् । अयमप्याचार्यस्यैव विधिः । शौचाचारांश्च शिक्षयेदित्यादेरिति चेन्न । आचार्ये परेते तदभावापातात् । अतोऽध्ययनादिविधिं वृद्धाः कथञ्चिन्माणवकं बोधयन्तीत्यङ्गीकार्यमित्यलम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- समाचारेधिकाराच्च इत्येतद्व्याचष्टे

अद्यापीति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ समाचारेऽधिकाराच्च ॐ ।।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अद्यापि तेन देवाद्याः ृण्वते मन्वते सदा ।ध्यायन्ति च यथायोगं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः सर्वविज्ञानमावश्यकम्, तेनैव हि कारणेन

देवाद्या अद्यापि

श्रवणमनने कुर्वन्ति

सदा ध्यायन्ति च ।

अन्यथा महामतीनां तेषामेकैकशाखाश्रवणादेरल्पीयसैव कालेन कर्तुं शक्यत्वेनाद्यापि तत्करणं न स्यादिति । यथोयोगं यथाशक्तति प्रत्येकं विशेषणम् । ृण्वत इत्यात्मनेपद उक्तम् । समाचाराच्चेत्येवोक्ते देवादीनां वेदाधिकारित्वाभावात् कथमेतदित्यतो देवताधिकरणन्यायं मा विस्मार्षीरिति सूचयितुं सूत्रकृता समाचारेऽधिकाराच्चेत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- यदि ब्रह्मसाक्षात्कारवन्तोऽपि देवाद्याः श्रवणाद्यनुतिष्ठन्ति तर्हि तस्य निरवधिकत्वं प्रसक्तमित्यत आह

तथाऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तथाऽप्यावस्तुनिर्णयात् । श्रवणं मननं चैव कर्तव्यं सर्वदैव हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि सूत्रकारेण देवाद्याचारः प्रमाणीकृतस्तथाऽपि,

वस्तु

परब्रह्मादिकम् ।

निर्णयो

यथार्थः परोक्षो निश्चयः । प्रथमस्यैवशब्दस्यावस्तुनिर्णयादेवेति सम्बन्धः । वस्तुनिर्णयहेतुत्वाच्छ्रवणादेरिति

हि

शब्दार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४४सु०-वस्तुनिर्णयपर्यन्तं श्रवणमनने कर्तव्ये इत्यसत् । निर्णीतेऽप्यर्थे पुनः कारणान्तरोपनिपातेन संशयाद्युत्पादस्य दर्शनेन वस्तुनिर्णयस्य अवधारयितुम् अशक्यत्वादित्यत आह

मतीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मतिश्रुतिध्यानकालविशेषं गुरुरुत्तमः ।वेत्ति तस्योक्तमार्गेण कुर्वतः स्यादि्ध दर्शनम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मतिः

मननं

श्रुतिः

श्रवणम् ।

उत्तमः

शिष्ययोग्यताभिज्ञः ।

कुर्वतः

श्रवणादिकम् ।

दर्शनं

ब्रह्मसाक्षात्कारः । एतदुक्तं भवति । ब्रह्मदर्शनार्थं हि श्रवणादिकम् । न च तद्यथाकथञ्चिदनुष्ठितं तत्साधनम् । किन्तु शिष्ययोग्यताभिज्ञगुरुप्रदानपूर्वकमेवेति वक्ष्यति । अतस्तादृशो गुरुरेव श्रवणादिकालविशेषमुपदेक्ष्यति । यतः परं कारणशतोपनिपातेऽपि न संशयाद्युत्पादः स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- देवाद्याः श्रवणादिकमद्यापि कुर्वन्तीति न युक्तम् । स्यादि्ध दर्शनमिति श्रवणादेस्तत्त्वदर्शनसाधनत्वस्योक्तत्वात् । देवादीनां च तत्त्वदर्शनस्यौत्पत्तिकत्वात् । यथोक्तं नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवर्जिताः इत्यादि । न च प्राप्तसाध्यः साधनमनुतिष्ठतीत्यत आह

श्रवणमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-श्रवणं दृष्टतत्त्वस्य मननं ध्यानमेव च । विशेषानन्दसम्प्राप्त्या(प्त्यै)</div>
<p class="gr-vyakhya-para">दृष्टतत्त्वस्यापि पुंसः श्रवणं मननं ध्यानं च विशेषानन्दसम्प्राप्त्यै युज्यत एवेति योजना । एवं तर्हि श्रवणादेर्दर्शनसाधनत्वोक्तिर्व्याहन्यत इत्यत आह

अन्यस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्यस्यैतानि दृष्टये</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अदृष्टतत्त्वस्यैतानि श्रवणादीनि दृष्टये भवन्ति । यथा खलु समुच्चयवादिनां ज्ञानात्पूर्वाणि कर्माणि ज्ञानार्थानि । ततः पराणि तु मोक्षार्थानि । यथा च सकामानि कर्माणि संसारकारणानि निष्कामानि तु ज्ञानकारणानि । तथा श्रवणादीन्यदृष्टतत्त्वस्य ज्ञानार्थानीति न तदुक्तिव्याघातः । दृष्टतत्त्वस्य तु विशेषानन्दार्थानीति देवादीनां तदनुष्ठानं च युक्तम् । समाचारकथनं च यथाशक्ति वेदार्थश्रवणमननयोः कर्तव्यतामत्रोपोद्बलनाय कृतमिति नासङ्गतम् । विशेषानन्दं तु वक्ष्यामः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- शिष्ययोग्यताभिज्ञगुरूपदेशानुसारेण श्रवणादिकं कर्तव्यमित्ययुक्तम् । तादृशस्य गुरोर्दुर्लभत्वेन श्रवणाद्यभावापत्तेः । लभ्यमानोऽप्यसावनुष्ठितश्रवणादिना आध्यात्मिकशक्तिसम्पन्नेनैव शिष्येण लभ्यते नान्येन । तथा चान्योन्याश्रय इत्यत आह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि तादृग्गुरुर्नास्ति निर्णीतश्रवणादिकम् । तत्सिद्धान्तानुसारेण निर्णयज्ञात्समाचरेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं शास्त्रं निर्णीतं निर्णेतव्यं च । तत्राद्यं ब्रह्मसूत्रादिकं, द्वितीयं वेदादिकम् । तत्र

निर्णीतस्य श्रवणादिकं

समाचरेत् । सर्वज्ञानां

सिद्धान्तानुसारेण

यो निर्णयं जानाति तस्मात् । इदमुक्तं भवति । मुख्यस्य गुरोः प्रथममलाभेऽपि न श्रवणाद्यभावापत्तिः । अमुख्यादपि गुरोस्तदुपपत्तेः । तत्र मुख्यवदमुख्यस्य अतिगहनवेदादिव्याख्यानसामर्थ्याभावेऽपि निर्णीतव्याख्यानमुपपद्यत एव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च निर्णीतशास्त्रस्यापि व्याख्यानविप्रतिपत्त्याऽभिप्रायो दुरधिगम इति वाच्यम् । सर्वज्ञप्रणीतोपायग्रन्थानुसारेणामुख्यस्यापि गुरोस्तदवगमसम्भवात् । एवं च अमुख्ये श्रवणादावनुष्ठिते मुख्योऽपि गुरुर्लभ्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४७सु०- सर्वज्ञस्य गुरोः । श्रवणाद्यङ्गत्वे तदभावे श्रवणाद्यभाव एव कुतो नाङ्गीक्रियते किमनेन अमुख्येन श्रवणादिना । सर्वज्ञगुरुप्राप्तिस्तु पुण्योपचयेनापि भविष्यतीत्यत आह

श्रवणादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-श्रवणादि विना नैव क्षणं तिष्ठेदपि क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सन्ति तावत् सर्वदा श्रवणादिकं कर्तव्यं

क्षणमपि

न त्याज्यमित्येवमर्थाः श्रुतिस्मृतयः स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्य इत्याद्याः । तत्र च सर्वज्ञो गुरुरङ्गम् । तदलाभे तु गुणे त्वन्याय्यकल्पनमिति न्यायेन यादृशतादृशमपि श्रवणादिकं कार्यमेवेतीति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेताः श्रुतय एवानुपपन्नार्थाः । अपरिहार्यनिद्राद्युपद्रवप्राप्तौ श्रवणादेः कर्तुमशक्यत्वात् । न ह्याकाशरोमन्थनं शक्यविधानमित्यत आह

अतीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अत्यशक्ये तु निद्रादौ पुनरेव समाचरेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परिहर्तुमशक्ये निद्रादौ प्राप्ते तु

पुनरेव

तदपगमनानन्तरमेव श्रवणादिकं

समाचरेत् ।

अयमभिप्रायः । यथा सायम्प्रातरग्निहोत्रं जुहोतीत्यादिविधयः सन्निपाताद्युपप्लवसम्भवेऽपि नानुपपन्नास्तथा प्रकृतेऽपीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४८सु०- निर्णयज्ञस्य गुरोरभावे किं श्रवणाद्यभाव एव, नेत्याह

अभाव इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अभावे निर्णयज्ञस्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा । ृणुयात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्णयज्ञस्य गुरोरभावेऽपि यादृशतादृशात् सर्वदा ृणुयात् । मन्वीत च । न हि गुणालाभे मुख्यपरित्यागो युक्त इति भावः । वेदादिश्रवणे सर्वज्ञो गुरुरपेक्षितः । तदितरश्रवणे तु निर्णयज्ञः सर्वज्ञकल्पः । द्वयोरभावेऽपि श्रवणादिकं चेदनुष्ठेयं तदाऽसच्छास्त्राणामिति प्रतीतिः स्यात् । अतः सच्छास्त्राण्येवेत्युक्तम् । यादृशतादृशात् ृणुयादित्यनेनातिप्रसक्तौ सत्यामाह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि सज्ज्ञानप्राचुर्यमुपलभ्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि तस्मिन्पुरुषे स्वापेक्षया सम्यग्ज्ञानादिप्राचुर्यमुपलभ्यते तर्हि ततः ृणुयात् । न त्वधमात् । वैयर्थ्यात् । न ह्यदृष्टमात्रार्थं श्रवणादिकमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४९सु०- स्वतोऽधिकस्य पुरुषस्य प्रबन्धेन व्याख्यानासम्भवे किं श्रवणाद्यभाव एवेत्याकाङ्क्षायामाह

महद्भ््य इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-महद्भ््यो विष्णुभक्तेभ्यो यथाशक्ति च संशयान् । छिन्द्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वतो महद्भ््यो, महत्त्वं च न सज्ज्ञानमात्रेण किन्तु विष्णुभक्तयादिगुणैश्चेत्युक्तं

विष्णुभक्तेभ्य इति

। तादृश एव ह्यादरमुत्पादयन् व्याख्याति । सादरमेव च श्रवणादिकं फलायालम् ।

संशयान्

अज्ञानविपर्ययांश्चेति श्रवणादिफलमुक्तम् । एकस्मात्प्रबन्धेन श्रवणाद्यसम्भवेऽपि बहुभ्यो महद्भ््यो यथाशक्ति यथासम्भवमेकैकदेशश्रवणादिकमपि कुर्यादेव । तेनापि संशयादिच्छेदस्य श्रवणादिफलस्य लाभादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५०सु०- स्वतोऽधिकाभावे कथं श्रवणादीत्यत आह

स्वत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वतोऽधिकाभावे स्वयमेव समभ्यसेत् ।ब्रूयादपि च शिष्येभ्यः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अपिचा

वितरेतरयोगे । श्रुताऽऽवृत्तिप्रवचनाभ्यामभिनवोत्प्रेक्षोदयात् तेऽपि श्रवणादिफलं प्रसुवाते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सम्यक् श्रवणादिरहितो व्याचक्षाणाः स्खलनेन प्रत्यवेयात् । तत्कथमुच्यते शिष्येभ्यो ब्रूयादिति तत्राह

सदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सत्सिद्धान्तमहापयन्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रूयात्

इति सम्बन्धः । प्राणाणिकतयाऽभिमतोऽर्थः सिद्धान्तः । न तु प्रामाणिक एवेति नियमः । तथात्वे शब्दनित्यत्वं केषाञ्चित्सिद्धान्तः । केषाञ्चित्तदनित्यत्वमिति न स्यात् । द्वयोः प्रामाणिकत्वायोगात् । अयं तु न तथा । अपि तु प्रामाणिक एवेत्यतः सदित्युक्तम् । स्वार्थिको णिच् । अजहदित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा शिष्यैरहापयन् । सत्सिद्धान्तहानिरेव महतः प्रत्यवायस्य हेतुरिति वक्ष्यामः । क्षुद्रस्खलितं त्वल्पीयस एव । न च तावता महाप्रयोजनव्याख्यानत्यागः । तथा सति मृगभयाद्बीजानावापप्रसङ्गादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५१सु०- कोऽसौ सत्सिद्धान्तो यो न हातव्यः । द्विविधः सत्सिद्धान्तः परापरभेदात् । प्रत्येकं द्विविधो वाचनिक आनुषङ्गिकश्च । तत्र वाचनिकं परं सत्सिद्धान्तं तावदाह

अशेषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अशेषगुणपूर्णत्वं सर्वदोषसमुज्खितिः । विष्णोरन्यच्च तत्तन्त्रमिति सम्यग्विनिर्णयः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यत्

तत्तन्त्रमिति

सकलजगज्जन्मादिकारणत्वमुच्यते । निर्णीयत इति निर्णयः ।

सम्यग्विनिर्णयो

वाचनिकः परसिद्धान्तः । साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपावधारणपरे जन्मादिसूत्रे खल्वभिहितोऽयमर्थः ।। आनुषङ्गिकं परसिद्धान्तमाह

स्वतन्त्रत्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वतन्त्रत्वं सदा तस्य तस्य भेदश्च सर्वतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वतन्त्रत्वं

स्वाधीनसत्त्वादिमत्त्वम् ।

तस्य

विष्णोः । द्वितीयस्तस्येतिशब्द उत्तरत्र सम्बध्यते ।

सर्वतो भेदश्चेति

। प्रकृतिजीवजडेभ्योऽत्यन्तभिन्नत्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतदप्यसम्भवस्तु सतो नात्माऽश्रुतेः पृथगुपदेशादित्यादिनाऽभिहितमेव । तत्कथमानुषङ्गिकः सिद्धान्तः । सत्यम् । तथाऽपि प्रधानप्रमेयोपयोगितयोक्तत्वाददोषः । स्वगतभेदवर्जितत्वादेरुपलक्षणमेतत् । इति सम्यक् स्थितिरिति वक्ष्यमाणेनान्वयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५२सु०- कथमस्यार्थस्यानुषङ्गिकत्वमित्यत आह

अदोषत्वस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदोषत्वस्य सिद्ध्यर्थं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णोरदोषत्वस्य सिद्ध्यर्थमङ्गीकार्योऽयमर्थ इति शेषः । उपलक्षणमेतत् । अशेषगुणपूर्णत्वस्य सकलजगज्जन्मादिकारणत्वस्य चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अनेन कथं तत्सिदि्धरित्यत आह

यदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदभेदे तदन्वयः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्माज्जगताऽभेदे विष्णोर्दोषसम्बन्धः प्रसज्यते तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः । अत्राप्यभेद इत्यस्वातन्त्र्यस्याप्युपलक्षणम् । तदन्वय इति च गुणपूर्त्याद्यभावस्यापि । अन्यत्तत्तन्त्रमित्यन्यशब्दोऽमुक्तविषय इति प्रतीतिः स्यात् तदर्थमाह

तत्तन्त्रत्वं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्तन्त्रत्वं च मुक्तानामपि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

शब्दो वक्ष्यमाणेन भेदेन सह समुच्चयार्थः । अङ्गीकार्यमिति शेषः । किमर्थमिदमङ्गीकार्यं जन्मादिसूत्रस्यामुक्तविषयतयाऽप्युपपत्तेरित्यत आह

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तद्गुणपूर्तये</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न हि मुक्तानां तत्तन्त्रत्वेन विना तस्य निरर्गलमैश्वर्यं सिद्ध्यति । न च तदन्तरेण गुणपूर्तिर्भवतीति । स्यादेतत् । यदि मुक्ताः परमात्मनो भिन्नाः स्युः । न च तथा । तत्किं तत्तन्त्रत्वेनेत्यत आह

मुक्तानामपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मुक्तानामपि भेदश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परमात्मनः अत्यन्तभेदश्च अङ्गीकार्यः । अनेन तस्य भेदश्च सर्वतः इत्येतदपि विवृतं भवति । किमर्थमित्यतः प्रयोजनं वक्तुं पीठमारचयति

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि भिन्नमभिन्नताम् । गच्छद्दृष्टं क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तानां परमात्मनाऽभेदो भवत्, न तावत् प्राग्भिन्नानाम् । भिन्नस्याभेदावाप्तेः क्वाप्यदर्शनात् । न केवलमदर्शनं किं तर्हीत्यत आह

तस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्याप्यभावोऽनुभवोपगः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भिन्नमभिन्नतां गच्छतीत्यस्यार्थस्याभावोऽनुभवसिद्धोऽपि । ततः संसारेऽप्यभिन्नानामेव मुक्तावभेदो व्यज्यत इत्येव वक्तव्यम् । तथैवास्त्वित्यत आह

पूर्वेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पूर्वाभेदे दोषवत्त्वमीशस्येत्यतिभिन्नता । नारायणेन मुक्तानामपि सम्यगिति स्थितिः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">समर्थितं तावद् दुःखादिरूपोऽयं संसारः सत्य इति । ततः संसारेऽपि जीवानां परमात्मना भेदे तस्य दोषवत्त्वं स्यात् । इतिशब्दो हेतौ ।

सम्यक् स्थितिः

सत्सिद्धान्त आनुषङ्गिकः पर इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- नन्वतिभिन्नता किमर्था भेदाभेदोपपत्तेरित्यत आह

भेदेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भेदाभेदेऽप्यभेदेन दोषाणामपि सम्भवः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भेदेन सहितोऽभेदो भेदाभेदः । विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाची ति द्वन्द्वैकवद्भावो वा । अत्रापि पूर्वन्यायेन संसारेऽपि भेदाभेदावङ्गीकार्यौ । ततश्चाभेदेन दोषाणामपि सम्भवः । भेदेन तत्परिहारो भविष्यतीति चेत् तर्हि किमजागलस्तनायितेनाभेदेनेति । इदानीमपरं सिद्धान्तमाह

निर्दोषत्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-निर्दोषत्वं रमायाश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा परमेश्वरवद्रमायाश्च निर्दोषत्वम् । यथोक्तं कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्यः , समना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्ये ति ।। निर्दोषत्वमित्युक्तया पारतन्त्र्यमपि नास्तीति प्रतीतिनिरासार्थमाह

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदनन्तरता तथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परमेश्वरानन्तरता तदधीनतेति यावत् । यद्वाऽनेनापरसिद्धान्तान्तरमाह

एकस्माद्भगवत एवावरत्वमिति

। तदप्युक्तम् अस्यैव चोपपत्तेरूष्मे ति । सिद्धान्तान्तरमाह

ब्रह्मेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ब्रह्मा सरस्वती वीन्द्रशेषरुद्राश्च तत्स्त्रियः । शक्रकामौ तदन्ये च क्रमान्मुक्तावपीति च । सत्सिद्धान्त इति ज्ञेयो</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ संसारेऽपि । प्रोक्तात्क्रमात्तिष्ठन्तीत्यर्थः । अत्र द्वन्द्वनिर्दिष्टानां साम्यमन्येषां तारतम्यमिति ज्ञेयम् । एतच्चोक्तमियदामननादिति । उपलक्षणं चैतत् । प्रपञ्चसत्यत्वादिकमपि ग्राह्यम् । कुतोऽयमशेषगुणेत्यादिसत्सिद्धान्त इत्यत आह

निर्णीत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-निर्णीतो हरिणा स्वयम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हरिणा

सूत्रकारेण

स्वयं

साक्षा

न्निर्णीतो

न तु बलात् सूत्रार्थतया कल्पितः । तच्च तत्र तत्र दर्शितमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- सत्सिद्धान्तमहापयन्नित्युक्तम् । तद्धानौ को दोष इत्यत आह

एतदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एतद्विरोधि यत्सर्वं तमसेऽन्धाय केवलम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं सदित्यर्थः ।

विरोधि

ज्ञानमेव हि । अस्य त्यागः ।

अन्धाय

भवतीति शेषः ।

केवलमिति

न कदाऽपि न सुखायेत्यर्थः । कुत एतदित्यत आह

अन्धमिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्धन्तमो विशन्तीति प्राह श्रुतिरतिस्फुटम्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन अन्धन्तमः प्रविशन्ति योऽविद्यामुपासत इति श्रुतिमुपादत्ते । उक्तार्थस्य प्रामाणिकत्वं वक्ष्यते । अतस्तद्विरुद्धप्रतीतिरविद्या भवत्येव । अतिस्फुटमित्यनेन परेषां व्याख्यानं पराचष्टे । तथा च वक्ष्यामः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५५सु०- ननु च वस्तुतः प्रामाणिकः सत्सिद्धान्तः । प्रकृतस्य कथं प्रामाणिकत्वमित्यत आह

इत्येवेत्यादिना सादरमित्यन्तेन

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्येव श्रुतयोऽशेषाः पञ्चरात्रमथाखिलम् । मूलरामायणं चैव भारतं स्मृतयोऽखिलाः । वैष्णवानि पुराणानि साङ्ख्ययोगौ परावपि । ब्रह्मतर्कश्च मीमांसेत्यनन्तः शब्दसागरः । अनन्ता युक्तयश्चैव प्रत्यक्षागममूलकाः । प्रत्यक्षमैश्वरं चैव रमादीनामशेषतः । मुक्तानामप्यमुक्तानामेतमेवार्थमुत्तमम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्येवेत्युक्त

प्रकारावधारणम् ।

एतमेवार्थमिति

प्रकृतधर्म्यवधारणम् । तेन व्यत्यासमपि वारयति ।

अशेषा

इति श्रुतिभागस्य कर्मादिपर्यवसायित्वनिरासार्थम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ

शब्दः समुच्चये ।

अखिलमिति

जीवजननादिवाक्यानामप्युपादानार्थम् ।

मूलरामायणमेवे

त्यवान्तररामायणानां व्युदासः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अखिला

इति बहुवचनविषयविवरणार्थम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतरपुराणानां पाशुपतादिमूलत्वेन अप्रामाण्यात्

वैष्णवानी

त्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पराविति

अर्वाचीनसाङ्ख्ययोगव्यावृत्तये । तयोरप्रमाणत्वात् । मीमांसा त्रिविधा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शब्दसागरः प्रकाशयतीति

सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">युक्तयश्च प्रकाशयन्ति

प्रत्यक्षागममूलका

एव । न त्वाभासाः । प्रत्यक्षं च प्रकाशयति । एवशब्देनेश्वरप्रत्यक्षस्य प्राबल्यं सूचयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मकाण्डादीनामेतदर्थप्रकाशकत्वं कथमित्यत उक्तम्

उत्तममिति ।

कर्मादेरुत्तानार्थत्वेऽप्युत्तमोऽर्थोऽयमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वेदादीनामन्यथाव्याख्यानं वारयति

अन्यावकाशरहितमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्यावकाशरहितं प्रकाशयति सादरम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्रियाविशेषणमेतत् ।

सादरमिति

तत्र तात्पर्यसद्भावमाचष्टे । एतदर्थं(र्थे) च श्रुत्यादिकमन्यत्र पठितमेव द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- सत्सिद्धान्तमहापयन् सच्छास्त्राण्येव सर्वदा ृणुयात् इत्युक्तम् । तत्र स(त)त्सिद्धान्तस्वरूपं निरूप्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा षृणुयादित्येतद्विवृणोति

एतदेव चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एतदेव च सच्छास्त्रं दुश्शास्त्रं तु ततःपरम् ।सच्छास्त्रमभ्यसेन्नित्यं दुश्शास्त्रं तु परित्यजेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतत्

वेदादिकम् ।

ततःपरं

तद्विरुद्धं तदुदासीनं च । ऋगाद्या भारतं चैवेत्याद्यागमोऽत्र स्फुट एव ।

दुश्शास्त्रं

नाभ्यसेदिति वक्तव्ये

परित्यजेत्

इति वचनं न केवलं तत्रोदासीनत्वं किन्तु हेयतया ज्ञानमपि भाव्यमिति ज्ञापयितुम् । अत्र चासच्छास्त्राधिगमनमिति पातकेषु परिगणनं प्रमाणम् । स्फुटानि च आचार्येण अन्यत्र अत्रार्थे वाक्यान्युदाहृतानि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- सच्छास्त्रमभ्यसेदिति श्रवणमननयोः कर्तव्यत्वमुक्तं तदयुक्तम् । निदिध्यासनेनैव ब्रह्मदर्शनोपपत्तेः । अन्यथा तद्वैयर्थ्यादित्यत आह

असंशयेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-असंशयेन तत्त्वस्य निर्णये ब्रह्मदर्शनम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">संशय

शब्देन विपर्ययोऽपि लक्ष्यते ।

निर्णये सति

निदिध्यासनेन

ब्रह्मदर्शनं

भवतीति योज्यम् । एतदुक्तं भवति । सत्यं निदिध्यासनं ब्रह्मदर्शनसाधनमिति । किं तु तत्सिद्धये श्रवणमनने अपि कर्तव्ये । अवितथं ब्रह्मानुचिन्तनं हि निदिध्यासनम् । वितथानुचिन्तनस्य चतुर्थे निराकरिष्यमाणत्वात् । न चाविदितस्यानुचिन्तनं सम्भवतीति । तद्वेदनार्थं श्रवणमभ्यर्थनीयम् । श्रुते चार्थे लिङ्गाभासप्रतिभासेन संशयविपर्ययोदयेन वितथं तद्भवतीति तद्व्युदासहेतुर्मननमप्येष्टव्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५७असु०- अन्ये पुनर्मन्यन्ते । श्रवणमेव ब्रह्मापरोक्षज्ञानसाधनम् । मनननिदिध्यासने श्रवणं प्रति फलोपकार्यङ्गभूते । असम्भावनाविपरीतभावनाख्यचित्तविप्रतिबद्धं हि ब्रह्मापरोक्षज्ञानं नाविद्यानिर्मूलनस्येष्टम् । मननादिकं च प्रतिबन्धं निवर्तयतीति । तदसत् । शब्दस्य साक्षात्कारकारणतायाः क्वाप्यदर्शनात् । ब्रह्मविषयशब्दवद्धर्मादिविषयस्यापि तथात्वापत्तेश्च । न च विशेषहेतुरस्ति । येन ब्रह्मविषयस्यैव तद्भावो न धर्मादिविषयस्येति प्रतीमः । प्रत्यक्षलक्षणाक्रान्ततया शब्दस्य तत्रान्तर्भावश्चापद्येत ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ मतम् । दृश्यते तावद्दशमस्त्वमसीत्यादिवाक्यस्य साक्षात्कारकरणत्वम् । न च तत्रापीन्द्रियमेव करणं न शब्द इति साम्प्रतम् । शब्दस्याप्यन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु तर्हीन्द्रियमेव करणं शब्दस्तु सहकारीति चेन्न । वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् । तथाऽपि कुतो विनिगमनमिति चेत् । क्वचिद्बहुलतमे तमसि क्वचिच्च लोचनविरहिणोऽपि वाक्याद्दशमोऽस्मीत्यपरोक्षप्रतीतिदर्शनादिति वदामः । धर्मादिविषयस्यापि शब्दस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वापादनं चासत् । वैषम्यात् । प्रकृतो हि शब्दोऽपरोक्षब्रह्मात्मविषयः । न तथाऽन्यः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्ति चास्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वे प्रमाणम् । नान्यस्य । तथा हि विमतं श(शा)ब्दज्ञानमपरोक्षम्, अपरोक्षविषयत्वात्, सुखादिज्ञानवत् । अपरोक्षत्वं वेदान्तवाक्याजन्यज्ञानवृत्ति, अपरोक्षज्ञाननिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वात्, ज्ञानत्ववत् इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च विवादाध्यासितः शब्दोऽपरोक्षज्ञानजनको न भवति, शब्दत्वात्, ज्योतिष्टोमादिवाक्यवदिति युक्तम् । दशमस्त्वमसीत्यादौ व्यभिचारात् । श्रूयते च तद्धास्य विजिज्ञौ तमसः पारं दर्शयती त्युपदेशमात्रादेवापरोक्षप्रमितिजन्म । अत एव ब्रह्मात्मविषयवाक्यान्यत्वेन प्रत्यक्षलक्षणं विशेषणीयमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- अत्रोच्यते । यत्तावदुक्तं दशमस्त्वमसीत्यादिवाक्यादपरोक्षज्ञानजन्मोपलब्धमिति तदसङ्गतम् । दशत्वसङ्ख्या खल्वपेक्षाबुदि्धजन्या तद्व्यङ्ग्या वेत्यतो नापाततो रूपादिकमिव प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । ततो दशानां पूरणो दशमोऽपि तथा । अतः प्रथमं शब्देन परोक्षज्ञाने जातेऽनन्तरं लब्धसहायेन प्रत्यक्षेणापरोक्षज्ञानं जायते । आशुभावादेकमेवापरोक्षं ज्ञानमित्यभिमानः । अन्धकारादौ तु वाक्यादुत्पन्नस्य ज्ञानस्यापरोक्षत्वं नास्त्येव । प्रतीतिकलहोऽयं निरवधिक इति चेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रेदं वक्तव्यम् । शब्दस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वं किं स्वभावः किं वा अपरोक्षज्ञानसाधनत्वमस्याप्यागन्तुकम् । आद्ये सर्वेषामपि शब्दानां तथाभावः स्यात् । द्वितीये निमित्तं वक्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मात्मविषयत्वमिति चेत् । तर्हि दशमस्त्वमसीत्यादेरतथाभूतस्य नापरोक्षज्ञानसाधनत्वं स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपरोक्षविषयत्वमिति चेन्न । अपरोक्षज्ञानविषयत्वातिरिक्तस्यार्थे अपरोक्षत्वस्याभावात् । तत्रैतज्ज्ञानविषयत्वेन तदुक्तावितरेतराश्रयत्वम् । ज्ञानान्तराभिप्राये तु स्वर्गादयोऽपि केषाञ्चिदपरोक्षज्ञानविषया इत्यस्माकं तद्विषयः शब्दोऽपरोक्षज्ञानं जनयेत् । एकपुरुषाभिप्रायेऽपि प्रत्यक्षावगतेऽग्नौ धूमदर्शनेनापरोक्षज्ञानजन्मप्रसङ्गः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शब्दस्यैवम्भाव इति चेत् । तथाऽप्यग्नौ शब्देनापरोक्षज्ञानोत्पत्तिः स्यात् । अपरोक्षतया ज्ञायमाने तथेति चेन्न । धर्मिमात्राभिप्राये प्रत्यक्षेणावगम्यमाने घटे शतपलपरिमितोऽयमिति शब्दस्य अपरोक्षज्ञानकारणतापत्तेः । प्रकाराभिप्राये तु प्रकृतेऽभावात् । न हि तत्त्वमसीत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यं ब्रह्मात्मैक्यमपरोक्षतयाऽवभासते । तथा सति शब्दवैयर्थ्यापत्तेरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५९सु०- एतेनापरोक्षविषयत्वानुमानमपि परास्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यच्चापरोक्षत्वमित्यादि । तज्ज्योतिष्टोमादिवाक्येऽपि तथा प्रयोगसम्भवादाभाससमानयोगक्षेमम् । ज्योतिष्टोमादिवाक्यस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वाभावे न किञ्चिद्बाधकमिति चेत् । सममेतद्वेदान्तवाक्येष्वपि । संसारस्याविद्यामयत्वादविद्यायाश्चापरोक्षज्ञानेन विना निबर्हणायोगात् वेदान्तवाक्यस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वाभावे मोक्षाभावप्रसङ्ग इति चेन्न । ज्ञाननिवर्त्यताया निरस्तत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चित्तैकाग्रयरूपनिदिध्यासनस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वोपपत्तेश्च । मनसोऽपरोक्षज्ञानसाधनत्वं क्वापि नोपलब्धमिति चेत् । तत्किं शब्दस्योपलब्धम् । यन्मनसा न मनुत इति श्रुतिविरुद्धं तदिति चेन्न । श्रुतेर्मनसैवेदमाप्तव्यमिति श्रुत्या सत्प्रतिपक्षत्वात् । चित्तैकाग्रयस्य अन्तरङ्गतापरेयं श्रुतिरिति चेत् । साऽप्यपक्वमनोविषयेति स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- किञ्च शब्दस्यापि ब्रह्मज्ञानसाधनत्वं यतो वाचो निवर्तन्त इति श्रुतिविरुद्धं कथमङ्गीकार्यम् । तद्धास्य विजिज्ञावि त्यादिश्रुतयस्तु परोक्षज्ञानेनापि सार्थकाः । परम्परया अपरोक्षज्ञानसाधनत्ववादिन्यो वा । स्पष्टं हि स्मृतयो वदन्ति श्रुत्वा मत्वा तथा ध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययौ । संशयं च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनमि ति, ृणुयाद्यावदज्ञानं मतिर्यावदयुक्तता । ध्यानं च यावदीक्षा स्यान्नेक्षा क्व च न बाध्यते इति च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन धर्मादिवाक्येऽतिप्रसङ्गः शब्दत्वानुमानं च समाहितं वेदितव्यम् । अत एव प्रत्यक्षलक्षणे विशेषणप्रक्षेपोऽपि निरस्तः । निर्निबन्धनत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६१सु०- ये तु शब्द एवापरोक्षज्ञानजननाय प्रवृत्तोऽसम्भावनादिप्रतिबद्धो मनननिदिध्यासनाभ्यां प्रतिबन्धापगमे तज्जनयतीति मन्यन्ते ते प्रष्टव्याः । प्राङ्मनननिदिध्यासनाभ्यां किमसौ किमप्यकृत्वा परस्तादपरोक्षज्ञानं जनयत्युत परोक्षज्ञानं कृत्वा । नाद्यः । गृहीतसङ्गतेः शब्दाद्बोधोदयाभावस्य प्रमाणविरुद्धत्वात् । द्वितीयेऽपि विरम्यव्यापारापत्तिः । ततो वरं शब्दस्य तावतैव चरितार्थत्वकल्पनमित्येषा दिक् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- यदुक्तं यथाशक्ति श्रवणमनने कर्तव्ये इति तदयुक्तम् । पुरुषशक्तनां तारतम्यवत्त्वेन श्रवणादेरपि तारतम्यापत्तेः । न च तथाऽस्त्विति वाच्यम् । तत्साध्यस्य ज्ञानस्यैकविध्यत्वेन वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । न च वाच्यं ज्ञातव्यस्य ब्रह्मणोऽपरिमितत्वात् तत्तज्ज्ञानान्यपि तारतम्यवन्तीति । तत्फलस्य मोक्षस्य तारतम्यरहितत्वेन वैयर्थ्यापरिहारात् । न खलु बन्धविध्वंसस्य तारतम्यमुपपद्यत इत्यत आह

सम्यगिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साम्यग्विषमविज्ञानतारतम्यानुसारतः । फलं भवेत् तारतम्यात् सुखदुःखात्मकं नृणाम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विषमं

विपरीतम् । ज्ञानमेव

विज्ञानम् ।

ततो न पुनरुक्तिर्विरोधश्च ।

तारतम्यादिति

तारतम्येनोपेतमित्यर्थः । सम्यग्विपरीतज्ञानयोस्तारतम्यमित्युक्ते परस्परमिति प्रतीतिः स्यात् । तन्निरासार्थमुक्तं विवृणोति

सम्यक् चेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सम्यक् चाधिकविज्ञानात् सुखाधिक्यं भवेन्नृणाम्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सम्यग्

इत्यव्ययं समीचीनादित्यर्थः ।

च

शब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । मध्यमात् सम्यग्ज्ञानात् तथाविधं सुखं भवेत् । अल्पाच्च सम्यग्ज्ञानादल्पम् । एवमधिकान्मिथ्याज्ञानात् अधिकं दुःखमित्यादि । अत्र मिथ्याज्ञानतारतम्येन दुःखतारतम्यस्याभिधानं दृष्टान्तत्वेनोपयुज्यते । यद्वा दुश्शास्त्रं तु परित्यजेदित्युक्तम् । तत्रात्यन्तपरित्यागार्थोऽर्थवादोऽयम् । न बन्धप्रध्वंसमात्रं मोक्षं किन्तु सुखमपि । तस्य च तारतम्यमुपपद्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६२असु०- अधिकरणार्थमुपसंहरति

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो यथात्मशक्तयैव श्रवणं मननं तथा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्रात्मशक्तिमनतिक्रम्य यथात्मशक्तत्यव्ययीभावे सति, तस्याव्ययीभावश्चेति अव्ययत्वादव्ययादाप्सुप इति तृतीयाया लुका भवितव्यम् ।

यथाऽऽत्मशक्तयैवेति

कथम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते ।

यथेति

भिन्नं पदं सम्यग्वाचि । निवृत्तिमार्गः कथित आदौ भगवता यथेति, यथा श्रवणमित्यादिना च सम्बध्यते । सादृश्यार्थं वा । आत्मशक्तयैव श्रवणं मननं चाचरेत् । न तु सर्वशाखाविषयम् । नापि स्वस्वशाखामात्रविषयम् । यथा च श्रवणं मननं चात्मशक्तयैव । निदिध्यासनमपि तथाऽऽचरेत् । तच्च

श्रवणं मननं

च कृत्वा कुर्वन् वेति । यद्वा यथाऽऽत्मशक्तत्यव्ययीभावात्पर आशब्दः सम्यग्वाची । श्रवणमित्यादिना सम्बध्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथवा यथाशब्दस्यात्मशब्देनाव्ययीभावः । ततः शक्तिशब्देन कर्मधारयः । योग्यतानुसारिण्या शक्तयेत्यर्थः । अत्र यथाऽऽत्मशक्तयैव श्रवणं मननं तथाऽऽचरेदित्येतावतैवोपसंहारे कर्तव्येऽधिकमुच्यते यत्तच्छ्रवणमननयोरुक्तस्य निदिध्यासनाङ्गत्वस्यापि उपसंहारार्थम् । कृत्वा अथवा कुर्वन्नपीति विशेषज्ञापनार्थं च । अयं च विकल्पो गुरूपदेशानुरोधेन व्यवतिष्ठते । अथवा पूर्वार्ध एवाधिकरणार्थोपसंहारः । तत्राचरेदिति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनेन सम्बध्यते । इति सिद्धमिति शेषः ।। ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति सर्वदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_A002">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S03_A002"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03_A002
| id = AV_C03_S03_A002_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उपसंहाराधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- अत्र सर्ववेदोक्तान् गुणान् दोषाभावांश्चोपसंहृत्यैव परमात्मा उपास्य इत्युक्तम् । इहापि सर्वशब्दो नासङ्कुचितवृत्तिरुक्तन्यायादित्याशयवांस्तात्पर्यमाह

कृत्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कृत्वाऽथ कुर्वन्नपि वा निदिध्यासनमाचरेत् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रवणं मननं तथेति वर्तते । यथाऽऽत्मशक्तयैवेति च । अनेन प्राप्तेश्च समञ्जसमि त्यादीनां सूत्राणामपि तात्पर्यमुक्तं वेदितव्यम् । तथा तन्निर्धारणार्थनियम इत्यादीनां, प्रथमाधिकरणव्याख्यानेनेति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति उपसंहाराधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_A042">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S03_A042"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03_A042
| id = AV_C03_S03_A042_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनुबन्धाद्यधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ अनुबन्धादिभ्यश्च ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- योगशास्त्रे यमादिकमुपासनाङ्गतयोपदिश्यते । तत्र पूर्वपक्षवादी मन्यते । यमानुष्ठानं तावदसत् । विष्णुभक्तयादिगुणसम्पत्तिर्विषयसंसर्गादिदोषवर्जनं च यमशब्दाभिधेयम् । देशकालावस्थाव्यवस्थया विनाऽनुष्ठेयस्य तथात्वात् । अहिंसादिपरिगणनं तु तत्प्रदर्शनार्थमिति हि योगानुशासनानि । तत्र यमानां किमुपासनोत्पत्तावुपयोगः । किंवा तत्फलज्ञानोत्पत्तौ । नाद्यः । विद्वेषिणामपि सततानुचिन्तनदर्शनात् । तन्मात्रत्वाच्चोपासनायाः । न द्वितीयः । भक्तयादिसहितमेवोपासनं ब्रह्मसाक्षात्कारं जनयति नान्यथेत्यत्र प्रमाणाभावात् । किञ्च द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः , वैरेण यन्नृपतय इत्यादौ द्वेषस्य तावन्मोक्षसाधनत्वं प्रतीयते । दृष्ट्वैव तं मुच्यते नापरेण इति मोक्षस्य दर्शनैकसाध्यत्वं च । तदुभयपर्यालोचनया द्वेषस्य दर्शनसाधनत्वमवगम्यते । एवं नियमासनप्राणायामप्रत्याहाराणामप्यङ्गता निरसनीयेति । तत्र समाधानमनुबन्धादिभ्य इति । तस्यार्थो भक्तयादिभ्य इति । तत्र न ज्ञायते कः पक्षोऽङ्गीकृतः कथं च तत्रोक्तदोषः परिहृत इति । अतो व्याचष्टे

विषयेष्वित्यादिना ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् । मनसा चान्यदाकाङ्क्षात्परं न प्रतिपद्यते । इति भारतवाक्यं हि तेनैतद्दोषवर्जितः । सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विषयसेवनात् ।

शाश्वतस्य

ब्रह्मणः मोक्षादन्यद्विषयजातं प्रति । आकाङ्क्षादिति घञन्तः

परं

ब्रह्म

न प्रतिपद्यते

न पश्यति । मिथः समुच्चये

च

शब्दः ।

हि

शब्दो यस्मादित्यर्थे । विषयसंसर्गादिदोषाणां ज्ञानविरोधित्वमाहेति शेषः । एतद्दोषवर्जित एव सदोपासनया युक्तो भवति । तथाविध एव सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यतीति योज्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । उपासनोत्पत्तौ तावद्यमानामङ्गत्वं ब्रूमः । विषयसंर्गादिमतो भक्तिरहितस्य सदोपासनानुपपत्तेः । न ह्यन्यत्र (व्या)आसक्तमनास्तत्र स्नेहविधुरश्च तत्सन्ततं चिन्तयतीति युज्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदत्रोक्तं स्निग्धवत्क्रुद्धानामपि सन्ततानुचिन्तनं दृष्टमिति । तत्सत्यम् । तथाऽपि तदितरसंसर्गवर्जनादिकमङ्गीकार्यमेव । न च भगवति विद्वेषस्य कारणमस्ति । केषाञ्चिदाशयदोषवशाद्द्वेषसम्भवेऽपि न तथाविधमनुचिन्तनं ज्ञानसाधनं भवति । किन्तूक्तयमादिसहितमेवेति द्वितीयपक्षमपि स्वीकुर्मः । न च तत्र प्रमाणाभावः । भारतवाक्यस्य विद्यमानत्वात् । तत्र (च) विषयसंसर्गादिपदानां यममात्राभावोपलक्षणत्वादिति । भक्तयाद्यभावस्यापि दोषत्वेनैतद्दोषवर्जित इत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- यमानामवश्यानुष्ठेयत्वे युक्तिमप्याह

दोषा इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दोषा अनादिसम्बद्धास्ते मुक्तिपरिपन्थिनः ।सन्त्येव प्रायशः पुंस्सु तेन मोक्षो न जायते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ते विष्णुभक्तयभावाद्या विषयसंसर्गाद्याश्च

दोषा मुक्तिपरिपन्थिनः

प्राचुर्येण पुरुषेषु

अनादिसम्बन्धाः

सन्त्येव ।

तेन

कारणेन तेषां

मोक्षो न जायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । मोक्षयोग्यानां मुमुक्षूणामपीदानीं तावन्मोक्षो न जायते । तत्कुत इति चिन्त्यम् । भगवत्प्रसादाभावादिति चेत्सोऽपि कुतः । ज्ञानाभावादिति चेदसावपि कुतः । ध्यानाभ्यासासत्त्वादिति चेन्न । विद्वेषिणां तत्सत्त्वेऽप्यसत्त्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अपि च ध्यानाभ्यासोऽपि कुतो नेति वाच्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रवणाद्यभावादिति चेत् । तद्भावोऽपि न कुतः । अतो दोषा एव तत्तदुत्पत्तिं प्रतिबध्नन्तो मोक्षपरिपन्थिन इति ज्ञायते । न च दोषाणामागन्तुकानामनादिमोक्षाभावहेतुत्वं न सम्भवतीति साम्प्रतम् । प्रवाहतोऽनादित्वादिति । तथा चोक्तम् । दोषगृहीतगुणामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६६सु०- स्यादेतत् । सन्ति केचित् संसारिणोऽपि रागादिदोषरहिता जीवा बालमुग्धादयः । तत्कथं दोषाणां मोक्षाभावहेतुत्वमित्यत आह

सर्व इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वे त एते जीवेषु दृश्यन्ते तारतम्यतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उदाहृतेष्वपि बालमुग्धादिजीवेषु

त एते

भगवद्भक्तयभावाद्या दोषास्तावत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां

दृश्यन्त एव ।

रागद्वेषादयोऽपि पुरुषेषु तारतम्यतः सन्ति । चतुर्विधा हि ते प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदारभेदेन । अतो बालादिषूदाराणां तेषामभावादभावाभिमानः । स्तन्यादिकामादेष्वपि दर्शनात् । तथा चागमः । गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादित्यादिः । तदेवं सर्वेऽपि दोषाः सर्वेष्वपि प्रमिता इति युक्तमुक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- अथापि स्यात् । ऋजवो नाम हिरण्यगर्भपदप्राप्तियोग्याः सन्ति संसारिणः पुरुषाः । न च ते दोषिण इति युक्तम् । ऋजुत्वविरोधात् । ऋजवः समीचीना निर्दोषा इत्यनर्थान्तरम् । तत्कथमित्यत आह

ऋजूनामिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ऋजूनामेक एवास्ति परमोत्साहवर्जनम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ऋजूनाम् अपि मोक्षार्थं महोद्योगवर्जनं नाम दोषोऽस्तीत्यतो नोक्तमयुक्तम् । अन्यथा मोक्षविलम्बासम्भवात् । न चैवमृजुत्वविरोधः । यतोऽसावेक एव । दोषबाहुल्याभावाभिप्रायमृजुत्ववचनम् । अल्पस्वे निःस्वप्रयोगदर्शनादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- प्रकारान्तरेण विरोधं परिहरति

स इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स गुणाल्पत्वमात्रत्वान्नर्जुत्वेन विरुध्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स परमोत्साहवर्जनं नाम दोषः । यद्यपि महोद्यमाभावो दोष एव हेयत्वात् । तथाऽपि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न रागादिरिव भावरूपः । नापि गुणाभावरूपः । किन्नामोत्साहलक्षणगुणाल्पतामात्रमित्यदोषोऽप्युच्यत इति नर्जुत्वेन विरुध्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६९सु०- किमतो यद्येवं दोषाः संसारहेतवो मुक्तिपरिपन्थिन इत्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो विष्णौ परा भक्तिस्तद्भक्तेषु रमादिषु ।तारतम्येन कर्तव्या पुरुषार्थमभीप्सता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इदं च सर्वयमोपलक्षणाम् ।

पुरुषार्थं

मोक्षम् । अयमत्र सङ्क्षेेपः । विष्णुभक्तयभावाद्या विषयसंर्गाद्याश्च दोषा मुमुक्षादिमता त्याज्याः । मोक्षादिविरोधित्वात् । यद्यद्विरोधि तत्तदर्थिना त्याज्यं दृष्टम् । यथाऽऽरोग्यविरोध्यपथ्यं तदर्थिना । तथा च विष्णुभक्तयादिकं कार्यमिति सिद्ध्यति । भावानुष्ठानेन विनाऽभावपरित्यागायोगादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७०सु०- विष्णौ पराऽन्यत्र तारतम्येनेत्युक्तं विवृणोति

स्वादर इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वादरः सर्वजन्तूनां संसिद्धो हि स्वभावतः ।ततोऽधिकः स्वोत्तमेषु तदाधिक्यानुसारतः ।कर्तव्यो वासुदेवान्तं सर्वथा शुभमिच्छता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आदरः

स्नेहः ।

स्वभावतः संसिद्ध

इत्युपकारादिकरणमनपेक्ष्यानादिसिद्ध इत्यर्थः । अन्यथा सुखिनैव मया भाव्यं न जातु दुःखिनेत्याशीर्न स्यादिति हिशब्दार्थः । ततः स्वविषयादादरादधिक आदरः साक्षात्स्वोत्तमेषु कर्तव्यः । एवं तेषाम्

आधिक्यानुसारतोऽधिकः कर्तव्यो वासुदेवान्तम् ।

वासुदेवे तु निरतिशयः ।

शुभं

ध्यानादिकम् । एतच्चोपपादयिष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७१सु०- सकृदनुष्ठेयासकृदनुष्ठेयसदानुष्ठेयभेदादङ्गमनेकविधम् । अयं तु कथमित्यपेक्षायामाह

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न कदाचित्त्यजेत्तं च क्रमेणैनं विवर्धयेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तं विष्ण्वाद्यादरम् । न केवलं न त्यजेत्किन्तु कालक्रमेणैनं विवर्धयेच्च । स्वसमेषु स्वतोऽधमेषु च कथमित्यपेक्षायामाह

समेष्विति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समेषु स्वात्मवत्स्नेहः सत्स्वन्यत्र ततो दया ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कार्यैवमापरोक्ष्येण दृश्यते क्षिप्रमीश्वरः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्तव्य इति वर्तते । तत उत्तमसमेभ्योऽन्यत्राधमेषु सत्सु दया कार्या । यदि सत्स्वित्येवोच्येत तदोत्तमसमेष्वपि प्रसङ्गः । ततोऽन्यत्रेत्येवोक्तावसत्स्वपि प्रसक्तिः । ततो वर्गत्रयादन्यत्राज्ञेष्वोदासीन्यम् । विपरीतेषु वैपरीत्यं चेत्यपि योज्यम् । एवं क्रियमाणे यमानामुपासनोत्पत्तौ ज्ञानोत्पादे मोक्षातिशये चाङ्गत्वमिति सूचनाय पुरुषार्थमभीप्सता शुभमिच्छता दृश्यते क्षिप्रमीश्वर इति विचित्रोक्तिः । अत एवोपसंहारे त्रयस्यापि सङ्कीर्तनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- दोषपरित्यागेऽप्यस्ति विशेषः । रागादयो हि संसारमातन्वते । विपरीतज्ञानादयस्तु नित्यं नरकं प्रापयन्तीत्यतो रागादितोऽतिशयेन त्याज्या इत्याशयवांस्तत्र श्रुतिमाह

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्तमोऽन्धं व्रजेद्विष्णुसमत्वं योऽनुपश्यति ।रमाब्रह्मशिवादीनामपि मुक्तौ कथञ्चन ।किमुताधिक्यदृष्टेस्तद्गुणाभावमतेरपि ।दोषवेत्तुरभेदस्य द्रष्टुर्द्रष्टुस्तथोभयोः ।इत्याह सच्छ्रुतिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

प्रसिद्धम् । न केवलं संसारे किन्तु

मुक्तावपि कथञ्चन

केनापि धर्मेण समत्वम् । रमाब्रह्मशिवादीनां विष्णोराधिक्यदृष्टेः पुरुषस्यान्धतमसावाप्तिर्भवतीति किमुतेति योज्यम् । विष्णोर्गुणाभावमतेर्विष्णोर्जीवैर्जडैश्चाभेदस्य द्रष्टुः ।

उभयोः

भेदाभेदयोः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७३सु०- स्वपक्षसाधनमुपसंहरति

तेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तेन सम्प्रोक्तगुणसंयुतः ।उपासीत हरिं दृष्ट्वा मुक्तिस्तैनेव जायते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राक् सम्प्रोक्तैर्विषयसंसर्गवर्जनादिभिर्गुणैः संयुतः । यद्वा योगशास्त्रे सम्प्रोक्तैर्यमादिभिः

गुणैः

औः

संयुतः ।

तेनैव तथाविधेनैवोपासनेन

हरिं दृष्ट्वा

कर्माणि क्षपयतो

मुक्तिः जायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७४सु०- इदानीं यत्पूर्वपक्षिणोक्तं भगवद्द्वेषिणामपि पुराणे मुक्तिः कथ्यत इति तन्निराकरोति

द्वेषादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-द्वेषाद्यन्मुक्तिकथनं श्रुतिवाक्यविरोधि तत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्मादन्यथा व्याख्यातव्यमिति भावः । तत्प्रकारं च वक्ष्यति । किं तच्छतिवाक्यमित्यतो मा नस्तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुरि त्येतदर्थतः पठति

रिपव इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-रिपवो ये तु रामस्य विमुखत्वान्निरामिणः ।अभिद्रोहपदे नित्यमन्धे तमसि ते स्थिताः ।हरिद्विषस्तमो यान्ति ये चैव तदभेदिनः ।तन्निर्गुणत्ववेत्तारस्तस्य दोषविदोऽपि च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">रामो रमणं तदस्यास्तीति

रामी

भगवान् रामस्तस्मान्निष्क्रान्तः तस्य

विमुखा निरामिण

इत्यर्थः । अत एव तस्य

रिपवः

। अभिद्रोहपद इत्यस्यैव व्याख्यानम्

अन्धेतमसीति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यं स्थिता भवन्तीति शेषोक्तिः । अनेन ये निरामिणो रिपवोऽन्नेषु भोगेषु जागृधुरभिकाङ्क्षावन्तः तेऽभिद्रुहोऽभितो द्रोहस्य पदे स्थाने स्थातुं योग्या यतोऽतस्तेभ्यः स्तेनेभ्योऽस्मान्मावोचः । न ह्यस्मच्छ्रवणवान् दुःखमर्हतीति योजना सूचिता भवति । इदं च वायुं प्रति विद्यादेवताया वचनम् । तदभेदिनस्तस्य हरेर्जीवाद्यभेदवादिनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- कथमेतच्छतिविरोध इत्यत आह

इत्यादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्यादिश्रुतिसन्दर्भाद् द्वेषिणस्तम ईयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्मृतिविरुद्धं च द्वेषिणां मोक्षकथनमित्याशयवांस्ताः पठति

हिरण्यकशिपुश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः । विविक्षुरत्यगात्सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ।यदनिन्दत्पिता मह्यं त्वद्भक्ते मयि चाघवान् ।तस्मात्पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात् ।निन्दां भगवतः ृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः ।अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।परम्भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ।मोघाशा मोघकर्मणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ।मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः । तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु । आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् । यो द्विष्याद्विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् ।कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित् । यो द्विष्याद्विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् ।मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विविक्षुर्वेशनसम्भावनाविषयः । आशङ्कायामचेतनेषूपसङ्ख्यानमिति वचनात् । श्वा मुमूर्षतीति यथा ।

अत्यगात्तमः

।

मम पिता मह्यं मन्निमित्तं त्वामनिन्दत् । मयि मद्विषये च अघवान्

अपराधवान् । तस्माद्विष्णुवैष्णवनिन्दापराधजादघान्नित्यनिरयात् । निन्दादिकं च द्वेषमूलमिति प्रसिद्धमेव । नरहरिं प्रति प्रह्लादस्य वाक्यमिदम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः

स्थानात् । निन्दां ृण्वतो यदाधःपातस्तदा निन्दकस्य

किमु ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मानुषीं

मनुष्यसदृशीम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ये मां

अवजानन्ति

ते मोघाशादिमन्तो भवन्ति । तेषां सुखलेशोऽपि न भवति । आत्मपरदेहेषु प्रेरकत्वेन स्थितम् । संसरन्त्यत्रेति संसारा देहाः । तस्य विवरणमासुरीष्वेवेत्यादि । लोको जनः तस्यान्तश्चण्डालादिः तत्पर्यन्तस्य ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथमेतत्स्मृतिविरोध इत्यत आह

इत्यादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्यादिवाक्यसन्दोहाद् द्वेषिणस्तम एव तु ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञायत इति शेषः । तमोऽपि निरुत्थानमिति

तु

शब्दः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतो यमाद्यङ्गमवश्यानुष्ठेयमिति सिद्धम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनुबन्धाद्यधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_AV_C03_S03_A042_B25">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_AV_C03_S03_A042_B25"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_AV_C03_S03_A042_B25
| id = AV_AV_C03_S03_A042_B25_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ विद्याधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ विद्यैव तु निर्धारणात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- यद्यपीदमधिकरणमनुबन्धादिभ्य इत्यतः पूर्वं तथाऽप्युपासनस्वरूपावगमे सत्येव तत्सार्थक्यसमर्थनस्यावसरो नान्यथेति व्युत्क्रमेण व्याख्यातम् । तथा हि । न भगवदुपासनं कर्तव्यम् वैयर्थ्यात् । न च साक्षात्कारार्थम् । तस्यापि व्यर्थत्वात् । न च मोक्षप्रयोजनोऽसाविति वाच्यम् । चार्वाकदिशा मोक्षस्यैवाभावात् । भावे वा जैनादिमतानुसारेण साधनान्तरसाध्यत्वादिति प्राप्ते मोक्षसद्भावं तस्यापि भगवद्दर्शनसाध्यत्वं च साधयितुमिदमारभ्यते । यद्यपि समयपादे चार्वाकादिमतानि निराकृतानि । तथाऽपि मोक्षतत्साधनविषयदूषणविशेषव्युत्पादनार्थोऽयं प्रयत्नः । तत्र चार्वाकमतं तावदनुवदति

नैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एव

शब्दः स्वरूपनिषेधद्योतनार्थः । अन्यथा पुरुषविशेषादिसम्बन्धेन निषेधोऽपि</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञायेत । तस्मादुपासनं व्यर्थमिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- तर्हि कः पुरुषार्थोऽस्तीत्यत आह

भोग इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भोगः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्रक्चन्दनादिविषयसुखानुभवो भोगः स पुरुषार्थोऽस्तीति प्राहुरिति सम्बन्धः । भोगश्चैहिक एव न तु स्वर्गादिगत इत्याह

शरीरेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शरीरपर्यन्तं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">शरीरपातपर्यन्तमित्यर्थः । कुतः स्वर्गापवर्गयोरसत्त्वमित्यत आह

भस्मीभाव इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भस्मीभावस्ततो भवेत् । इति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः पातानन्तरं शरीरस्य भस्मीभावो

भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । शरीरपातोत्तरकालमात्मनः स्वर्गापवर्गौ वक्तव्यौ । आत्मा च न शरीरातिरिक्तोऽस्ति । शरीरं च पातोत्तरकालं नश्यत्येव । ततः कस्य तौ स्यातामिति । इति प्राहुरिति सम्बन्धः । शङ्कासमाप्तौ वेतिशब्दः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७७असु०- तदेतत्प्रमाणाभावेन दूषयंस्तावत्पृच्छति

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्केन मानेन दृष्टं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षो नैवास्तीति वाक्यार्थं परामृशति

केन मानेनेति

। प्रत्यक्षेण वा तदितरेण वेत्यर्थः । दृष्टमवगतम् । द्वितीयस्तावच्चार्वाकेण नाङ्गीकर्तुं शक्यत इत्याशयवानाह

प्रत्यक्षेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रत्यक्षवादिना</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाणं नान्यदित्यभ्युपगच्छता । पूर्वेण सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्यं निराकरोति

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि प्रत्यक्षमानेन मोक्षाभावोऽवसीयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुमानादिकं तावत्परस्य मानं न भवति । यच्च मानत्वेनाङ्गीकृतं प्रत्यक्षं तेनेति यावत् ।

मोक्षो

हि नाम परमानन्दावाप्तिविशिष्टात्यन्तिक दुःखनिवृत्तिः । तदभावश्चैवमवगन्तव्यः । नास्ति कोऽपि पुरुषः परमानन्दानुभवी सर्वोऽपि दुःखी चेति । न च पुरुषान्तरवर्तिनी सुखदुःखे तदभावौ वा पुरुषान्तरप्रत्यक्षविषयाविति कथं मोक्षाभावः प्रत्यक्षेणावसीयेतेति

हि

शब्दार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- मा भूत् प्रमाणाभावेन मोक्षाभावनिश्चयः । तत्सद्भावनिश्चयोऽपि दुर्घट एव । प्रमाणाभावात् । तावत् तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् । परपुरुषवर्तिनोः परमानन्ददुःखाभावयोः परप्रत्यक्षस्य सामर्थ्याभावात् । स्वनिष्ठस्तु तदभाव एव प्रत्यक्षेणेक्ष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि प्रत्यक्षादन्यत् । तत्प्रामाण्यासिद्धेः । ततश्च साधकबाधकप्रमाणाभावादप्रतिपत्तिर्नित्यसंशयो वा मोक्षे स्यादिति नोपासनानुष्ठानं सम्भवतीति । मैवम् । प्रत्यक्षेण तावन्मोक्षनिश्चयोपपत्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७९सु०- ननूक्तमत्र प्रत्यक्षस्य तत्र सामर्थ्यं नास्तीति तत्राह

घटत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-घटते मुक्तिदृष्टिस्तु पुरुषेण महीयसा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि प्राकृतानां प्रत्यक्षं न मोक्षं गोचरयितुं क्षमते । तथाऽपि महत्तमपुरुषप्रत्यक्षेण मोक्षनिश्चयो युज्यत एव । तदीयप्रत्यक्षावगमश्च परेषां तद्वाक्येन भविष्यतीति भावः । ननु कर्तृकर्मणोः कृतीत्यत्र षष्ठ्या भवितव्यं कथं तृतीया । शेषविवक्षायां षष्ठी विहिता । न चात्र शेषविवक्षेति चेन्न । अस्मिन्योगे शेषग्रहणस्य निवृत्तत्वात् । उच्यते । हेतावेषा तृतीया । न कर्तरि करणे वा । महीयसा पुरुषेण हेतुना करणेन वा तदीयप्रत्यक्षेणेति यावत् । इतरेषां मुक्तिदृष्टिर्मुक्तिसद्भावनिश्चयो घटत इति । यद्वा मुक्तिविषया प्रत्यक्षदृष्टिर्घटते । कथम् । यतो महीयसा पुरुषेणेक्ष्यते मोक्ष इति वदाम इति योजना । अथवा क्रियमाणेति पदाध्याहारे न दोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- एवं तर्हि मयाऽपि वक्तुं शक्यत एव । यद्यपि परपुरुषवर्ती मोक्षाभावोऽस्मदादीनां न प्रत्यक्षः । तथाऽपि महीयसः पुरुषस्य लोकायताचार्यस्य प्रत्यक्ष एव । तदवगमश्च अस्माकं तद्वाक्येन भविष्यतीति । तथा च सत्प्रतिपक्षतया पुनरनिश्चय एवेत्यत आह

नेतीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नेति वक्तुर्महत्त्वं तु कथञ्चन न विद्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कस्मिन्नपि पुरुषे वर्तमानोऽनागतो वा मोक्षो नास्त्येवेत्यहं प्रत्यक्षेणेक्ष इति वक्तुस्त्विति सम्बन्धः ।

महत्त्वमेव न विद्यते

कुतो महीयस्त्वमित्येवशब्दार्थो वा तुशब्दः । महत्त्वमिह बहुप्रकारमपेक्षितम् । इतरपुरुषाप्रत्यक्षार्थसाक्षात्कारित्वं तदुपयुक्तासाधारणधर्मवत्त्वं यथार्थवादित्वं चेति । तत्रैकप्रकारमपि न लोकायताचार्यस्य विद्यते । कुतस्तेन सत्प्रतिपक्षताशङ्का मोक्षवादिनां महापुरुषाणाम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- कुत इत्यत आह

साधयन्निति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साधयन् सर्वसामान्यं कथमेव विशेषवान्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">धर्माद्यभावप्रतिपादनेन सर्वेषां पुंसां समानत्वं साधयल्लोकायताचार्यः कथमेवेतरेभ्योऽतिशयवान् भवति । न कथञ्चित् । एतदुक्तं भवति । पुरुषान्तराप्रत्यक्षस्य परपुरुषगतस्य मोक्षाभावस्य साक्षात्करणे लोकायताचार्यस्येतरेभ्यो विशेषेण भाव्यम् । अन्यथेतरेषामपि तत्प्रसङ्गात् । न चासावस्ति । तपसा योगेन वा जनितो धर्मविशेषस्तथा । स चेतरेषामिव स्वात्मनोऽपि नास्तीति तेनैव साधितम् । अतः कारणाभावादितरवत् तस्यापि परपुरुषवर्तिमोक्षाभावसाक्षात्करणं नास्त्येवेति निश्चीयते । तत एवाहं मोक्षाभावं साक्षात्करोमीति तदीयवचनमयथार्थमेव । भूतपरिणामविशेष एवातिशयोऽस्त्विति चेत् । स किं प्रत्यक्षोऽप्रत्यक्षो वा । नाद्यः । अनुपलम्भात् । यादृशतादृशस्य प्रकृतफलहेतुत्वे मानाभावात् । अन्यथाऽतिप्रसक्तेः । न द्वितीयः । अतीन्द्रियार्थं निराकुर्वता तेनैवेतरवदात्मन्यपि तदभावस्य साधितत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- यथा युष्माभिरभिधीयते नास्त्येव मोक्षाभावसाक्षात्कारी महापुरुष इति तथा अहमपि वदामि । नास्त्येवासौ महीयान् पुरुषो यः प्रत्यक्षेण मोक्षमीक्षेत । प्रमाणाभावादिति । तथा च पुनरनिश्चय एवेत्यत आह

दृश्यन्त इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दृश्यन्ते पुरुषा लोके परापरविदोऽपि च । अपरोक्षदृशो योगनिष्ठाश्चामलचक्षुषः । प्रत्यक्षं देवतां दृष्ट्वा तत्प्रसादाप्तभूतयः । ज्ञानविज्ञानपारज्ञा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलमेक इति भावः ।

लोके

अस्मिन्नेव भूमण्डले । ते च वसिष्ठादयः । तेषां महीयस्त्वमाह

ज्ञानविज्ञानपारज्ञा इति

। अत्र विषयिभ्यां विषयावुपलक्ष्येते । सामान्यविशेषाकारपारज्ञाः । न केवलं वर्तमानाशेषविदः किन्नाम परावरविदोऽपि । तत्किमनुमानादिना नेत्याह

अपरोक्षदृशश्चेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्मदादिभ्यः को विशेषस्तेषामित्यत उक्तं

योगनिष्ठाश्चामलचक्षुष इति

। योगनिष्ठाजनितविशिष्टादृष्टेन दिव्यदृष्टयः । किं तेनैव नेत्याह

प्रत्यक्षमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">योगसामर्थ्येन परदेवतां साक्षादुपलभ्य तत्प्रसादासादितप्रकाशाद्यैश्वर्यवन्तः । वसिष्ठादयो योगर्धिसम्पन्नया दिव्यया दृष्ट्या परपुरुषवर्तिनं मोक्षं साक्षात्कुर्वाणाः प्रत्यक्षेणैव दृश्यन्तेऽतो न मोक्षानिश्चय इति । अस्मदादिभिरनुपलब्धत्वात् ते सन्तीत्यत आह

निषिध्यन्त इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-निषिध्यन्ते कथं नृभिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नृभिरित्यनेन मन्दभाग्यैः परिमिता विविक्तदेशपरिचयवदि्भरिति सूचयति । न हि ते वणिग्वीथ्यां वर्तन्ते । येन युष्माभिरुपलभ्येरन् । अतो विप्रकर्षादनुपलभ्यमाना न निषेद्धुं शक्यन्त इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- ननु पुरुषस्वरूपमात्रे न विप्रतिपत्तिः । तेषां महीयस्त्वं तु कुत इत्यत आह

दृश्यते चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दृश्यते चातिमाहात्म्यं तेषामतिमहौजसाम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं पुरुषाः किन्तु तेषामतिमाहात्म्यं महीयस्त्वं च दृश्यते । कथम् । अतिमहौजसाम् । एतदुक्तं भवति । दृश्यन्ते तावद्विन्ध्यस्थगनसमुद्रपानादीनि तेषामतिमहान्त्योजांसि । तानि च महैश्वर्यकार्याणि । न च कार्याणि विना कारणैर्भवितुमर्हन्ति । महैश्वर्येषु च सार्वज्ञापरनामकं प्राकाश्यमिति तेषां महीयस्त्वसिदि्धरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८४सु०- ननु तदीयं मोक्षविषयं प्रत्यक्षं परेषां कुतः सिद्धम् । तद्वाक्यादिति चेन्न । तेषां विप्रलम्भकत्वोपपत्तेरित्यत आह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि तेऽपि निषिध्यन्ते किं नोक्तिस्ते निषिध्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विप्रलम्भो हि प्रयोजनमूलो भवति । न च तेषां प्रयोजनानुसन्धानं सम्भवति । आप्तसमस्तैश्वर्यत्वात् । प्रयोजनान्तरस्य चाप्रमितत्वात् । एवम्भूता अपि ते योगिनो यदि विप्रलम्भका इति निषिध्यन्ते । तदीयं वाक्यं विप्रलम्भमूलत्वेन निराक्रियत इति यावत् । तदा ते त्वदभ्युपगता लोकायताचार्योक्तिः किं तथैव

न निषिध्यते ।

साऽपि विप्रलम्भमूलेति कल्पयित्वा अनादरणीया स्यात् । अविशेषादिति यावत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेनैतदपि निरस्तम् । विप्रकर्षवशादस्माभिरनुपलभ्यमाना अपि योगिनस्तन्माहाम्त्यं तदीयं स्वप्रत्यक्षविषयं वाक्यं चास्माभिः कुतोऽवगन्तव्यम् । इतिहासपुराणेभ्य इति चेन्न । तेषामप्रमाणत्वादिति । दोषदर्शनेन हि तेषामप्रामाण्यं कल्प्यम् । न च तत्र प्रमाणमस्ति । वाक्यत्वेनैव प्रामाण्यप्रतिषेधे लोकायताचार्योक्तेरपि तत्प्रतिषेधप्रसङ्गादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८५सु०- न लोकायताचार्योक्तिर्विप्रलम्भशङ्कया निराक्रियते । प्रत्यक्षसंवादेन प्रामाण्यनिश्चयादिति चेत् समं प्रकृतेऽपीत्याह

यदुक्तेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदुक्तवाक्यप्रामाण्यं प्रत्यक्षेणोपलभ्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यैः योगिभिः उक्तानां वाक्यानां प्रामाण्यं प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षसंवादेन उपलभ्यते तेऽपीति पूर्वेणान्वयः । कथमित्यत आह

वरादयोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वरादयोऽपि तद्दत्ताः सदा सत्या भवन्ति हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तैर्योगिभिर्दत्ता

वराः

शापाश्च

सदा

अव्यभिचारेण

सत्या

भवन्ति ।

हि

यस्मात् तस्मादिति पूर्वेणैव सम्बन्धः । ते प्रसन्नाः सन्तस्तवेदं भद्रं भविष्यतीति वा कुपिताः सन्तस्तवेदमभद्रं भविष्यतीति वा यदाहुस्तत्तथैव भवत्प्रत्यक्षेणोपलभ्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । प्रत्यक्षयोग्यार्थे भवतु तत्संवादेन तदीयं वाक्यं प्रमाणम् । अतीन्द्रिये तु मोक्षादौ कथमिति । एवं तर्हि लोकायताचार्यवचनमपि प्रत्यक्षयोग्यार्थे तत्संवादेन प्रमाणमस्तु । अतीन्द्रिये तु मोक्षाभावादौ कथमिति समानम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ मन्यसे प्रत्यक्षयोग्यार्थे तावत् तदीयं वचनं प्रत्यक्षसंवाद्येवोपलब्धम् । तेनातीन्द्रियार्थविषयेऽपि तत्र विश्वसिमः । लोके तथोपलम्भादिति । तदिदं प्रकृतेऽपि समानम् । तदिदमुक्तमनुक्तसमुच्चयार्थेनापिपदेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८६सु०- एवं सत्प्रतिपक्षतानिरासाय योगिनां मोक्षप्रत्यक्षवादस्य प्रामाण्यम्, अप्रामाण्यं च लोकायताचार्यस्य मोक्षाभावप्रत्यक्षोक्तेरुपपादितम् । हेत्वन्तरेणापि तदप्रामाण्यमुपपादयति

अप्रामाण्यमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अप्रामाण्यं तदुक्तेश्च वृथावाचाऽवसीयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हेतुसमुच्चये चशब्दः । वृथावाचेति भावप्रधानो निर्देशः । वृथात्वादित्येवोक्ते तृणादिदर्शने व्यभिचारः स्यात् । तदर्थं वाग्ग्रहणम् । कथं लोकायताचार्योक्तेर्वृथात्वमित्यत आह

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि प्रयोजनं किञ्चित्परलोकनिवारणात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परलोकस्य मोक्षादेर्निवारणात् । नास्तित्वप्रतिपादनाल-लभ्यं किञ्चित्प्रयोजनं नास्तीत्येतत्प्रसिद्धमेव । तथा हि । तदुक्तेरदृष्टं वा प्रयोजनं स्याद् दृष्टं वा । न तावददृष्टम् । परलोकनिवारणात् । अदृष्टं हि स्वर्गादावुपभोग्यं वा स्याद्देहान्तरेणेहैव वा । नाद्यः । स्वर्गादेः परलोकस्य परेण प्रतिषिद्धत्वात् । न द्वितीयः । देहात्मवादिनाऽस्यात्मनः परलोकस्य देहान्तरस्य निवारणात् । नापि दृष्टम् । प्रतिपादकप्रतिपाद्ययोरर्थकामलाभानुपलम्भादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८७सु०- वैदिकानां धर्माधर्मव्यवस्थापकैर्वचनैरुपरुद्धकामभोगानां प्राणिनां धर्माद्यभावप्रतिपादनेन कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरूपपरोपकारस्तावदाचार्यस्य प्रयोजनमस्ति । यद्यप्युपकारो न स्वरूपेण प्रयोजनम् । नाप्यदृष्टहेतुत्वेन । तथाऽप्युपकर्तारं प्रत्युपकुर्वन्त्येव । विनेयानां च कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरेवास्ति प्रयोजनम् । तत्कथं वृथात्वमित्यत आह

वृथा वाचमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वृथावाचं वृथा हन्याद्यदि तस्य किमुत्तरम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र वृथावाचमिति साध्यनिर्देशः । एवमपि वृथावाक्तवं न परिहार्यमिति । अदृष्टप्रयोजनरहितवाचमिति वा । यदि कश्चित्तमाचार्यं विनेयं वा वृथैव हन्यात् तदा तं प्रति तस्य किम् उत्तरम् । न किञ्चित् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । न स्त एव धर्माधर्मौ, अतस्त्वया निरङ्कुशेन कामोपभोगः करणीय इत्याचार्येण बोधितोऽन्तेवासी तदीयकमनीयकान्ताद्यपहारार्थं तं हन्यादेव, तदाऽस्य का प्रतिक्रिया । उपकर्तुरपकारो महाप्रत्यवायहेतुरिति छान्दसोक्तेस्तेनैव त्याजितत्वात् । उपकर्तारं प्रत्युपकुर्वन्तीत्येतदपि धर्मादिवासनायां सत्यामेव । सा तु तेनैव निश्शेषिता । अतो नास्त्येव आचार्यस्य प्रयोजनम् । प्रत्युत स्वजीवनहानिलक्षणोऽनर्थ एव एवं विनेयानामप्यन्योन्यधनवनिताद्यपहाराय परस्परवधादावेव प्रवृत्तिः न तु कामोपभोगावसरः । महताऽनर्थेनाक्रान्तोऽल्पीयान्कामोपभोगोऽनर्थ एवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- अस्त्वेवं लोकायताचार्योक्तेर्वृथात्वमनर्थहेतुत्वं च । तथाऽप्यप्रामाण्यं कुत इत्यत आह

स्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वजीवनविरोधाय वदन् किन्नाम बुदि्धमान्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वशब्दः परेषामप्युपलक्षकः । व्यर्थं चेति शेषः । व्यर्थानर्थहेतुवाक्तवेन लोकायताचार्यस्याप्रेक्षावत्त्वमनुमीयते । ततस्तद्वचनस्याप्रामाण्यमिति शेषः । उक्तश्चायमर्थः प्रयोजनाधिकरणे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८९सु०- उक्तमर्थं बुद्ध्यारोहाय सङ्क्षिप्याह

प्रामाण्य इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रामाण्ये संशयः किं स्यात् तयोः पुरुषयोरपि । स्वजीवनविरुद्धोक्तिरज्ञो दृष्टस्य चापि यः । यश्चातीन्द्रियदेवोक्तिश्रोता दृष्टपरावरः । अतीतानागतं सर्वं लोकानुभवमापयन्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">(अत्र)

प्रामाण्य

शब्देनाप्तत्वमुच्यते ।

किं

इत्याक्षेपे ।

अपि

शब्दो गर्हायाम् ।

स्वे

त्युपलक्षणम् ।

दृष्टस्य

दर्शनयोग्यस्यापि बहोरर्थस्य ।

च

शब्दो विशेषणसमुच्चये ।

देवोक्ती

त्यतीन्द्रियान्तरस्याप्युपलक्षणम् । स्वोक्तं सर्वं प्रत्यक्षसंवादेन लोकानुभवं लोकाश्वासं प्रापयन् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यः स्वजीवनविरुद्धोक्तित्वादिविशेषणो लोकायताचार्यो यश्च अतीन्द्रियदेवोक्तिश्रोतृत्वादिविशेषणो योगी तयोरपि पुरुषयोः प्रामाण्ये संशयः स्यात् किं, न स्यादेव । किन्त्वाद्यस्याप्रामाण्यमेव द्वितीयस्य प्रामाण्यमेव निश्चीयत इति योजना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- एवं निमित्ताभावेनासम्भावितातीन्द्रियज्ञानस्य कामुकत्वादिना सम्भावितविप्रलम्भस्य लोकायताचार्यस्य योगर्धिसम्पदा सम्भावितसार्वज्ञावाप्तसमस्तैश्वर्यवत्त्वादिना अत्यन्तासम्भावितवञ्चकत्वात् प्रत्यक्षसंवादिवचसो योगिनः प्रति, प्रतिपक्षत्वासम्भवे (न) तद्वचनावगतेन तत्प्रत्यक्षेण मोक्षः सिद्ध्यतीत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदानीं वेदेनापि तं सिषाधयिषुः तत्प्रामाण्ये विप्रतिपन्नं प्रति किं संवादरहितत्वात् वेदस्य अप्रामाण्यमुच्यते । उत वाक्यत्वात् उन्मत्तवाक्यवत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथवोन्मत्तवाक्यादनिश्चितविशेषत्वादथ (वा) बाधितत्वादिति विकल्प्य आद्येऽपि किं सर्वस्य संवादो नास्ति उतैकदेशस्येति विकल्प्याद्यं निराचष्टे

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतः प्रत्यक्षगम्यत्वाद्वेदमात्रस्य च स्फुटम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वैदिकानुष्ठानवतां तत्फलसिद्धेर्दृष्टत्वादित्यर्थः ।

प्रत्यक्षगम्यत्वात्

प्रत्यक्षसंवादेन सिद्धत्वात् । प्रमाणसमुच्चये

च

शब्दः । वेदेन च मोक्षसिदि्धरिति । अनेन सर्वस्यापि वेदस्य प्रमाणान्तरसंवादो नास्तीत्येतदसिद्धम् । ऐश्वर्यादिसाधनतया योगादिकमुपदिशतो वेदभागस्य संवाददर्शनादित्युक्तं भवति । मोक्षप्रतिपादकानि च वेदवाक्यानि तत्र तत्रोदाहृतान्येव द्रष्टव्यानि । फलविसंवादोऽपि वेदस्य दृश्यत इति चेन्न । तस्य कर्तृकर्मादिवैगुण्यहेतुतायाः प्रागुक्तत्वात् । तदिदमुक्तं

स्फुटमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्ये द्वितीयं दूषयति

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यागमस्य नो मात्वमक्षजस्य तथा भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि भागविशेषस्य संवादाभावेन कृत्स्नस्यापि

आगमस्य नो मानत्वम्,

अप्रमाणत्वमित्युच्यते तर्हि

अक्षजस्य

प्रत्यक्षमात्रस्य

तथा

अप्रमाणत्वं भवेत् । अस्थात्सुखादिविषयस्य प्रत्यक्षस्य संवादाभावात् । यदि च संवादरहितस्यैव वेदभागस्य नो मानत्वमित्युच्यते तदा अस्मत्सुखादिविषयस्य प्रत्यक्षस्य अप्रामाण्यं भवेदेवेति । यद्यपि योगिप्रत्यक्षसंवा(दोऽस्ति तथा)दः प्रागुक्तस्तथाऽपि तदितरप्रमाणापेक्षयेदमुदितं वेदितव्यम् । स्यादेतत् । प्रत्यक्षं स्वत एव प्रमाणं तत्र किं संवादेनेत्यत आह

यद्यक्षजस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यक्षजस्य मात्वं स्यादागमस्य कथं न तत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि

संवादेन विना

अक्षजस्य

स्वत एव प्रमाणत्वं स्यात् तर्हि

आगमस्य

तत्

स्वत एव प्रामाण्यं

कथं न भवेत् ।

अविशेषाद्भवेदेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- द्वितीयं निराकरोति

यद्यागमस्येति

। यदि वाक्यत्वमात्रेणोेन्मत्तवाक्यवत् आगमस्य न मानत्वमित्युच्यते । तर्ह्यक्षजत्वेन शुक्तिरजतादिविषयाक्षजवत् स्तम्भाद्यक्षजस्याप्यप्रामाण्यं स्यादविशेषात् । निर्दोषत्वात् स्तम्भादिविषयमक्षजं प्रमाणमित्यत आह

यद्यक्षजस्येति

। यदि निर्दोषत्वात् स्तम्भादिविषयस्याक्षजस्य प्रमाणत्वं स्यात् तर्ह्यागमस्यापि तत एव कथं न भवेत् । न ह्यपौरुषेयस्य सदोषता सम्भवति । वेद इत्युपक्रमात् तथैव वक्तव्ये यदागमस्येति वदति तदनेनैव न्यायेन पौरुषेयागमस्यापि प्रामाण्यं साधनीयमिति सूचयितुम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- तृतीयं निराकरोति

लोकेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-लोकवाक्याद्विशेषश्चाव्यभिचारेण सिद्ध्यति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उन्मत्तादिवाक्यात् ।

विशेषो

वेदस्य ।

अव्यभिचारेण

बाधराहित्येन । न हि वैदिकोऽर्थः प्रत्यक्षसिद्धो येन तत्तत्र बाधकतयाऽवकाशं लभेत ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन चतुर्थोऽपि निरस्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- तदेवं प्रत्यक्षागमाभ्यां मोक्षं साधयतेहामुत्र फलभोगवैराग्यवता योगिनां प्रवृत्तिः सफला प्रेक्षावत्प्रवृत्तित्वात् सम्मतवदित्यनुमानमपि सूचितम् । अनुमानप्रामाण्यं च प्रागेव समर्थितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९४सु०- अपरे पुनरनुमिमते । दुःखसन्ततिरत्यन्तमुच्छिद्यते सन्ततित्वाद्दीपज्वालासन्ततिवदिति । तदसत् । सकलजीवगतदुःखसन्ततिपक्षीकारेंऽशे बाधितत्वात् । नित्यसंसारिणां केषाञ्चित्सत्त्वस्य तैरप्यङ्गीकृतत्वात् समर्थयिष्यमाणत्वाच्च । तद्व्यतिरिक्तजीवगतदुःखसन्ततिपक्षीकारे तु तत्रैव व्यभिचारात् । पार्थिवपरमाणुरूपादिसन्ताने व्यभिचाराच्च । सर्वमुक्तिपक्षे फलमूलयोरभावेन सोऽप्यत्यन्तमुच्छिद्यत एवेति चेन्न । सर्वमुक्तिपक्षस्यैव निराकरिष्यमाणत्वात् । कालक्षणसन्ताने व्यभिचाराच्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च दुःखसन्ततिशब्देन दुःखान्येवोच्यन्ते उत तद्धर्मः कश्चित् । आद्ये सिद्धसाधनता । मोक्षमनङ्गीकुर्वताऽपि दुःखानां विनाशिताऽभ्युपगमात् । अत एवात्यन्तमित्युक्तमिति चेत् । कोऽस्यार्थः । किं सर्वाण्यपि दुःखान्युच्छिद्यन्त इति । उत निःशेषतयोच्छिद्यन्त इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथवा तत्र दुःखान्तरानुत्पादेनेति । न प्रथमः । सिद्धसाधनताऽनिस्तारात् । सर्वेषामपि दुःखानां परेण अनित्यतायाः स्वीकृतत्वात् । अत एव न द्वितीयः । न हि दुःखं सावयवद्रव्यम् । येन सशेषमुच्छिद्यत इति शङ्क्येत । न तृतीयः । दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । न हि दीपज्वालासन्ततिरेवमुच्छिद्यते । तत्रैव पुनर्ज्वालान्तरोदयसम्भवात् । न द्वितीयः । दुःखधर्मो हि जातिर्वा तदन्यो वा । आद्येऽपसिद्धान्तः । जातेर्नित्यत्वाङ्गीकारात् । न द्वितीयः । आश्रयासिद्धेः । गुणेषु जातिव्यतिरिक्तधर्मानङ्गीकारात् । अङ्गीकारेऽप्यर्थान्तरता स्यात् । न हि दुःखधर्मस्य कस्यचिद्विनाशसिद्धौ मोक्षसिदि्धरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९५सु०- आत्मा कदाचिद्ध्वस्ताशेषविशेषगुणो विभुत्वे सति कार्यविशेषगुणवत्त्वात् महाप्रलयावस्थायामाकाशवदिति चासत् । सर्वात्मपक्षीकारे परमेश्वरात्मनि बाधात् । असिद्धेश्च । जीवात्मपक्षीकारेऽपि संसार्येकस्वभावानां जीवानां स्वयमेवोररीकृतत्वेन तत्र बाधात् । तदतिरिक्तजीवपक्षीकारे तत्रैवानैकान्त्यात् । जीवात्मनां विभुत्वाभावेनासिद्धेश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मत्वं कदाचिद्ध्वस्ताशेषविशेषगुणद्रव्यनिष्ठमिति प्रतिज्ञार्थ इति चेन्न । तथा सति हेतोरसिदि्धप्रसङ्गात् । जातित्वं हेतुरिति चेन्न । पूर्वानुमानदोषापरिहारात् । घटत्वादावनैकान्तिकत्वाच्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अशेषविशेषगुणशून्यद्रव्यनिष्ठमिति प्रतिज्ञार्थ इति चेन्न । सगुणानामेव द्रव्याणामुत्पादस्य समर्थितत्वात् । विभुकार्यविशेषगुणवद्वृत्तिजातित्वस्य हेतुत्वान्न दोष इति चेन्न । कार्यविशेषगुणवत्पदस्य वैयर्थ्यात् । तत्त्यागेऽप्यर्थान्तरत्वात् । अशेषविशेषगुणध्वंसो न मोक्ष इति वक्ष्यमाणत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९६सु०- एतेन देवदत्तो देवदत्ताधर्मसमानकालीनदेवदत्तगतत्वानधिकरणदुःखध्वंसाधिकरणं दुःखित्वाद्यज्ञदत्तवदिति विशिष्टव्यतिरेक्यनुमानपि निरस्तम् । अर्थान्तरतापरिहारादित्यास्तां प्रपञ्चः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९७सु०- इदानीं जैनोक्तमोक्षसाधनं दूषयितुमनुवदति

अस्तीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्ति मोक्षोऽपि धर्मेण यथार्थज्ञानतोऽपि च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदिदं मोक्षास्तित्वं समर्थितं तत्साध्विति जैनाः प्राहुरिति सम्बन्धः । अङ्गीकृतश्चेत् मोक्षसद्भावः तदा तत्साधनमपि किञ्चिदङ्गीकार्यमेव । तथा च का विप्रतिपत्तिरित्याशयवान् पृच्छति

अपीति

। किं तर्हीत्यर्थः । उत्तरमाह

धर्मेणेति

। लभ्यत इत्याहुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपिचा

वितरेतरसमुच्चये । यद्यपि मोक्षं तत्साधनं चाभ्युपयन्ति जैनाः तथापि तद्विशेषे विप्रतिपद्यन्ते । यतः सम्यग्ज्ञानसम्यक्चारित्र्यसमुच्चयसाध्यं मोक्षमाहुरित्याशयः । सम्यग्दर्शनं यद्यपरोक्षज्ञानं तदा यथार्थग्रहणेनैव गृहीतम् । यदि च स्वसमयपरिपालनं तदा धर्मग्रहणेनेति पृथग्ग्रहणं व्यर्थमिति सूचयितुं द्वयोरेव ग्रहणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">धर्मज्ञानसमुच्चयसाध्यत्वं मोक्षस्य कथञ्चिदस्माभिरप्यङ्गीक्रियते । अतो विप्रतिपत्त्यनन्तरं दर्शयति

प्रामाण्यमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रामाण्यमनुमायाश्च जिनस्याप्तत्वसाधने । तद्वाक्यात् धर्मसज्ज्ञानविज्ञप्तिर्भवतीति च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जिन आप्तोऽस्खलितवाक्त्वादित्याद्यनुमायाः । चशब्दाज्जिनदर्शिनां वाक्यस्य च । तद्वाक्यात् । जिनवाक्यात् । इति च जैनाः प्राहुः । अनुमा(ना)द्यवगताप्तभावजिनवाक्यान्मोक्षसाधनसिदि्धमाहुः । न तु स्वतःप्रमाणाद्वेदादित्याशयः । मोक्षसाधनविषयां विप्रतिपत्तिं दर्शयितुमुपक्रम्य प्रमाणविप्रतिपत्तिप्रदर्शनमसङ्गतमिति चेन्न । साधनज्ञापकस्यापि साधनत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">धर्मज्ञानस्वरूपेऽपि विप्रतिपत्तिं दर्शयति

धर्म इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-धर्मोऽहिंसापरो नान्यो ज्ञानं पुद्गलदर्शनम् । इति जैनाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अहिंसा परा प्रधानभूता यस्मिन् स तथोक्तः । एतदस्माकमपि सम्मतमित्यत उक्तम्

अन्यो हिंसासहितो यज्ञादिः न धर्म इति ।

आत्मविविक्तत्वादिरूपेण पुद्गलस्य देहस्य दर्शनम् । यद्वा पुद्गलस्यात्मनो देहादिविविक्ततया दर्शनम् । अत्रापि नान्यद्यत्सिद्धान्तिना विवक्षितमित्यनुवर्तते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९८सु०- दूषयति

कथमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कथं तत्स्यात्प्रमाणमनुमानतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तज्जिनवाक्यमनुमानेन प्रमाणमिति प्रतिपत्तव्यं कथं स्यात् । अनुमानेन वाक्येन च जिनस्याप्तत्वमवधार्याप्तवाक्यत्वानुमानेन मोक्षसाधनं धर्मं ज्ञानं च प्रतिपादयतो जिनवाक्यस्य प्रामाण्यावधारणं यदुक्तं तन्नोपपद्यत इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुतो नोपपद्यत इत्यतो हेतुं वक्तुमुपोद्घातत्वेन प्रत्यक्षानुमानागमस्वरूपं क्रमेण तावदाह

विषयानिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विषयान्प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति गीयते ।प्रत्यक्षशब्दानुसारादनुमेति प्रकर्तिता । आसमन्ताद्गमयति धर्माधर्मौ परं पदम् ।यच्चाप्यतीन्द्रियं त्वन्यत्तेनासावागमः स्मृतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विषयान्

निर्दोषान्

प्रति

स्थितं तैः सन्निकृष्टमक्षमदुष्टमिन्द्रियम् । जातावेकवचनम् । यस्येन्द्रियस्य यो विषयोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामवगतः तेन अदोषेण सन्निकृष्टमदुष्टं तत्प्रत्यक्षमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन प्रादिसमासोऽयं नाव्ययीभाव इति सूचितम् । तथा सति प्रत्यक्षस्येति षष्ठी न श्रूयेत ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि प्रतिस्थितमक्षं प्रत्यक्षम् । तथाऽपि योग्यतया विषयाणां सम्बन्ध इति हिशब्देन आचष्टे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षशब्दानुसारात्

प्रत्यक्षागमानुसारेणैव मानत्वात् । अनुसरणं च तद्गृहीतधर्म्यादिमत्त्वं तदबाधिताप्रतिबद्धविषयत्वं च । प्रकर्तिताऽनुमेति शेषः । याऽनुमा प्रसिद्धा साऽस्मान्निमित्तादनुमेति प्रकर्तिता । यद्यप्यनुसृता माऽनुमा तथाऽपि सामर्थ्यात् प्रत्यक्षादिसम्बन्धः । अनुमानमूलाऽनुमाऽप्यन्ततः प्रत्यक्षादिमूलैवेत्युक्तं प्राक् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आ

इत्यनुवादेन समन्तादिति व्याख्यानम् । सम्यक् चेत्यपि ग्राह्यम् ।

गमयति

ज्ञापयति । करणे कर्तृत्वोपचारः । ग्रहवृदृनिश्चिगमश्चेत्यकर्तरि भावे वा अपो विधानात् अनुप्रमाणविषयं चेदं व्याख्यानं ज्ञातव्यम् । यच्च धर्मादिभ्योऽन्यदतीन्द्रियमपिशब्दादननुमितं च ।

तु

शब्दोऽवधारणे । तेनैवेति सम्बध्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्या सम्यक् समन्तात् सर्वं गम्यते अनेनेत्यागमः । तथाऽपि प्रत्यक्षानुमानावगतेऽर्थे तस्य वैयर्थ्यादतीन्द्रियमपीत्युक्तम् । तस्य विवरणं

धर्मेत्यादि ।

य

आगमः

प्रसिद्धोऽसौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९९सु०- निर्वचनमात्रमेवैतत्प्रत्यक्षादिशब्दानाम् । न च निर्वचनलभ्योऽर्थोऽतिव्याप्तिपरिहारेणावश्यम्भावीत्यस्ति नियमः । व्याघ्रपर्ण्यादिष्वभावादिति न मन्तव्यमित्याशयवानाह

एतेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एतेन कारणेनैव तत्तन्मानत्वमिष्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्तन्मानत्वं प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षादित्वं प्रत्यक्षादिशब्दवाच्यत्वमिष्यते प्रामाणिकैः । प्रत्यक्षादिषु प्रत्यक्षादिशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमेवैतत् । न तु निर्वचनमात्रलभ्योऽर्थ इत्यर्थः । कुत इत्यत आह

स्वरूपं हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वरूपं हि तदेतेषाम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

निर्दोषविषयसन्निकृष्टनिर्दोषेन्द्रियत्वादिकम्

एतेषां

प्रत्यक्षादीनां

स्वरूपं

लक्षणं

हि

इत्यर्थः । लक्षणं हि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं भवति । एतदपि कुत इत्यत आह

अन्यथेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथाऽसिदि्धमानतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यथाऽसिदि्धश्च तन्मानं च । प्रकारान्तरेण प्रत्यक्षादिलक्षणानां निरूपयितुमशक्यत्वादित्यर्थः । तथा चोक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१००सु०- ततः किं यद्येवं प्रत्यक्षादिस्वरूपमित्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतोऽनुमा कथं धर्मं पुद्गलं चापि दर्शयेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुमे

त्यनुमानावगतप्रामाण्यं जिनवाक्यमुच्यते ।

चापि

शब्दावितरेतरसमुच्चये ।

दर्शयेत्

प्रतिपादयेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । जिनवाक्याद्धर्मादिसिदि्धरिति वदता किं प्रमाणमुक्तं भवति । आगम इति चेन्न । सम्यक् प्रत्यक्षाद्यन(वग)धिगतार्थप्रतिपादकस्यैवागमत्वात् । जिनवाक्यस्य च तदसिद्धेः । जिनो हि प्रमाणेनार्थमुपलभ्य वाक्यं प्रणीतवानन्यथा वा । द्वितीये पौरुषेयस्य निर्मूलस्योन्मत्तवाक्यवत् सम्यक्तवं दुर्लभम् । आद्ये प्रत्यक्षेणानुमानेन वाऽवगतौ तदनधिगतार्थतासम्भवः । वाक्यान्तरेण चेदन्धपरम्परापत्त्या पुनरसम्यक्तवमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०१सु०- एतेन विमतं प्रमाणमाप्तवाक्यत्वात्, जिन आप्तोऽस्खलितवाक्तवादित्यनुमानं जिनदर्शिनां वाक्यं च प्रत्युक्तम् । तथा हि । आप्तत्वविषयं वाक्यं तावन्निर्मूलं चेदसम्यगेव । वाक्यान्तरमूलत्वेऽपि तथा । न च प्रत्यक्षं मूलम् । विषयान्प्रति स्थितस्याक्षस्य प्रत्यक्षत्वात् । न चाप्तत्वरूपापरचित्तवृत्तिरपरोक्षविषयतामश्नुते । अतोऽस्खलितवाक्तवाद्यनुमानमूलमित्येव वक्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चैतदनुमानम् । प्रत्यक्षाद्यनुसरणेनार्थगमकस्यानुमानत्वात् । न चैतत् प्रकृते अस्ति । आप्तवाक्यत्वादित्यस्य हि यथाश्रुतार्थत्वे क्वचिदाप्तस्य विप्रलम्भकस्याज्ञस्य वाक्ये व्यभिचारः । आप्तिमूलवाक्यत्वादित्यभिप्राये विशेषणासिदि्धः । तत्त्वज्ञानादिलक्षणा खलु आप्तिः । तत्र धर्मादिविषयं तत्त्वज्ञानं तावन्न जिनस्य प्रत्यक्षजन्यम् । विषयान्प्रति स्थितस्य अक्षस्य प्रत्यक्षत्वात् । धर्मादेश्चाक्षाविषयत्वात् । तथात्वे वाऽन्येषामपि तदधिगतिप्राप्तेः । अत एव नानुमानजन्यम् । वाक्यान्तराभ्युपगमे त्वन्धपरम्परैव । एवमविप्रलिप्साऽपि दुरधिगमा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत एवाप्तत्वसाधकमनुमानं कालात्ययापदिष्टम् । आप्तेरुक्तविधया बाधितत्वात् । अन्येषामप्रत्यक्षेऽर्थेऽस्य प्रत्यक्षं प्रवर्तत इत्यतो न विरोध इति चेन्न । पुरुषत्वादिना सत्प्रतिपक्षत्वात् । अस्खलितवाक्तवं च क्वचिद्वा प्रकृते वा सर्वत्र वा । नाद्यः । यः क्वचिदस्खलितवागसौ विषयविशेष आप्त इति व्याप्त्यभावात् । न द्वितीयः । निर्धारणोपायाभावात् । फलप्राप्त्यनुमेयं खल्वेतत् । अत एव न तृतीयोऽपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्तु निःस्वेदत्वादिकं लिङ्गमुच्यते तत्तावत्सन्दिग्धासिद्धम् । औषधादिना सम्भवदन्यथासिद्धं च । न चायं मन्वादिवाक्येष्वपि प्रसङ्गः । अपौरुषेयतया मूलानपेक्षवेदमूलत्वात् । यद्वै किञ्चन मनुरवदत्तद्भेषजमि त्यादिवेदेनैवाप्तत्वादिनिश्चयाच्च । अतः प्रत्यक्षादीनामुक्तलक्षणत्वाज्जिनतद्दर्शितप्रत्यक्षे परोपन्यस्तानुमाने जिनादिवाक्ये च तदभावादनुमानादिसिद्धाप्तभावजिनवाक्याद्धर्मादिसिदि्धरित्यसदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०२सु०- न केवलं जिनस्यास्खलितवाक्तवं निश्चायकाभावादसिद्धम् । किन्तु स्खलनदर्शनादपीत्याशयेनाह

स्वरूप इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वरूपे पुद्गलस्योक्ता दोषाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विषयसप्तमीयम् । अपुद्गलशब्देन नञिवयुक्तन्यायेन पुद्गलाद्देहादन्यस्तत्सदृशश्चात्मोच्यते पुद्गलशब्देनैव वा । उक्ताः एवं चात्मा कार्त्स्न्यम् इत्यादिना । अयमर्थः । जिनेनात्मस्वरूपं शरीरपरिमाणं रूपवच्चोक्तम् । तत्प्राग्दूषितमिति स्खलितवागसाविति । यद्यपि सप्तभङ्गिनयोऽपि तदुक्तो दूषितस्तथाऽपि मोक्षसाधनं यात्पुद्गलदर्शनमुक्तं तत्रैव स्खलनप्रदर्शनायेयमुक्तिः । ननु एतदपि पूर्ववाक्येन सिद्धम् । सत्यम् । प्रपञ्चार्थ उत्तरबन्ध इत्यदोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०३सु०- प्रकारान्तरेणात्मस्वरूपे जिनवचनस्खलनं दर्शयति

आनन्दमेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- आनन्दमेव च ।न मन्यते पुद्गलं स</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि अपुद्गलपुद्गलशब्दाभ्यामात्मोच्यते । तत्त्वविद आत्मानम् आनन्दमेव आनन्देन अत्यन्ताभिन्नं मन्यन्ते । स जिनस्तमानन्दमेव न मन्यते । भिन्नत्वादिना सप्तप्रकारं ब्रवीति । तत्सप्तभङ्गीनयनिरासेन पुंस्त्वादिवदित्यात्मनः सुखाद्यत्यन्ताभेदसाधनेन च निरस्तम् । अतश्च स्खलितवागसाविति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०४सु०- इतश्च तथेत्याह

दुःखेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दुःखाभावः सुखं त्विति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तु

शब्द आत्मव्यावृत्त्यर्थः ।

इति

शब्दो हेतौ । पूर्वेणैव सम्बन्धः । यस्मादात्मा भावः । सुखं तु दुःखाभावः । न च विरुद्धस्वभावयोरत्यन्ताभेदो दृष्टः । तस्मादात्मा न सुखात्यन्ताभिन्न इति जिनो ब्रूते । तच्चायुक्तमित्यतः स्खलितवागसौ । कुतस्तदयुक्तमित्यत आह

मात्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मात्राभोगातिरेकेण सुखाधिक्यस्य दर्शनात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मीयन्त इति मात्राः शब्दाद्या विषयाः । भोगोऽनुभवः । उपलक्षणं चैतत् । विषयभोगाल्पत्वेन सुखाल्पत्वदर्शनत्वादित्यपि ग्राह्यम् । सुखं भावस्तारतम्योपेतत्वाद्दुःखादिवदिति प्रमाणविरुद्धत्वात् सुखस्य दुःखाभावत्ववचनमयुक्तमित्यर्थः । सुखस्य तारतम्योपेतत्वसमर्थनाय दर्शनादिति साक्षी तत्र प्रमाणत्वेन दर्शितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्तु तत्रापि विप्रतिपन्नस्तं प्रत्यनिष्टप्रसङ्गं सूचयितुं मात्राभोगातिरेकेणेत्युक्तम् । यदि सुखं निरतिशयं स्यात् तदा प्रेक्षावतां विषयभोगातिरेकोपादानं व्यर्थं स्यात् । दृश्यते च तदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०५सु०- ननु न सुखं तारतम्योपेतं किन्तु दुःखं भावभूतं तारतम्योपेतं तदभावश्च सुखम् । तद् यावद्यावन्निवर्तते तावत्तावत्सुखमिति प्रतीयते । न च प्रतियोगरूपोपाधिनिमित्ता तारतम्योपलब्धिस्तात्त्विकं तदुपपादयितुमीष्टे । विषयभोगातिरेकोपादानं च दुःखातिरेकव्यावृत्त्यर्थम् । विषयभोगसाध्यत्वाद् दुःखाभावस्येत्यत आह

सुखस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सुखस्याभावता केन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतत्प्रतीत्यादेरौपाधिकत्ववर्णनम् । यदि सुखस्याभावता प्रमाणेन सिद्धा स्यात् ।

सुखस्याभावता केन

न केनापि प्रमाणेन सिद्धेत्यर्थः । एवमेव प्रतीत्यादेरौपाधिकत्ववर्णने बाधकमाह

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च स्यात्किं विपर्ययः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि निर्निबन्धनमेव सुखतारतम्यदर्शनादेरौपाधिकत्वं कल्प्यते । तदा सुखं भावरूपं दुःखं तदभावः । तत्र तारतम्यदर्शनं प्रतियोगिसुखोपाधिनिमित्तम् । सुखनिवृत्त्यर्थानि चाहिकण्टकादीनीति परोक्तविपर्ययश्च किन्न स्यात् । स्यादेव । अतो द्वयोरप्यनुपलभ्यमानविशेषत्वात् स्वाभाविकतारतम्ययोर्भावत्वमङ्गीकर्तव्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- सुखमभावो वस्तुत्वात्सम्मताभाववदिति प्रमाणासद्भावात् कथं सुखस्याभावता केनेत्युक्तमिति चेत् । किमेवंवादिनो मते कश्चिद्भावो विद्यते । उत सर्वेऽप्यभावाः । आद्ये दोषमाह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि भावोऽपि कश्चित्स्यात्तस्यैवाभावता कुतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वस्तुत्वेन सुखस्याभावतामनुमिमानस्य मते यदि कश्चित्पदार्थो भावोऽपि स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तर्हि तस्य सुखस्यैवाभावता कुतः । अपि तु भावत्वेनाङ्गीकृतस्यापि पदार्थस्याभावता स्यात् । अन्यथा वस्तुत्वस्य तत्र व्यभिचारापत्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेऽपि पदार्था अभावा भवन्त्येवेति नोक्तो दोषः । यद्यपि घटादीनामनादित्वाद्यापत्त्या प्राक्प्रध्वंसात्यन्ताभावत्वमनुपपन्नम् । तथाऽप्यन्योन्याभावत्वं युज्यत एव । घटे हि पटाद्यन्योन्याभावः प्रमाणसिद्धः । न चान्योन्याभावो धर्मिणोऽन्योऽस्ति । अतो घट एव पटाद्यन्योन्याभावः । एवं पटादयोऽपीति द्वितीयं शङ्कते

यदि सर्वेऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि सर्वेऽप्यभावाः स्युरन्योन्यमिति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपि पदार्था अन्योन्याभावाः स्युरिति यदि मन्यस इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्तरमाह

भावतेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भावता ।अभावाभावतैव स्यात्किन्नश्छिन्नं तदा भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदैवं सर्वपदार्थानामन्योन्याभावत्वव्युत्पादनेन

नः

अस्माकं

किं छिन्नं भवेत् ।

न</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किमपि । कथम् । यतः

अभावाभावता

भावता

एव

स्यात् । इदमुक्तं भवति । सुखस्य वस्तुत्वेन साध्यमानमभावत्वं किं प्रागभावादित्रयान्यतमत्वम् । अथवाऽन्योन्याभावत्वम् । उत सामान्यम् । आद्ये प्रागुक्तदोषापरिहारः । द्वितीयतृतीययोः सिद्धसाधनम् । अस्माभिरपि सुखादीनां सर्वपदार्थानामन्योन्याभावतास्वीकारात् । न च भावत्वाङ्गीकारविरोधः । सुखं हि स्वान्योन्याभावदुःखा(द्य)न्योन्याभावः । अभावाभावश्च भाव एव । एवम्भूतं चाभावत्वं सुखस्य नात्मस्वरूपतां विरुणादि्ध । आत्मनोऽपि तथात्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०७सु०- अभावाभावता भावतैव स्यादित्युक्तम् । तदुपपादयितुं भावाभावस्वरूपं तावदाह

भावत्वमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भावत्वं विधिरूपत्वं निषेधत्वमभावता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भावत्वं नाम विधिरूपत्वम् अभावत्वं नाम निषेधत्वमिति योजना । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तनिष्कर्षार्थं भावप्रत्ययः । अन्यथेन्द्रः पुरन्दर इतिवत्स्यात् । ततः किमित्यत आह

निषेधस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-निषेधस्य निषेधोऽपि भाव एव बलाद्भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादभावो नाम निषेधस्तस्मादभावस्याभाव इति निषेधस्यापि निषेध इत्युक्तं स्यात् । स च विधिरेव भवेत् । दर्शनबलात् । दृष्टो हि नेयङुवङ्स्थानावि ति निषेधस्यास्त्रीति निषेधो विधिः । वक्ष्यते चैतत् । विधिश्च भाव एवेत्युक्तम् । तस्मादभावाभावता भावतैवेति युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०८सु०- एवं तर्हि द्रव्यादयो भावाः प्रागभावादयोऽभावा इत्यन्यत्रोक्तनियमो न स्यात् । घटस्यापि न पट इति निषेधरूपतायाः प्रागभावस्यापि प्रमेय इति विधिरूपताया दर्शनादित्यतः प्रागुक्तं स्मारयति

प्रथमेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रथमप्रतिपत्तिस्तु भावाभावनियामिका</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कृतव्याख्यानमेतत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०९सु०- एवं जिनस्य स्खलितवाक्तवप्रदर्शनेन तदुक्तस्य मोक्षसाधनस्याप्रामाणिकत्वमुक्तम् । युक्तिविरुद्धत्वं च दर्शयन्नात्मज्ञानस्य यन्मोक्षसाधनत्वमुक्तं तत्किं साक्षादुतात्मप्रसादद्वारेति विकल्प्याद्यं तावन्निराकरोति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च पुद्गलविज्ञानं मोक्षदं भवति क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मविज्ञानं मोक्षदं न भवति अचेतनत्वात् पटवदिति शेषः । अस्य व्याप्तिमुपपादयति

क्वचिदिति

। नेति वर्तते । मोक्षदमिति च । तच्च भावप्रधानम् । न हि क्वचिदप्यचेतने मोक्षदत्वं दृष्टम् । येन व्याप्तिर्न स्यात् । कर्मणस्तथात्वं निराकरिष्यते । ज्ञानं तु चैतन्यमेव न चेतनमिति प्रसिद्धमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मा ज्ञातः प्रसन्नो मोक्षं ददातीति द्वितीयं दूषयति

अस्वातन्त्र्यादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्वातन्त्र्यात्पुद्गलस्य ज्ञातोऽपि सुखदो न हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञात आत्माऽपि सुखदो मोक्षदो न भवति । कुतः पुद्गलस्यात्मनोऽस्वातन्त्र्यात् । हिशब्देन पटादौ व्याप्तिः स्फुटेति सूचयति । अस्वातन्त्र्यं चानुपदमेव ज्ञास्यते । आत्मनः सुखमात्रदानं नोपपद्यते । किमुतानन्तसुखमोक्षदानमिति सूचयितुं सुखद इत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- पक्षद्वयं हेत्वन्तरेण निराकरोति

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि दुःखिपरिज्ञानाद् दुःखित्वं विनिवर्तते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मज्ञानमात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिहेतुर्न भवति दुःखिज्ञानत्वाद्देवदत्तज्ञानवत् । जैनेनापि स्वात्मज्ञानमेव मोक्षसाधनमुच्यते नात्मज्ञानमात्रम् । ईश्वरज्ञाने व्यभिचारनिरासाय दुःखीत्युक्तम् । तस्यापि साक्षान्मोक्षसाधनत्वाभावविवक्षायां ज्ञानत्वादित्येव वक्तव्यम् । यद्वाऽऽत्मा दुःखं निवर्तयितुमशक्तः । दुःखित्वाद्यो यदनर्थवान्नासौ तन्निवर्तने शक्तो यथा दरिद्रो दारिद्र्यनिवर्तने इति तात्पर्यार्थः । दुःखित्वोक्तयाऽस्वातन्त्र्यं समर्थितं स्वातन्त्र्ये हि जातु न दुःखी भवेदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१११सु०- स्यादेतत् । नात्मज्ञानं देवदत्तो गामिव मोक्षं ददाति । किन्तु प्रकाशोऽन्धकारमिव विरोधाद् दुःखं निवर्तयति । तत्र किमचैतन्यं करिष्यति । स्वात्मज्ञानमेव च स्वदुःखविरोधि नात्मज्ञानमात्रमिति द्वितीयहेतुरप्यप्रयोजक इत्याशङ्क्याह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि पुद्गलविज्ञानाद् अदुःखी स्यात् कथञ्चन । देहवानपि नादुःखी किं ज्ञानादुत्तरं सदा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कथञ्चन

दुःखात्मज्ञानयोर्विरुद्धत्वेन । तर्हि ज्ञानादुत्तरकालं देहवानपि सदा निरन्तरमदुःखी किन्न स्यात्, स्यादेव । एतदुक्तं भवति । प्रकाशः खल्वन्धकारविरोधित्वात् तन्निवर्तयन् उत्पत्त्यनन्तरमेव निवर्तयति न तु विलम्बेन । विलम्बे विरोधस्यैवानिर्वाहात् । तथाऽत्मतत्त्वज्ञानं यदि दुःखाद्यनर्थविरोधित्वात् तन्निवर्त्य आत्मानं मुक्तं कुर्यात् । तर्हि जिनादयः तत्त्वज्ञानसम्पन्ना ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरमेव मुक्ताः स्युः । न चैवम् । देहादिमत्त्वेनोपलम्भात् । तथाविधानां च दुःखादेरवर्जनादिति । इष्टापत्तिनिरासाय सदेत्याद्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । दुःखादिकमात्मतत्त्वज्ञानविरोधि न भवति बहुलं कालं तेन सह स्थितत्वात् सम्मतवदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चात्मतत्त्वज्ञानं न तावदामोक्षादेकम् । ज्ञानानां क्षणिकत्वदर्शनात् । तथा च यदनन्तरं मोक्षोऽभिलष्यते तज्जिनस्य चरमज्ञानं न मोक्षसाधनमात्मज्ञानत्वात् प्रथमादिज्ञानवत् । अन्यथा प्रथममेव मोक्षं साधयेदविशेषादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११२सु०- ननु भवदि्भरीश्वरज्ञानं मोक्षसाधनमभ्युपेयते । तत्रापि समानमिदं दूषणमित्यत आह

ईशेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ईशक्ऌप्त्यनुसारेण स्यात्कालादीशवादिनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ईशवादिनः

मम मते तदिच्छाविशेषानुसारेण कालात्कञ्चन कालमतिवाह्य मुक्तिः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । न वयमीश्वरज्ञानं मोक्षसाधनमाचक्ष्महे । किन्नाम प्रसन्नः परमेश्वर एव । ज्ञानं तु प्रसादत्वान्मोक्षसाधनमिति गीयते । स च चेतनः कामपि कालकल्पनां करोति । अस्मिन्समयेऽमुं मुक्तं करिष्यामीति । तत्कल्पनानुसारेण भवत्येवासौ मुक्त इति न कश्चिद्दोषः । यथा ब्राह्मणस्य विद्याचरणादिना प्रसन्नोऽपि प्रभुश्चेतसा कल्पयति । आगामिनि सूर्योपरागेऽस्मै गां दास्यामीति । स तदनुसारेण तस्माद्गां लभते तथैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११३सु०- एवमात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं निराकृत्य धर्मस्यापि तं निराचष्टे

कर्मेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कर्महेतुत्वमपि तु निश्चैतन्यान्न हि क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मणो हेतुत्वं

कर्महेतुत्वं

मोक्षं प्रति । यद्वा कर्महेतुत्वमिति बहुव्रीहिः । मोक्षस्येति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शेषः । तुशब्दोऽवधारणे । नैवेति सम्बन्धः ।

निश्चैतन्यात्

कर्मणः । विमतं कर्म न मोक्षसाधनं भवति अचेतनत्वात् पटवदित्यर्थः । व्याप्तिमुपपादयति

न हीति

। नेत्युभयत्र सम्बध्यते । न हि क्वचिदचेतने मोक्षसाधनत्वमावयोः सम्मतम् । येनात्र व्याप्तिर्न स्यादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- नन्वचेतनत्वेऽपि विशिष्टं कर्मेदं मोक्षसाधनं किन्न स्यादिति चेत् । किम् आमोक्षप्राप्तेः क्रियमाणमेकमेव कर्मोतानेकानि । नाद्यः । क्रियाणामनेकत्वदर्शनात् । प्रतिक्रियं कर्मोत्पत्तेः । एकत्वे च जातस्यैव जन्म वा क्रियाणां वैयर्थ्यं वा विरम्यव्यापारो वाऽऽपद्येत । अभ्युपगम्यैकत्वं बाधकमाह

अशेषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अशेषदुःखविलये नेदानीं कारणं यथा । तथोत्तरं न चैव स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथेदानीं प्रथमक्रियोत्तरकालं जातं कर्म

अशेषदुःखविलये

मोक्षस्य

कारणं न

भवति । तथोत्तरकालं विवक्षितकालेऽपि मोक्षकारणं न स्यात् । कर्मत्वादिति शेषः । एकस्यापि कर्मणः कालभेदेन भेदात् पक्षसपक्षत्वं युज्यते । विपक्षे तूत्पत्त्यनन्तरमेव मोक्षं साधयेदविशेषादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितायेऽपि बाधकं प्रमाणमाह

अशेषेति

। अत्रेदानीमितीदानीन्तनी कर्मव्यक्तिरुच्यते । उत्तरमित्यन्तिमा । अन्यत् समानम् । न चान्तिमकर्मव्यतिरिक्तानां कर्मणां मोक्षसाधनत्वमस्ति । तथा सति तदनन्तरमेव मोक्षप्रसङ्गात् । न च पूर्वसहकृतस्यान्तिमस्य कर्मणो मोक्षसाधनत्वं वाच्यम् । इयत्ताभावेनानियतकारणकत्वापत्तेः । न हि ज्ञानोदयानन्तरमियतैव कालेनेयन्त्येव कर्माणि कृत्वाऽपव्रज्यत इति नियमः प्रमाणवान् । न च जैनैरिष्यते । जिनानां विषमकालत्वाभ्युपगमात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- आभासोद्धारं करोति

दृष्टीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टिपूर्वाऽनुमा यतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादियं

दृष्टिपूर्वा

प्रमाणगृहीतव्याप्त्यादिमती । ततः

अनुमा

न त्वाभास इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमीशक्ऌप्त्यनुसारेणेति तदसत् । ज्ञानादीश्वरप्रसादः ततो मुक्तिरित्यत्र प्रमाणाभावादिति चेन्न । श्रुतेः सद्भावात् । तत्प्रामाण्यस्य साधितत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आभासानुद्धरन्नेव (वा)चानुमानमप्याह

दृष्टीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शक्तस्यान्यस्य विज्ञानं तत्प्रीतिजनकं यदि ।तयैव बन्धहानिः स्यादिति किन्नाम दूषणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">शक्तस्यान्यस्य विज्ञानं

विशिष्टज्ञानं गुणोत्कर्षादिज्ञानमिति यावत् ।

तत्प्रीतिजनकं

इति

यदि

अनुमीयते । यदि च

तया

तत्प्रीत्या

एव बन्धहानिः स्यादिति

अनुमीयते । तदा

किन्नाम दूषणम् ।

न किमपि । कुतः । यतो दृष्टिपूर्वा प्रमाणगृहीतव्याप्त्यादिमतीयमनुमेत्यर्थः । अर्थमात्रमिदमुक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एषा तु प्रयोगप्रक्रिया । संसारबन्धहानिः समर्थपुरुषान्तरप्रीतिनिबन्धना बन्धहानित्वात् राजप्रसादाधीनभृत्यनिगडबन्धहानिवत् । यश्चासौ पुरुषः स एवेश्वरः । विप्रतिपन्ना प्रीतिर्गुणोत्कर्षादिज्ञानजा अनिजप्रीतित्वाद्राजप्रीतिवत् । कर्मादिना भवन्नीश्वरप्रसादोऽपि गुणोत्कर्षादिज्ञाने सत्येवेति न दोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वेश्वरविषयं गुणोत्कर्षादिज्ञानं तत्प्रीतिजनकं गुणोत्कर्षादिज्ञानत्वात् सम्मतवत् । न चेश्वरासिद्ध्या दोषः । प्रथमानुमानेन तस्य सिद्धत्वात् । तदिदमुक्तं

शक्तस्यान्यस्येति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११६सु०- नन्तेतद्विपरीतमपि मयाऽनुमीयते । ततः सात्प्रतिपक्षतेति चेत् । किं विमता बन्धहानिः स्वज्ञाननिबन्धनेत्यनुमीयते उत परप्रसादनिबन्धना न भवतीति । आद्ये दोषमाह

स्वज्ञानादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वज्ञानाद्बन्धहानिस्तु दृश्यते कस्य कुत्रचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">दृश्यत इत्येतत्काक्वा न दृश्यत इति व्याख्येयम् । तथा च व्याप्त्यभाव इति भावः । द्वितीये तु बन्धहानित्वादे राजप्रसादाधीननिगडबन्धहान्यादौ व्यभिचारः । परप्रसादनिरपेक्षैव काचिद्

बन्धहानिः दृश्यते ।

तत्र भवतामपि व्यभिचार इति चेन्न । पक्षतुल्यत्वात् सर्वाऽप्यनिष्टनिवृत्तिरीश्वरप्रसादाधीनेति हि तत्त्वविदां पन्थाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११७सु०- यदुक्तं धर्मज्ञानयोर्मोक्षसाधनत्वे तदैव मोक्षः स्यादिति तदसत् । कर्मणः प्रतिबन्धकस्य सद्भावात् । न हि प्रतिबन्धकवशात् कार्यमकुर्वाणो हेतुरहेतुर्भवति । अतिप्रसङ्गात् । अनेकविधं खलु कर्म । तत्र यद्यपि ज्ञानावरणा(णीया)दिकं ज्ञानादेव निवृत्तम् । तथाप्यायुरादिकारणमस्त्येवेति चेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्यादिदं प्रतिबन्धकसद्भावकल्पनं यदि अहिंसादिरूपो धर्मः, शरीरपरिमाणत्वादिनाऽऽत्मज्ञानं च तत्त्वज्ञानम्, एते च धर्मज्ञाने मोक्षसाक्षने इत्येषोऽर्थः प्रमितो भवेत् । न चैवम् । एवमेव कल्पनेऽतिप्रसङ्ग इत्याशयवान् धर्मादिस्वरूपे तावत्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणं नास्तीत्याह

अहिंसायाश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अहिंसायाश्च धर्मत्वं केन मानेन गम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

शब्दो ज्ञानसङ्ग्रहार्थः । यद्वा सप्तघटिकाभोजनादिसमुच्चयार्थः । ज्ञानविशेषस्य चोपलक्षणम् । जिनवाक्येेनावगम्यत इति चेन्न । तत्प्रामाण्यसाधकाभावस्योक्तत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११८सु०- सत्प्रतिपक्षं च जिनवाक्यमित्याह

हिंसाया एवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-हिंसाया एव धर्मत्वमित्युक्ते स्यात्किमुत्तरम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि पूर्ववदुपलक्षणं ज्ञातव्यम् । जिनवाक्यादहिंसाया धर्मत्वं प्रतिपन्नस्य भिन्नकाचार्येण हिंसाया एव धर्मत्वमित्युक्ते किमुत्तरं स्यान्न किमपि । तथा च न धर्मनिश्चयः स्यात् । भिन्नकाचार्यो नाप्त इति चेत् । जिनोऽपि कथमाप्तः । (सार्वज्ञगु)सर्वगुणोपेतत्वादिति चेत् । भिन्नकाचार्येऽपि तुल्यमेतत् । अप्रामाणिकास्तत्र ते गुणा इति चेत् । जिनेऽपि किं प्रमाणसिद्धाः । जिनदर्शिनां वचनेन तेषां तत्र सिदि्धरिति चेन्न । समानमन्यत्रापि । भिन्नकाचार्यदर्शिनो भ्रान्ताः प्रतारका वेति चेत् । जिनदर्शिनोऽपि कुतो न तथेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११८असु०- इदानीं धर्मादेर्मोक्षसाधनत्वमप्यप्रामाणिकमित्याह

धर्मस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-धर्मस्य सुखहेतुत्वमपि केनावगम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सुखं

मोक्षः । जिनवाक्येनावसीयत इति वदतः पूर्ववत् सत्प्रतिपक्षतेत्याह

हत्याया इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-हत्याया मोक्षहेतुत्वं कुतो मानान्निवार्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षहेतुत्वं केनचिदाचार्येणोक्तमिति शेषः । हनस्त चेत्यत्र सुपीति नानुवर्तते । ब्रह्महत्यादयस्तु षष्ठीसमासाः । अतो

हत्येति

साधुः । सन्ति खल्वक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवती त्यादिश्रुतिमनुसृत्य हिंसात्मकस्य यागस्य मोक्षहेतुत्वं वदन्त इत्ययुक्तमेव जैनानां मोक्षसाधनमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११९सु०- अधुना बौद्धाभिमतं मोक्षसाधनं निराकुर्वाणः शून्यवाद्युक्तं तावदपाकरोति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च शून्यपरिज्ञानाच्छून्यभावनयाऽपि च ।मोक्षः कथं च न भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यमेव तत्त्वं समस्तं तत्राध्यस्तमिति परिज्ञानात् । तथैव शून्यभावया शून्यध्यानेन । अपिचावन्योन्यसमुच्चये । मोक्षो न भवेदिति सम्बन्धः । कथं च नेत्यनेनेदमाचष्टे । शून्यपरिज्ञानादिकं मोक्षसाधनमित्यत्र प्रमाणाभावात् तयैव बन्धहानिः स्यादित्युक्तप्रमाणविरोधाच्चेति । यद्वा शून्यपरिज्ञानादिकं किं स्वयमेव मोक्षं

साधयति

किंवा शून्यप्रसादजननेन । नाद्यः । अचेतनत्वात् पटवत् । न द्वितीयः । शून्यस्य प्रसादगुणानङ्गीकारात् । अन्यथा शून्यत्वव्याघातादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- स्यादेतत् । बन्धस्तावत्संवृतिनामकाज्ञाननिमित्तोऽध्यासः । संवृतिश्च विरोधिना शून्यज्ञानेन निवर्त्यते । ततस्तन्मूलो बन्धाध्यासोऽपीति किमचेतनत्वादिकं करिष्यति । न च एवम्भावनावैयर्थ्यम् । असम्भावनाविपरीतभावनानिवृत्त्यर्थत्वादिति । मैवम् । बन्धस्याध्यस्तताया निरस्तत्वात् । अङ्गीकृत्य दोषमाह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदीदानीं कथं न सः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यपरिज्ञानादित्यादिकं सर्वमनुवर्तते । शून्यज्ञानेन कथञ्चनेति शङ्कितरीत्या मोक्षो भवेदिति यद्युच्यते तर्हि स मोक्षः कथमिदानीं ज्ञानोदयानन्तरक्षणे न भवेत् । तदैव भवितव्यमित्याशयः । न हि प्रदीपस्य विरोध्यन्धकारनिवर्तने विलम्बोऽस्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अङ्गीक्रियन्ते च शून्यज्ञानसमनन्तरमपि संसरन्तः पुरुषाः परेण । असम्भावनाविपरीतभावनासद्भावाद्विलम्ब इति चेत् । ते किं संवृतिकार्ये न वा । द्वितीये शून्यवदनिवृत्तिरेव । आद्ये संवृतौ निवृत्तायां कथं तदनिवृत्तिः । अन्यथा संवृत्यनिवृत्तिर्वा तदकार्यत्वमेतयोर्वा स्यात् । संवृतेरनिवृत्तौ च कथं ज्ञानविरोधित्वम् । पश्चादपि कथं निवृत्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२१सु०- ननु यथा भवन्मते ज्ञानोदयानन्तरमपि संसारावस्थानं तथाऽस्मन्मतेऽपि किं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न स्यादित्यतो वैषम्यमाह

परेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-परप्रसादनेच्छोस्तु विलम्बो नाम युज्यते । पुमिच्छाधीनता नो चेद्विलम्बः किं कृतो भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनुष्ठितस्वकृत्यस्यापि तेन परप्रसादनेच्छोस्तु फलावाप्तौ विलम्बो नाम युज्यते । लोके तथा दर्शनात् । मोक्षस्य पुरुषान्तरप्रसादाधीनता नो चेदास्थीयते केवलं शून्यज्ञानं बन्धविरोधित्वात् बन्धं निवर्तयतीत्यङ्गीक्रियते तदा ज्ञानोदयानन्तरं मोक्षस्य विलम्बः किं निबन्धनो भवेत् । प्रतिबन्धकत्वेन कल्प्यमानस्य संवृतिकार्यत्वेन ज्ञानविरोधित्वात् । न हि प्रबोधानन्तरं स्वाप्नबन्धनिवृत्तेर्विलम्बोऽस्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- परप्रसादानपेक्षेष्वपि कार्येषु विलम्बोऽस्ति । त्रिवृन्मूलाभ्यवहरणादौ कृतेऽपि विरेचनादेर्विलम्बदर्शनात् । तत्कथमुच्यते पुमिच्छाधीनताभावे विलम्बो न भवेदिति । तत्राह

अन्यत्रापीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्यत्रापि विलम्बास्तु स्युरीशेच्छानिमित्ततः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षादन्यत्र । एतावता कालेनेदं भवत्वितीशेच्छैव निमित्तं ततः । कुतोऽत्रेश्वरेच्छानिमित्तं कल्प्यत इत्यत आह

अन्यथेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्यथा कारणं चेत्स्यात्किं कार्यं नोपजायते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरेच्छाया अकल्पने कारणं स्याच्चेत्त्रिवृन्मूलादनादिमात्रं विरेकादेः कारणं यदि भवेत् तदा तस्य सद्भावात् कार्यं विरेकादिकं कस्मान्नोपजायते । उपजायेतैव । कार्यानुदयेनैव सामग्रीवैकल्यं कल्प्यते । न (चादृष्टवै) च दृष्टस्य वैकल्यमत्रास्तीति परमेश्वरेच्छैव कल्प्या ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च धर्मवैकल्यं कल्पयितुं युक्तम् । उत्तरकालमपि कार्यानुदयप्रसङ्गात् । न हि तन्मध्ये कश्चिद्धर्मोऽनुष्ठीयते । विद्यमान एव प्रागलब्धवृत्तिर्धर्म इति चेत् । केयं वृत्तिर्नाम । किं कार्यकरणमुत सहकारिसाहित्यम् । नाद्यः । करणमेव कुतो नास्तीति विचार्यमाणत्वात् । द्वितीये तदेव सहकारीश्वरेच्छैवोच्यते । औषधस्य शरीराशयव्याप्त्यभावात् कार्यानुदय इति चेन्न । तस्यापीश्वरेच्छामन्तरेणानुपपत्तेरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२३सु०- किञ्च प्राप्तसाधनाभिमतानामपि मोक्षविलम्बे सामग्रीवैकल्यं वा प्रतिबन्धकसद्भावो वाऽन्यैर्वादिभिः कथञ्चिच्छक्यते वक्तुम् । न तु बौद्धेनेत्याशयवानाह

कारणे सतीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कारणे सति कार्यस्य भावः सुनियतोऽस्य हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्य बौद्धस्य मते कारणे सति कार्यस्य उत्पादः सुनियतः न त्वन्येषामिवाप्रतिबद्धकारणसामग्रयां सत्याम् । समर्थस्य क्षेपायोगादिति तद्वचनादिति हिशब्दार्थः । अतः शून्यविज्ञानादिकं न मोक्षसाधनमिति सिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२४सु०- विज्ञानवाद्युक्तं मोक्षसाधनं दूषयति

विज्ञानेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विज्ञानवादिनश्चैव विज्ञानाद्वैतवेदनात् । विज्ञानभावनाच्चैव मोक्षो न घटते क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितैव द्वैतम् । स्वार्थिकोऽण् । न द्वैतमद्वैतम् । विज्ञानस्याद्वैतं

विज्ञानाद्वैतम् ।

विज्ञानमेकमेव तत्त्वं न ततोऽन्यदस्तीति वेदनात् । विज्ञानभावनात् विज्ञानाद्वैतध्यानात् । आद्यश्चशब्दो वादिसमुच्चये । द्वितीयः साधनसमुच्चये ।

एव

शब्दो नैव घटत इत्याद्यः सम्बध्यते । द्वितीयस्तु साधननियमार्थः । विज्ञानवादिन इति तेनै(ताभ्या)व ताभ्यां साधनाभ्यां भवतीति प्रतिपादितः । सामर्थ्याद्विज्ञानाद्वैतवेदनादिकं विज्ञानवादिनोक्तं मोक्षसाधनं नैवोपपद्यत इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा विज्ञानवादिन इति तेन प्रतिपादिताद्विज्ञानाद्वैतवेदनादिकान्मोक्षो नैव घटते नैव सम्पद्यत इति योजना । कुत इत्यतः पूर्वोक्तं सर्वं स्मारयितुं क्वचित्काले ह्यसौ, न तु ज्ञानोदयोत्तरकाल एव भवतीत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२५सु०- वैभाषिकसौत्रान्तिकाभिमतं मोक्षसाधनं पराचष्टे

अन्तरिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्तर्ज्ञानस्य बाह्ये च क्षणिकत्वस्य वेदनात् । भावनाच्चोक्तमार्गेण मानाभावान्न मुच्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">शरीरान्तःस्थितस्य

ज्ञानस्य

। उपलक्षणमेतत् । विज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराणां बाह्ये स्थितस्य रूपस्य च यत्क्षणिकत्वं तस्य वेदनात् । उक्तमार्गेण क्षणिकत्वेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न मुच्यते पुरुषः । कुतोऽत्रार्थे मानाभावात् । अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशादयो दोषाः स्फुटा एवेति नोक्ताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२६सु०- एवं वेदबाह्यमतानि निराकृत्य वैदिकानि निराकुर्वाणः साङ्ख्योक्तं मोक्षसाधनं तावदनुवदति

प्रकृतेरिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रकृतेः पुरुषस्यापि विवेको मुक्तिसाधनम् । इति साङ्ख्याः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतेरन्तःकरणादिरूपायाः पुरुषस्य स्वात्मनः विवेकः स्वरूपतो धर्मतश्च भेददर्शनं साङ्ख्याः प्राहुः । दूषयति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चैतस्मिन्मानम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतस्मिंश्चार्थे मानं नास्ति । कथं नास्ति । य एनं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परमि त्याद्यागमानां सत्त्वादित्यत उक्तम्

ईशाप्रसादत इति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ईशाप्रसादतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ईशप्रसादेन विना केवलं प्रकृतिपुरुषविवेको मोक्षसाधनमित्यस्मिन्नर्थे मानं नास्तीत्यर्थः । अयमभिसन्धिः । भवत्येव प्रकृतिपुरुषविवेको मोक्षसाधनम् । किन्तु भगवत्प्रसादसाधनत्वेन । प्रकृतिपुरुषविवेके हि पुरुषस्य वैराग्यं सम्पद्यते । विरक्तस्य भक्तयादिद्वारा भगवत्प्रसाद इति । तदर्थानि चैतानि वाक्यानि । निरीश्वरेण तु साङ्ख्येन साक्षान्मोक्षसाधनत्वं प्रकृतिपुरुषविवेकस्योच्यते । न च तस्मिन्विशेषे प्रमाणमस्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतानि वाक्यानि प्रकृतिपुरुषविवेकस्य मोक्षसाधनत्वं तावत् प्रतिपादयन्ति । न च पारम्पर्यकल्पने कारणमस्ति । अत एतेषामेव साक्षात्साधनत्वे प्रामाण्यमित्यत आह

श्रुतय इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-श्रुतयः स्मृतयश्चैव यदेशस्य प्रसादतः ।वदन्ति नियमान्मुक्तिं तमृतेऽतः कुतो भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्य प्रसादादित्याद्याः

श्रुतयः ।

अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुरित्याद्याश्च

स्मृतयः ।

एव

शब्दस्य न प्राकृतपुरुषवाक्यानीत्यर्थः ।

यदा

यस्मात् ।

नियमात्

साधनान्तरव्यवच्छेदेन । नापरेण । स एवैक इति वचनात् ।

तं

प्रसादम् ।

भवेत् मुक्तिः ।

बलवद्बाधकसद्भावात् लाङ्गलेन वयं जीवाम इतिवत् पारम्पर्यपरत्वमेव तेषां वाक्यानां युक्तमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२७सु०- वैशेषिकाद्युक्तं मोक्षसाधनं निराकरोति

कणादेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कणादयोगाक्षपादा अपि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">योगशब्देन योगानुशासनस्य प्रणेता पतञ्जलिरुपलक्ष्यते । अनुपपन्नभाषिण इति शेषः । न केवलं साङ्ख्याद्या इत्यपेरर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- नन्वेते त्रयोऽपीश्वरप्रसादसाध्यां मुक्तिं ब्रुवते । तथा हि वैशेषिकेण यद्यपि द्रव्यादिपदार्थानां साधर्म्यवैधर्म्यतत्त्वज्ञानं निःश्रेयसहेतुरित्युक्तम् । तथाऽपि न साक्षात् । किन्तु धर्मद्वारैव । अन्यथा यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिदि्धः स धर्म इति सूत्रविरोधात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च धर्मोऽपि साक्षान्मोक्षहेतुः । अपि त्वीश्वरप्रसादसहकृत एव । यथोक्तम् । तच्चेश्वरचोदनाभिव्यक्ताद्धर्मादेवेति । स्पष्टं च तुष्टेर्मोचयतो बद्धानतुष्टेर्बध्नतः पुनः । कारागारमिदं विश्वं यस्य वन्दे तमीश्वरमि ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२९सु०- पतञ्जलिस्तु स्पष्टमाचष्टे तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानादिक्रियायोग इत्यादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३०सु०- अक्षपादो यद्यपि प्रमाणादिषोडशपदार्थतत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगम इत्याह । तथाऽपि प्रमाणादिपञ्चदशपदार्थतत्त्वज्ञानस्यात्मादिद्वादशविधप्रमेयतत्त्वज्ञानहेतुत्वमेव । आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुदि्धमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयमिति तुशब्दकरणात् । आत्मादिज्ञानमपि न साक्षान्मोक्षसाधनम् । किन्नाम परमेश्वरप्रसादोपेतमेव । स्वर्गापवर्गयोर्मार्गमामनन्ति मनीषिणः । यदुपास्तिमसावत्र परमात्मा निरूप्यते इति सम्प्रदायविद्वचनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ कथमनुपपन्नभाषिण इत्यत आह

ईशस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशस्य प्रसादतः । मुक्तिं ब्रुवाणा अप्याहुः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ईश(स्य)प्रसादतो मुक्तिं ब्रुवाणा अप्येते किञ्चिदयुक्तमाहुर्यतोऽतोऽनुपपन्नभाषिण इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३१सु०- तथा हि । यद्यपि वैशेषिकैरीश्वरप्रसादोऽङ्गीकृतस्तथाऽपि धर्मसहकारित्वेनैव । ईश्वरचोदनाभिव्यक्तादिति वचनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं पतञ्जलिरपि तपःस्वाध्यायादिसमानकक्ष्यतामेवेश्वरप्रणिधानस्याह ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नैय्यायिका अप्यात्मतत्त्वज्ञानमेव मोक्षसाधनमीश्वरप्रसादस्तु सहकारिमात्रमित्यास्थिताः । द्वितीयसूत्रे तथैव व्युत्पादितत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिस्मृतयस्तु धर्मादिकं समस्तं साक्षात्परम्परया वा भगवत्प्रसादसाधनम् । भगवत्प्रसादस्त्वनन्यापेक्षः साक्षादेव मोक्षसाधनमित्याचक्षते । सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् । न किञ्चिदन्तराधाय विमोक्षायापरोक्षदृगि त्याद्याः । अतः कथं नानुपपन्नवादिन इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३२सु०- इतश्चानुपपन्नभाषिण इत्याह

भोगादेव चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भोगादेव च कर्मणाम् । क्षयं प्राहुः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वैशेषिकादयस्तत्त्वविद इव ज्ञानात्पूर्वेषां कर्मणां ज्ञानादेव विनाशं न मन्यन्ते । किन्तु समाधिमहिम्नाऽपरिमितदेहव्यूहनिर्माणोनानन्तान्यपि विषमविपाकसमयान्यपि कर्माणि पिण्डीकृत्य तत्फलसुखदुःखभोगेनैव ज्ञानिनो विनाशयन्तीति प्राहुरतोऽप्यनुपपन्नभाषिण इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतदसङ्गतम् । मोक्षसाधनविचारस्य प्रस्तुतत्वादिति । मैवम् । विद्याकामकर्मादिलक्षणो हि बन्धः । अतस्तन्निवृत्तिर्मोक्ष इति कथं कर्मक्षयो न मोक्षः । वक्ष्यति च । कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तिरित्यादि । अतो मोक्षसाधनविषयैवेयं चिन्तेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३४सु०- तथाब्रुवाणा अपि कथमनुपपन्नभाषिण इत्यतोऽस्यार्थस्याप्रामाणिकत्वादित्याह

कुतश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कुतश्चैतत्प्रसन्ने जगदीश्वरे</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिनोऽपि कर्मणां फलभोगेनैव क्षय इत्येतत् कुत एव प्रमाणात् प्रतिपत्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न कुतश्चित् । अक्षीणकर्मणां मोक्षानुपपत्तेस्तत्क्षयहेतोश्चान्यस्याभावादत्यन्तसुखदुःखसंज्ञानमेव तत्क्षयकारणमिति कल्प्यत इत्यत आह

प्रसन्न इति

।

कुत एतदिति

वर्तते । ज्ञानेन प्रसन्नो भगवानेवाभुक्तफलान्येव कर्माणि विनाशयतीत्यन्यथैवोपपत्तेः कुत एतत्कल्प्यत इत्याशयः । भगवानपि कथमदत्तफलकर्मक्षयस्येष्ट इति न शङ्कनीयम् । तदैश्वर्यस्य क्वाप्यप्रतिहतत्वादिति भावेनोक्तं

जगदीश्वर इति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३५सु०- सम्भावितमेवैतन्न तु प्रमितम् । तत्कथमन्यथैवोपपत्तिरित्यत आह

भिद्यत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे । इति श्रुतिपुराणादिवचनेभ्योऽन्यथागतेः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हृदयग्रन्थिः

अविद्या । परा अप्यवरा यस्मात् स

परावरः ।

आत्मन्याततगुणे जगदी श्वरे । आद्यं कठश्रुतिवचनम् । द्वितीयं भागवतवचनम् ।

आदि

पदेन वक्ष्यमाणानीतिहासवचनानि गृह्यन्ते । अन्यथा फलभोगेन विनेश्वरप्रसादेनैव कर्मणां गतेरपगतेर्विनाशनिश्चयादन्यथैवोपपत्तिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३६सु०- नन्वत्र परमेश्वरे दृष्टे कर्माणि क्षीयन्त इत्युच्यते न तु दर्शनेनेति । ततो भोगेनेति व्याख्यानेऽपि न विरोध इति चेन्न । तथा सति हृदयग्रन्थिभेदनसंशयच्छेदनयोरप्यन्यसाध्यतास्वीकारापातात् । दृष्ट एवेत्येवशब्दविरोधाच्च । भोगेन क्षयस्य सर्वसाधारण्याद्दर्शनविशेषणस्य वैयर्थ्याच्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३७सु०- अज्ञो न सर्वाणि कर्माणि भोगेन क्षेप्तुं क्षमते । बहुतरत्वाद्विषमविपाकसमयत्वाच्च । ज्ञानी तु समाधिसामर्थ्यात् कायव्यूहं निर्माय सर्वाणि समाहृत्य फलभोगेन विनाशयतीत्यतो विशेषणोपपत्तिरिति चेत् कुत एषा कल्पना । उक्तार्थापत्त्यैवेति चेन्न । अस्मदुदाहृतवचनानामन्यथाव्याख्यानस्थितावर्थापत्तिस्थितिः । तत्स्थितौ च वचनानाम् अन्यथाव्याख्यानस्थितिरिति परस्पराश्रयापत्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वचनानामन्यथाव्याख्याननिरासे सत्यर्थापत्तिनिरासस्तन्निरासे (सत्यन्य)नान्यथाव्याख्याननिरास इति भवतामपि परस्पराश्रयापत्तिरिति चेन्न । अवधारणादिना निरवकाशस्योक्तत्वात् । भिनत्ति कर्मसङ्घातं प्रसन्नो भगवान् हरिरि त्यादीनामत्यन्तानवकाशानामन्यत्रोदाहृतत्वाच्च । अत एव नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपी त्यादिसामान्यवचनमज्ञानिविषयम् । ज्ञानिनामपि प्रारब्धकर्मविषयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मनो वै शरीराणि बहूनि मनुजाधिप । प्राप्य योगबलं कुर्यात् तैश्च सर्वां महीं चरेत् । भुञ्जीत विषयान् कैश्चित् कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् । संहरेच्च पुनस्तानि सूर्यस्तेजोगणानिवे त्यादिकं ज्ञानिनां प्रारब्धकर्मविषयम् । विशेषवचनबलेन प्रारब्धकर्मविनाशस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत एव ज्ञानादेवाशेषकर्मक्षये तदैव मुक्तिः स्यात् । न चैवम् । जीवन्मुक्तानामुपलब्धेरि त्यनवकाशं चोद्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३८सु०- विमतं कर्म फलभोगविनाश्यं कर्मत्वात् सम्प्रतिपन्नकर्मवदित्यनुमानं तु कृतप्रायश्चित्तकर्मण्यनैकान्तिकम् । प्रायश्चित्तं न कर्मक्षयहेतुरित्येतदुत्तरत्र निराकरिष्यामः । कृतप्रायश्चित्तकर्मत्वं हेतुरिति चेत्किमिदं नाम । पापनिवृत्त्यर्थत्वेन विहितो व्रतविशेष इति चेत् । तर्हि महानुभावानामनुग्रहादिना विनष्टे कर्मणि व्यभिचारः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पापनिवृत्तिहेतुमात्रं प्रायश्चित्तं विवक्षितमिति चेत् । तथाऽपि महदवज्ञादिना विनष्टे पुण्ये व्यभिचारः । क्षयहेत्वन्तररहितकर्मत्वं हेतुरिति चेन्न । ज्ञानस्यैव क्षयहेतोः सत्त्वेनासिद्धेः । ज्ञानं न कर्मक्षयहेतुतया विहितमिति चेत् । तत्किं विधिरेव हेतुत्वं गमयति । तथा सति समाधेरपि कायव्यूहनिर्माणादौ हेतुत्वं न स्यात् । आर्थवादिकं फलमविरुद्धं स्वीक्रियत इति चेत् । समं प्रकृतेऽपि । न ह्यत्र कश्चिद्विरोधोऽस्तीत्युक्तम् । अलौकिकत्वं तूभयत्रापि समानम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३९सु०- किञ्चास्मिन्मते न कदाऽपि कर्मक्षयः । भोगकालेऽपि पुनः करणात् । न करोतीति चासम्भावितम् । न हि कश्चित्क्षणमपी त्युक्तत्वात् । क्रियमाणाऽपि प्रवृत्तिर्नादृष्टजननीति चेन्न । श्रुतिस्मृतिविरोधात् । ज्ञानिनां ज्ञानसामर्थ्यात् तथेत्यन्यविषयं श्रुत्यादिकम् । तद्यथा पुष्करपलाशे , ब्रह्मण्याधाय कर्माणी त्यादिश्रुतिस्मृतिबलादित्थं कल्प्यत इति चेत् । प्राक्तनकर्मस्वप्ययं प्रकारः कुतो नाभ्युपगम्यते । रागद्वेषयोरभावान्न प्रवृत्तिरदृष्टकारणम् । यथोक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रवृत्तिः प्रतिबन्धाय हीनक्लेशस्ये ति । मैवम् । प्रामादिकब्रह्महननादीनामधर्महेतुत्वाभावप्रसङ्ग इत्यलम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४०सु०- पाशुपताद्युक्तं मोक्षसाधनं निराकरोति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च पाशुपताद्युक्तशिवादीनामनुग्रहात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पाशुपत

शब्देन चतुर्विधा अपि गृह्यन्ते ।

आदि

पदेन स्कन्दसौरादयः । द्वितीयेनादिपदेन स्कन्दादयः ।

अनुग्रहात्

मोक्षो भवतीति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च पाशुपताद्युक्तेति तावन्नानुग्रहस्य विशेषणम् । असामर्थ्येन समासानुपपत्तेः । तथा सति पाशुपताद्युक्तादिति स्यात् । अत एव मोक्षस्य विशेषणम् । तथा सति पाशुपताद्युक्त इति भवेत् । शिवादिविशेषणत्वे तु वैयर्थ्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । अस्तु तावदनुग्रहविशेषणम् । तत्र शिवादीनामनुग्रह इति समास एव । षष्ठ्या आक्रोश इति षष्ठ्या अलुक् । ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेती त्यादिश्रुतिविरोधपरिहारश्च तत्प्रयोजनम् । यः संसारधर्मैरीषदप्यस्पृष्टः परमशिवस्तत्प्रसादान्मुक्तिरिष्यत एव । यस्त्वज्ञानाद्युपेतस्तथा प्रमितस्तदनुग्रहान्मोक्षो नेत्युच्यत इति । मोक्षो ज्ञानं च क्रमशो मुक्तिगो भेद एव च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्तरेषां प्रसादेन नीचानां नान्यथा भवेदि त्यादिवाक्यविरोधपरिहाराय पाशुताद्युक्तेत्यनुग्रहो विशेषितः । अङ्गीक्रियत एव शिवाद्यनुग्रहो भगवत्प्रसादसाधनभूतो मोक्षहेतुः । न तु पाशुपताद्युक्तः स्वतन्त्रसाधनभूत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा पाशुपताद्युक्तेत्यपि भिन्नं पदम् । सुपां सुलुगिति पञ्चम्या लुक् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा प्रथमाया लुक् । मोक्षस्य चेदं विशेषणम् । तत्र वादिनिर्देशप्रयोजनं व्यक्तमेव । यद्वाऽस्तु यथाश्रुतं शिवादीनामेव । ये शिवादयः पाशुपतादिभिः स्वातन्त्र्येणोपास्या उक्तास्तेषां (य)तथोपासितानामनुग्रह एव नास्ति प्रत्युत कोष एव । अतोऽनुग्रहान्मोक्षो दूरनिरस्त इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०- कुतः शिवादीनामनुग्रहान्मोक्षो नेत्यत आह

नान्य इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नान्यः पन्था इति ह्युक्तं पुरुषज्ञानतः श्रुतौ</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तमेवमि ति श्रुतौ सहस्रशीर्षा पुरुष इति प्रकृतपुरुषज्ञानतोऽन्यनिषेधेनामृतत्वमुक्तं हि यस्मात्तस्मात्पुरुषोत्तमानुग्रह एव ज्ञानेनेरितो मोक्षहेतुर्न शिवाद्यनुग्रह इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- ननु पुरुषसूक्ते पशुपुरुष एव प्रतिपाद्यते न विष्णुः तत्कथं विष्णुज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे मन्त्रोऽयमुदाहृतः । पशुपुरुषज्ञानमपि पशुपतेरनुग्रहे परमोपयोगीति मोक्षसाधनमुच्यते । नान्य इति च न विरुद्धम् । साधनवत् साधनस्य परित्यागेऽपि फलानुदयादिति चेत् । किमेतत्पुरुषशब्दस्य विष्णौ शक्तयभावात् कल्प्यते । तात्पर्यज्ञापकाभावाद्वा बाधकसद्भावाद्वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नाद्यः । नारायणानुवाके पुरुषशब्दस्य हरौ प्रयोगादित्याह

सर्व इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि । एवं पुरुषशब्दश्च प्रयुक्तोऽब्धिशये हरौ</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं पुरुषज्ञानतोऽमृतत्वमुक्तम् । किन्तु पुरुषशब्दश्च हरौ प्रयुक्तः । विद्युतः पुरुषादित्युक्तोऽपि पशुपुरुष एव किन्न स्यादित्यत उक्तम्

अब्धिशय इति

। अम्भस्य पारे, यमन्तःसमुद्रे इत्यस्मिन् पुरुषे अब्धिशयत्वस्य श्रवणात् । महोदधिशयोन्तक इत्यादिना तस्य विष्णुलिङ्गत्वागमात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४३सु०- इतश्चायं नारायणो न पशुरित्याह

न तस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः । इति चाधिपतिस्तस्य प्रतिषिद्धः स्वयं श्रुतौ । विश्वतः परमां नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् । इति सर्वाधिकत्वोक्तया समोऽपि विनिवारितः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्य

पुरुषस्य ।

ईशे

ईष्टे । व्यत्ययो बहुलमिति वचनात् । अधीगर्थदयेषां कर्मणीति षष्ठी । महदिति यशश्चेति तस्य पुरुषस्य नाम ।

श्रुतौ

नारायणानुवाके

न तस्येति

वाक्येन तस्य पुरुषस्याधिपतिः स्वयं मुखत एव प्रतिषिद्धः । परमश्चासावश्चेति परमास्तं

परमाम् ।

लिङ्गव्यत्ययेन परममिति वा ।

विश्वं

पूर्णम् । नारायणानुवाक एव विश्वत इति

श्रुतौ तस्य

पुरुषस्य सर्वाधिकत्वोक्तया समोऽपि विनिवारितः । न हि सर्वाधिकस्य समो युज्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४४सु०- ततः किमित्यत आह

समेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-समाधिकस्य राहित्यान्नोपचारपुमानसौ</div>
<p class="gr-vyakhya-para">समाधिकस्येति द्वन्द्वैक्यवद्भावः । असौ नारायणानुवाकोक्तः । उप समीपे चारो यस्यासौ प्रधानस्योपसर्जनभूत उपचारपुमान् पशुपुरुषो नेत्यर्थः । नारायणनामादिना हरिरेवायमिति शिष्यैरेव ज्ञातुं शक्यत इति नोक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४५सु०- अधिपतिराहित्यसर्वाधिकत्वयोस्ततोऽवगतस्य समाधिकराहित्यस्य च पशावनुपपत्तेर्न तद्विषयोऽयं पुरुषशब्दः । किन्तु नारायणादिनाम्नाऽब्धिशयत्वादिलिङ्गेन च विष्णुविषय एवेत्यस्तु । न तावता पुरुषशब्दस्य विष्णौ वाचकत्वशक्तिः सिद्ध्यति । प्रयोगस्यामुख्यया वृत्त्याऽप्युपपत्तेरित्यत आह

समेति

। असौ विष्णुरुपचारेण पुरुषशब्दविषयो न भवति किन्तु मुख्यवृत्त्यैव । कुतः । मुख्यासम्भवे ह्युपचारः कल्प्यते । पुरुषशब्दस्य मुख्यार्थः पूर्णत्वम् । तच्च विष्णोरेव समाधिकराहित्याद्युज्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४६सु०- अस्त्वेवं पुरुषशब्दस्य विष्णौ वाचकत्वशक्तिस्तथाऽपि पुरुषसूक्ते ज्ञापकाभावात् तत्परत्वं नास्तीति द्वितीयं निराकरोति

पुरुष एवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ।उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ।मुक्तामुक्तपरेशत्वमिति तस्याह सा श्रुतिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्भूतं यञ्च भव्यं यच्च भवदमुक्तं विश्वमिदं सर्वं पुरुष एव । पुरुषाधीनमेव । यत एवमन्नेनान्नमदनीयममुक्तवर्गमतिरोहति अतिक्रामति । अमुक्ताधिपतिरिति यावत् । तस्मादमृतत्वस्योत भावभवित्रोरभेदान्मुक्तवर्गस्यापीशानः । संसारे स्वाधीनं जगद्यदि मुक्तौ स्वाधीनत्वं जह्यात् तदा प्रेक्षावान्न मोचयेत् । अतो मुक्तावपि तदधीनमेवेति सा श्रुतिः पुरुषसूक्तमन्त्रस्तस्य मुक्तामुक्तपरेशत्वमाह । तच्च मुक्तानां परमा गतिरित्यादिना विष्णोरेवावगतं पशोस्त्वसम्भावितमेवेत्यतः पुरुषसूक्तं विष्णुपरमेवेति ज्ञायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४७सु०- ननु च पुरुष एवेदं सर्वमिति पुरुषस्यात्र स(र्वत्व)र्वात्मकत्वमेवोदितम् । तत्कथं मुक्तामुक्तपरेशत्वमाह श्रुतिरिति तत्राह

अमृतेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अमृतेशानवचनात् सर्वस्येशानतोदिता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ईशानेति

भावप्रधानो निर्देशः । उत्तरार्धे मुक्तेशानत्वस्योक्तत्वात् पूर्वार्धेऽमुक्तस्य सर्वस्येशानतैवोदिता ज्ञातव्या । न तु सर्वत्वम् । न हि कोऽपि वादी मुक्तौ भेदममुक्तावभेदमङ्गीकरोति । नापि युज्यते । अभिन्नस्य पश्चाद्भेदादर्शनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४८सु०- हेत्वन्तरमाह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि सर्वत्वमुदितमुतेश इति तद्वृथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वार्धे यदि पुरुषस्य सर्वत्वमुदितं स्यात् तत्तर्ह्युत्तरार्धेऽमृतत्वस्योतेशान इत्युतशब्दो वृथा स्यात् । तत्कथमित्यत आह

उतशब्द इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उतशब्दो वदेदेष हीशत्वस्य समुच्चयम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्तरार्धस्थ उतशब्दो यस्मादीशत्वस्य समुच्चयं वदेत् । अर्थान्तरस्यासम्भवात् । न च द्वयोरीशत्वयोरनुक्तौ तत्समुच्चयोक्तेरवकाशोऽस्ति । तस्मादुतशब्दो वृथैवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४९सु०- युक्त्यन्तरमाह

पुरुषेणैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुरुषेणैवेदं व्याप्तमिति ब्राह्मणं चाह तं प्रति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पुरुष एवेदं सर्वमि ति पुरुषेणैवेदं सर्वं व्याप्तमातृणादाकरीषात् सर्वं भगवानिति मिथ्यादृष्टिरेषेति शाखान्तरब्राह्मणं च तं मन्त्रं प्रति प्रवृत्तं तस्य मन्त्रस्य व्याख्यानरूपमेवाह अतश्च न सर्वत्वमर्थः ।

व्याप्तं

वशीकृतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन धर्म(र्मि)समुच्चयार्थ उतशब्द इत्यपि परास्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५०सु०- इतश्च सर्वेशत्वमेव पूर्वार्धार्थो न तु सर्वत्वमित्याह

एतावानिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एतावानस्य महिमेति महिम्नो वचो हि तत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इति वचनादिति शेषः ।

अस्य

पुरुषस्यैतावान्

महिमा

यः पूर्ववाक्योक्त इत्युत्तरवाक्यबलात् तत् पुरुष एवेदम् इत्येतत् पुरुषस्य महिम्नो वाचकं

वच

इति तावज्ज्ञायते । ततश्च महिमप्रतिपादकं यथा स्यात् तथा व्याख्येयम् । न च सर्वात्मत्वं महिमा । अपकर्षहेतुत्वात् । किन्तु सर्वाधिपत्यमेव । न च तदतिरिक्त(क्तं)महिम्नो वचनम् । सङ्कोचे कारणाभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५१सु०- इतोऽप्येतदेवमित्याह

सोऽमृतस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । इत्यमुक्ताधिपत्यं तु पूर्वार्धोक्तमनूद्य च । उतामृतस्येश इति विधत्ते मुक्तिगेशताम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इति भागवतवचनादिति शेषः । अनूद्य यदन्नेनातिरोहतीति वचनेन हेतुतयेति शेषः । विधत्ते श्रुतिः । अयमर्थः । उत्तरार्धे तावदमुक्ताधिपत्यं हेतुत्वेनोपादाय मुक्ताधिपत्यं प्रतिजानीते श्रुतिरिति ज्ञायते । पुरुषसूक्तव्याख्यानप्रसङ्गे सोऽमृतस्येति भागवतवचनेनोत्तरार्धस्य तथैव व्याख्यातत्वात् । अत एव अन्नेन दिव्यभोगेन यदतिरोहत्यधिरोहत्येधते तस्यामृतत्वस्य देवत्वस्येशान इति व्याख्यानमयुक्तम् । भावभवित्रोरेकत्वाभिप्रायेणामृतत्वस्येत्येतदमृतस्येति हि व्याख्यातम् । देवव्यावृत्त्यर्थमेव चाभयस्येत्युक्तम् । अन्नेनेति तृतीया च द्वितीयार्थेत्यभिहितम् । अन्नं च न प्रसिद्धमिति मर्त्यमित्युदितम् । सोऽयमुत्तरार्धार्थः पूर्वार्धस्यास्मद्व्याख्यान एव युज्यते । पूर्वार्धेऽमुक्ताधिपत्यं विहितम् । उत्तरार्धे तत्पूर्वार्धोक्तममुक्ताधिपत्यं हेतुत्वेनानूद्य पुरुषस्य मुक्तिगेशतां विधत्ते श्रुतिरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परकयव्याख्याने तु परस्परव्याघातेनानुपपन्न एवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५२सु०- एतेन पुरुषशब्दस्य विष्णुविषयत्वे सर्वात्मकत्वं बाधकम् । न हि विष्णोः सर्वात्मकत्वं भवदि्भरप्यभ्युपगम्यते । पशोस्तु देहायोगवशाद् भूतत्वादिकं युज्यत इति तृतीयपक्षोऽपि निरस्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५३सु०- उपसंहरति

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो विष्णुपरिज्ञानादेव मुक्तिर्न चान्यतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परिज्ञानात्

परिज्ञानोदितात्प्रसादात् ।

अन्यतः

शिवादीनामनुग्रहात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५४सु०- पाशुपता अपि ज्ञानिनो भोगेनैव कर्मक्षयमाचक्षते । तदप्यनुपपन्नमित्याह

तद्यथेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तद्यथेति श्रुतेश्चैव ततः कर्मक्षयो भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हैवास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति श्रुतेः । इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिष्वि ति ह्रस्वता श्रुतित्वान्न भवति । प्रोतं प्रविष्टम् । प्रदूयेत परितप्तं भवेद् भस्मीभवेत् । इति तन्निदर्शनं यथा । अस्य ज्ञानिनः । प्रदूयन्ते विनश्यन्तीत्यर्थः । चशब्दः पूर्वोदाहृतवाक्यसमुच्चयार्थः ।

तत एव

विष्णुपरिज्ञानादेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५५सु०- नन्वस्यां श्रुतौ ज्ञानिनः कर्मणां परितापः श्रूयते न तु ज्ञानेन विनाश इति विवक्षितोऽर्थ इत्यतो भगवद्वाक्यसमाख्यामाह

यथेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्यत्र ज्ञानस्य कारणत्वं स्फुटं प्रतीयते, तथाऽपि कर्मणां भस्मसात्करणं नाम मुख्यासम्भवात् किं कल्पनीयमिति न ज्ञायते अतो वाक्यान्तरं पठति

सर्वेति</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।इत्यादिभगवद्वाक्यैरुक्तार्थश्चावसीयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">धर्मानवैष्णवान्काम्यार्थांश्च । शरणप्राप्तिश्च सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्वमि त्यादिनाऽन्यत्र भगवत्पादैरेव व्याख्याता । ततः प्रसन्नोऽहम् । मा शुचः । न शोचिष्यसि मुक्तो भविष्यसि । आदिपदेन गतसङ्गस्य मुक्तस्ये त्यादेः सङ्ग्रहः । भगवद्वाक्यैश्चेति सम्बन्धः । तद्यथेति श्रुतेरुक्तार्थः भगवद्वाक्यैरवसीयत इति वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५६सु०- भाट्टानां मोक्षसाधनमनुवदति

नित्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नित्यनैमित्तिकं कर्म कुर्वन्नन्यत्परित्यजन् ।मुच्यते संसृतेश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यं

नाम यदकरणे प्रत्यवायः, ब्राह्मण्यादिकमेव च निमित्तमुपादाय विहितं तदुच्यते । यथा सन्ध्यावन्दनादि ।

नैमित्तिकं

नाम यदकरणे प्रत्यवायः पितृमरणाद्यागन्तुकं च निमित्तमुपादाय विहितं तदुच्यते । यथा पितृश्राद्धादि ।

अन्यत्

काम्यं निषिद्धं च । तत्र यत्करणे फलकरणे न प्रत्यवायः । कामनानिमित्तं तत्काम्यम् । यथा ज्योतिष्टोमादि । प्रतिषिद्धं निषिद्धम् । यथा ब्रह्महत्यादि । उपात्तं च कर्म भोगेन क्षपयन्निति चशब्दार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमाशयः । सुखदुःखतत्कारणरूपो हि संसारः । स च कर्मनिमित्त एव । नित्यनैमित्तिकयोरकरणे त्वधर्मप्रचयेन दुःखतत्साधनावाप्तिरस्य भवति । निषिद्धकरणेऽपि तथा । काम्यकरणे तु धर्मोत्पादनेन सुखतत्साधनावाप्तिर्जायते । मुमुक्षुस्तु नित्यं नैमित्तिकं च नियमेन करोति । परित्यजति च निषिद्धमिति न दुरितोपचयः । काम्यमपि परित्यजतीति न धर्मोपचयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमनागतयोर्धर्माधर्मयोरनुत्पादे प्रागुपात्तौ च भोगेन क्षपयन्निर्बीजायाः संसृतेर्मुच्यत इति । यथोक्तम् । मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिघांसया इति । न च पञ्चमी कर्मविधाऽस्ति । यत्करणेऽकरणे वा धर्माधर्मोदयः स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५७सु०- निराकरोति

एतदपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एतदप्येतेन निराकृतम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन

नान्यः पन्था इति श्रौतेन भगवज्ज्ञानव्यतिरिक्तमोक्षसाधननिषेधेन । अपि च नित्यनैमित्तिककर्मणां नियमेन सम्यगनुष्ठानं तावदशक्यमेव । चरन्ति देव विहितं समस्तमर्धमेव मुनयो दशांशतो मनुष्या इत्यादिश्रुतेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि निषिद्धाकरणं सम्भावितम् । प्रामादिकानां मानसवाचिककायिकानामपरिहार्यत्वात् । प्रायश्चित्तात् तत्क्षय इति चेन्न । प्रायश्चित्तस्यापि सम्यगनुष्ठातुमशक्यत्वात् । पूर्वोपार्जितकर्मणां भोगेन क्षयस्त्वत्यन्तासम्भावित एव । अनन्तत्वादित्यलम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५८सु०- नन्वेतत्सर्वं सूत्रानुक्तं कस्माद्वर्ण्यत इत्यत आह

विद्यैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विद्यैवेतीममेवार्थं स्वयमेवाह वेदराट्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विद्यैव तु निर्धारणादि ति सूत्रेण । स्वयमेव न त्वर्थतः । वाजसनेयिनोऽधीयते । षट्त्रिंशत्सहस्राण्यपश्यदात्मनोऽग्नीनर्कान्मनोमयान्मनश्चित इत्यादि । तत्र संशयः । किमेतेऽग्नयः क्रियानुप्रवेशिनस्तच्छेषभूता उत स्वतन्त्राः केवलविद्यात्मका इति । क्रियामयस्याग्नेः प्रकरणात् तद्विषय एवायमुपदेश इति प्राप्तेऽभिधीयते । विद्यात्मका एवैतेऽग्नयो न क्रियाशेषभूताः । ते हैते विद्याचित एवेति निर्धारणात् इति परेषां व्याख्यानमसदेवेति भावेनोक्तमिममेवार्थमिति । विफलत्वादस्याश्चिन्तायाः । पक्षद्वयेऽप्यभ्युदय एव ह्यस्य प्रयोजनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्तु नित्यानित्यवस्तुविवेकाञ्छमदमादिसम्पन्नः सर्वभोगवैराग्योपेतो मुमुक्षुरथशब्देनोत्तरमीमांसायामधिकारी सूचितः स कथमेतासु फल्गुचिन्तासु प्रवर्तत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५९सु०- एवं सूत्रकृता पूर्वपक्षितानि मतानि निराकृत्येदानीं ये सूत्राणां वृत्तिकारा अन्यथा भाषन्ते तेषां मतानि निराकुर्वाणः समुच्चयनियमवादिनां मतं तावदपाकरोति

विनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विना कर्म न मोक्षः स्याज्ज्ञानेनेत्यपि सा श्रुतिः । नान्यः पन्था इति ह्येव निवारयति सादरम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">संसारनिवृत्तिमात्रं केवलेन ज्ञानेन भवति । आनन्दवृदि्धस्तु कर्मसापेक्षेणैव ज्ञानेनेति भगवतः पन्थाः । यद्वक्ष्यति सहकारित्वेन चेति । अतो ज्ञानकर्मभ्यां मोक्ष इत्यनुक्तवा कर्म विना केवलज्ञानेन न मोक्षः किन्तु कर्मसहितेनेत्युक्तम् । इत्येतदपि मतं सैव सूत्रगृहीतैव नान्यः पन्था इति श्रुतिः स्पष्टं निवारयति । तमेवं विदित्वेति ज्ञानमात्रस्य मोक्षसाधनत्वमुक्तवा पुनर्नान्यः पन्था इति वचनादादरोऽवगम्यते । न च समुच्चयनियमे किमपि प्रमाणमस्ति । अन्धन्तमः प्रविशन्तीत्यादीनामन्यार्थत्वात् । यथाऽन्नं मधुसंयुक्तं मधु चान्नेन संयुक्तम् । एवं तपश्च विद्या च संयुक्ते भेषजं महदि त्यादीनां परोक्षज्ञानविषयत्वात् । अपरोक्षज्ञानविषयत्वेऽप्यानन्दवृद्ध्यर्थत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६०सु०- मायावादिनो वदन्ति । द्विविधो मोक्षः परापरभेदात् । तत्रापरो वैकुण्ठसत्यलोकादिप्राप्तिलक्षणः । परस्त्वविद्याऽस्तमये सत्यद्वैतब्रह्मावस्थानरूपः । प्रतीकादिविषयमन्यथोपासनमपरस्य साधनम् । परस्य त्वेकत्वज्ञानमिति । तत्रान्यथोपासनस्य वैकुण्ठादिप्राप्तिसाधनत्वं तावदपाकरोति

अन्यथेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्यथोपासनमपि तमेवमिति वादिनी ।निवारयत्यादरेण</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं यथास्थितेनैव प्रकारेण न त्वन्यथेति वदन्ती श्रुतिरन्यथोपासनमपि पुरुषार्थसाधनं निवारयति । न केवलं परमपुरुषज्ञानव्यतिरिक्तपक्षान् । तमित्यनेन यथार्थज्ञानं लब्धमेव । सप्रकारस्य प्रकृतस्य परामर्शोपपत्तावेकदेशविषयत्वकल्पनानुपपत्तेः । तथाऽपि यदेवमिति वदति तदाऽऽदरसूचनार्थमिति । परममोक्षविषयेयं श्रुतिरस्तु । अपरस्तु पुरुषार्थोऽन्यथोपासनेन भविष्यतीत्यत आह

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न प्रतीक इति प्रभुः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रतीके न हि सः इति सूत्रकारोऽन्यथोपासनस्य सर्वथाऽप्यकर्तव्यत्वं वक्ष्यति । अतो न तत्पुरुषार्थलेशहेतुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६१सु०- सूत्रस्यार्थान्तरं वक्ष्यामीति वदन्तं प्रति श्रुतिविरोधमाह

अन्धमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते । इति श्रुतिविरोधाच्च नान्यथोपासनं भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पुरुषार्थसाधनमिति शेषः । श्रुतिस्त्वन्यत्र स्मृतिसम्मतिप्रदर्शनेन व्याख्याता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६१असु०- इदानीमेकत्वज्ञानस्य परमोक्षसाधनत्वं निराकरोति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चाप्येकत्वविज्ञानादुक्तन्यायेन मुच्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चोऽवधारणे । एकत्वविज्ञानादपि पुरुषः संसारान्न मुच्यते । कुतः । उक्तन्यायेन तमेवं विद्वानि ति सहस्रशिरस्त्वादिमहामहिमोपेतस्य भगवतो ज्ञानममृतत्वसाधनमभिधाय नान्यः पन्था इति साधनान्तराभावस्योक्तत्वात् । पुरुष एवेदं सर्वमि त्युक्तमेकत्वमेवंशब्देन परामृश्यत इति चेन्न । उक्तन्यायेन तस्य वाक्यस्यैकत्वविषयताया अभावात् । तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत इत्यादिश्रुतयस्तु तद्गुणसारत्वादि त्युक्तन्यायेन नैक्यज्ञानस्य मोक्षसाधनतां वदन्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६२सु०- किञ्चैक्यज्ञानमन्यथाज्ञानमिति पृथगुपदेशादि त्युक्तन्यायेन सिद्धम् । मिथ्याज्ञानं चानर्थसाधनमित्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६३सु०- अपि चाद्वैतज्ञानस्य न तावद्यागादिवद्राजसेवादिवद्वा मोक्षसाधनत्वम् । किन्तु अविद्याविरोधित्वेन । विरोधिनाऽद्वैतसाक्षात्कारेणाविद्यायां निवृत्तायां तदुपादानको बन्धः स्वयमेव निवर्तत इति । तथा च साक्षात्कृताद्वैतानामुत्तरक्षण एव देहादिद्वैतदर्शनाभावः प्राप्नोति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अङ्गीक्रियते च जीवन्मुक्तिः । ज्ञानेनाविद्यायां निवृत्तायामपि तत्संस्कारेण द्वैतदर्शनानुवृत्तिर्भवतीति चेन्न । संस्कारस्याविद्याकार्यत्वेऽवस्थानानुपपत्तेः । न ह्युपादाने निवृत्ते कार्यमवस्थितं दृष्टम् । अन्यथा सत्यत्वप्रसङ्गः । ज्ञानोदयेऽप्यनिवृत्तस्य तस्य निवर्तकान्तराभावात् सर्वदा(ऽनिवृ)नुवृत्तौ न कदाऽपि द्वैतदर्शननिवृत्तिः स्यात् । असङ्गस्यात्मनो विनैवाविद्यासम्बन्धेन संस्काराश्रयत्वं चायुक्तमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन प्रारब्धकर्मवशाद् द्वैतदर्शना(ऽनिवृ)नुवृत्तिरित्यपि निरस्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानेन निवृत्ताऽप्यविद्या दग्धपटन्यायेन किञ्चित्कालमवतिष्ठते । तेन द्वैतदर्शनानुवृत्तिर्घटत इति चेन्न । आत्यन्तिकनिवृत्तौ कारणाभावेन द्वैतदर्शनानुपरमप्रसङ्गात् । एतेन अविद्यालेशावस्थानपक्षोऽपि प्रतिक्षिप्तः । लेशश्च पटस्य तन्तुरिवावयवो वा स्यात् प्रदेशो वा धर्मो वा । नाद्यः । अकार्यत्वादविद्यायाः । न द्वितीयः । प्रदेशानङ्गीकारात् । प्रदेशिनो निवृत्तौ प्रदेशावस्थानासम्भवाच्च । न तृतीयः । धर्मिणोऽपगमे धर्मानपगमानुपपत्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६४सु०- अथ मतम् । संसारमूलकारणभूताऽविद्या यद्यप्येकैव । तथाऽपि तस्याः सन्त्येव बहव आकाराः । तत्रैको बन्धस्य परमार्थसत्यत्वविभ्रमहेतुः । द्वितीयोऽर्थक्रियासमर्थवस्तुकल्पकः । तृतीयस्त्वपरोक्ष्यप्रतिभासविषयाकारकल्पकः । तत्राद्वैतस्य सत्यत्वाध्यवसायेन समस्तद्वैतसत्यत्वकल्पक आकारो निवर्तते । अर्थक्रियासमर्थप्रपञ्चोपादानं मायाकारस्तत्त्वसाक्षात्कारेण विलीयते । अपरोक्षप्रतिभासयोग्यार्थाभासजनकस्तु मायालेशो जीवन्मुक्तस्य निवृत्तः समाध्यवस्थायां तिरोहितोऽन्यदा देहाभासजनकाभासहेतुतयाऽनुवर्तते । प्रारब्धकर्मफलोपभोगावसाने तु निवर्तत इति । तदयुक्तम् । अस्याः कल्पनायाः निष्प्रमाणकत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इति श्रुतिरत्र प्रमाणमिति चेन्न । अत्र पारमेश्वरशक्तिप्रतिपादनात् । ज्ञानबाध्यानिर्वाच्यमायाकारप्रतिपादनाप्रतिभासनात् । तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद् भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरि ति श्वेताश्वतरमन्त्रेऽपि भूयोभूयस्तस्मिन्मनसो योजनाद्यो जायते तत्त्वभावस्तत्त्वज्ञानं तस्मादुदितात्तस्य परमेश्वरस्याभिध्यानादनुग्रहात्कर्मक्षयान्ते विश्वबन्धकमायानिवृत्तिर्भवतीत्युच्यते न तु अनिर्वाच्यविद्याकाराणां क्रमेण निवृत्तिर्बाधलक्षणा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च योऽपि मायाकारोऽनुवर्तत इत्युच्यते तत्त्वज्ञानं तस्य विरोधि न वा । आद्ये कथं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न निवर्तते । द्वितीये ज्ञानेन न निवर्तेत । तथा च सत्यः स्यात् । कर्मक्षये सति निवर्तत इति वदता कर्मणां तत्कारणत्वमुक्तं स्यात् । अन्यथा तन्निवृत्तौ निवृत्तेरनुपपत्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६५सु०- अथ मन्यसे । ज्ञानमेवाविद्यालेशस्य निवर्तकम् । किन्तु प्रबलेन प्रारब्धकर्मणा प्रतिबद्धं न निवर्तयति । फलभोगेन तु प्रतिबन्धके क्षीणे निवर्तयतीति । तदप्ययुक्तम् । निरुपादानकर्मावस्थानानुपपत्तेः । स एवाविद्यालेशः कर्मोपादानमिति चेन्न । कर्मावस्थानेऽविद्यालेशावस्थानं तदवस्थाने च कर्मावस्थानमिति परस्पराश्रयत्वापत्तेः । उत्पत्त्यादाविवावस्थानेऽपि तस्य दोषत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चास्यार्थस्य न किञ्चित्स्फुटं ज्ञापकान्तरमस्ति । ततो मा नाम भूदवस्थितावितरेतराश्रयत्वम् । ज्ञप्तौ तु भवत्येव । जीवन्मुक्तयन्यथाऽनुपपत्त्यैवैषोऽर्थः कल्प्यत इति चेन्न । परमपुरुषानुग्रहेणैव मोक्ष इत्यस्य सकलश्रुतीतिहासपुराणादिसिद्धस्यार्थस्याङ्गीकारेणैव सर्वस्योपपत्तावस्याः कल्पनाया अनवकाशादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६६सु०- अधिकरणार्थमुपसंहरति

इति सर्वमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इति सर्वं प्रतिज्ञाय सर्वैस्तर्कैः सदागमैः । उपासीत हरिं नित्यं गुणैरेव स्वयोग्यतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नास्त्येव मोक्षः सत्त्वे वा साधनान्तरसाध्य इत्येतदनुपपन्नम् । किन्नाम निष्कामभगवदर्थश्रुत्यादिविहितकर्मानुष्ठानेन शुद्धान्तःकरणस्य रागादिदोषक्षये जातभगवद्भक्तेः श्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासवतः परमभागवतस्य भगवत्साक्षात्कारे जाते प्रसन्नो भगवान् अप्रारब्धानि कर्माणि विनाश्य भागवतधर्मप्रवृत्तये ज्ञानिनं कमपि कालं व्यवस्थापयंस्तदर्थं प्रारब्धानि कर्माण्यवशेष्य तत्फलोपभोगे सति तान्यपि विनाश्य प्रकृतिबन्धान्मोचयतीति सर्वं प्रतिज्ञाय गुणैरेव न तु सोऽरोदीदित्यादिना प्रतीतैरप्यगुणैरिति समाने चेति सूत्रखण्डस्यार्थमनुवदति । युक्तमिति शेषः । स्वयोग्यत एव न तु योग्यतातिक्रमेणेति प्राप्तेश्चे(त्यादिसू)ति सूत्रार्थानुवादः । प्रयोजनं चोत्तरेण सङ्गतिसूचनमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६७सु०- स्वयोग्यत इत्युक्तम् । तामेव योग्यतां विवृणोति

ब्रह्मेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ब्रह्मा सर्वगुणैश्चैव क्रियासामान्यतश्च गीः । गुणसामान्यतो रुद्रो द्रव्यसामान्यतः परे ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मैवेति सम्बन्धः ।

सर्वैः

वेदोदितैः ।

च

शब्दः क्रियाद्रव्यसमुच्चयार्थः । हरिमुपासीतेति वर्तते । वेदोक्तसमस्तगुणक्रियोपेततयाऽनन्तरूपं हरिमुपासितुं ब्रह्मैव योग्य इत्यर्थः । चस्त्वर्थः । सरस्वती तु

क्रियासामान्यतः

क्रियासङ्कोचेनोपास्ते । सकलवेदोक्तगुणोपेततयाऽनन्तरूपं हरिमुपास्ते । त्रिविक्रमत्वादिक्रियास्तु नित्यविक्रान्त्यादिष्वन्तर्भावयतीत्यर्थः ।

गुणसामान्यतः

समस्तरूपाण्युपास्ते । गुणान् क्रियांश्च सङ्कोचयतीत्यर्थः ।

परे

शक्रादयः । द्रव्याणि रूपाणि गुणक्रियासङ्कोचस्तु सिद्ध एव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन समान एवं चाभेदादि त्यधिकरणतात्पर्यमुक्तं भवति । विद्यैव तु निर्धारणात् इत्यतःपूर्वमेवेदमधिकरणम् । तत्कुतो व्यत्यासेन व्याख्यानम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । प्रकरणशुद्धौ प्रमेयं सुग्रहं भवतीत्यतः क्रमभङ्गः । तथा हि । उपासनस्वरूपानिश्चये न कोऽपि विचारोऽवकाशं लभत इति तत्स्वरूपमादौ दर्शितम् । ततस्तस्य कर्तव्यता समर्थिता । अनन्तरं तदितिकर्तव्यताजिज्ञासायां योग्यतादिविचार इति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति विद्याधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_A042_B90">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S03_A042_B90"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03_A042_B90
| id = AV_C03_S03_A042_B90_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ यावदधिकाराधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६८सु०- एतद्यथा यथेत्यादिना भाष्ये व्याख्यातम् । तदविस्पष्टम् । अधिकारविशेषस्य कारणत्वानभिधानात् । मुक्तावित्युक्तया संसारे नैवमिति प्रतीतेः । आनन्दमात्रग्रहणाद्गुणानन्तरव्यावृत्तिप्राप्तेः । धर्मिणामनिर्देशाच्च । अतः स्पष्टं व्याचष्टे

अधिकारेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः ।विशेषो देवतादीनां</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अधिकारो योग्यता । अत्र सामान्योक्तया मुक्तौ संसारे चेति गम्यते । तर्हि मुक्ताविति कस्मादुक्तमित्यत आह

मोक्षे चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मोक्षे चैव विशेषतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

स्त्वर्थः । विशेषस्तु मोक्ष एवेत्यन्वयः । संसारे विक्षेपवशाद्योग्यतानुसारित्वं किञ्चिद्विहन्यते ।

मोक्षे

तदभावाद्योग्यतानुसार्येव नियमेन भक्तयादिकं भवतीत्यतो मुक्तावित्युक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६९सु०- एवं तर्हि मुक्तानां परस्परं द्वेषेर्ष्यादिप्रसङ्गेन मुक्तत्वविरोधः स्यादित्याशङ्कापरिहारार्थं सूत्रम्-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अक्षरधियां त्वविरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ॐ ।।

इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदप्यविशदम् । दोषाभावसाम्यादित्यत्र साम्यपदप्रयोजनादर्शनात् । उत्तमेभ्योऽन्येषां भावादित्यस्योत्पत्तेरिति प्रतीतेः । शिष्यवदिति चायुक्तम् । क्वचिच्छिष्यस्यापि गुरौ द्वेषादिदर्शनात् । अतो व्याख्याति

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न तावता विरोधोऽस्ति निर्दोषत्वात्समस्तशः ।आभासत्वात्परेषां तदवराणां च सर्वशः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तावता परस्परमसाम्येन द्वेषादिप्रसङ्गेन मुक्तत्वविरोधोऽस्ति । साम्यशब्दस्यार्थः

समस्तश इति

। उत्तमेभ्य इत्यस्य विवरणम्

आभासत्वादिति

। तदवराणां सर्वेषां पराभासत्वाच्चेति योजना । एतदेव विवृण्वन् दृष्टान्तं व्याख्याति

यत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यतोऽवराणां सर्वेऽपि गुणाः सर्वाः क्रिया अपि ।नियमेनैव पूर्वेषां सुप्रसादनिबन्धनाः ।अतः सच्छिष्यवत्तेषां नैवेर्ष्यादिः कथञ्चन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">गुरौ सच्छिष्यस्येवेत्यर्थः । एतच्चोत्तरत्र स्फुटीकरिष्यत्याचार्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७०सु०- चिरन्तनास्तु वृत्तिकाराः सूत्रद्वयमिदमन्यथा व्याचक्षते । विदुषां किं ज्ञानोदयानन्तरमेव मुक्तिः किंवा नेति संशये पूर्वस्मिन्पक्षे सतीदमुच्यते । आधिकारिणां परमेश्वरदत्ताधिकारे वर्तमानानां विदुषामपि देवादीनां यावदधिकारं संसारेऽवस्थितिः । न तदैव मुक्तिः । तथा श्रुत्यादिषु दर्शनात् । सत्यामपि साधनसम्पत्तौ यदि न मोक्षस्तदा न तेषां कदाऽपि मोक्षः स्यादित्याशङ्कापरिहाराय द्वितीयं सूत्रम् । ब्रह्मविदां न मोक्षाभावरूपो विरोधः । कुतः । सामान्यतद्भावाभ्यां सामान्यविशेषभावाभ्याम् । यद्यपि क्षीयन्ते चास्य कर्माणी ति सामान्यतः सर्वकर्मणां ज्ञानेन क्षयोऽभिहितस्तथाऽपि तस्य तावदेव चिरमिति विशेषवचनात् प्रारब्धकर्मणामवशेषो गम्यते । एतदुक्तं भवति । अप्रारब्धानि कर्माणि निवर्तन्ते । प्रारब्धस्य तु भोगेनैव क्षयः । अतस्तत्फलभूतेऽधिकारे स्थित्वा तत्क्षये प्रव्रज्यन्त इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मायावादिनस्तु प्रथमसूत्रस्यैवायं समस्तोऽर्थ इति वर्णयन्तोऽक्षरधियामित्येतदधिकरणान्तरं व्याचक्षते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७१सु०- तत्राद्यं मतं निराकरोति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च संसारिदेवानां कालेयत्तापरे इमे ।सूत्रे</div>
<p class="gr-vyakhya-para">संसारावस्थानस्य कालेयत्ता कालमर्यादा प्रारब्धकर्मफलभोगावसानरूपा सा परा उद्देश्या प्रतिपाद्या ययोस्ते तथोक्ते । कुतो नेत्यत आह

हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ह्यारब्धमात्रस्य भोगेनैव क्षयो ध्रुवः ।अनारब्धस्य भोगेन त्वितरे इति चोदितः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादनारब्धस्य ज्ञानेनैव क्षय आरब्धमात्रस्य भोगेनैव क्षयो ध्रुव इत्येषोऽथ अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेरि ति सूत्रेण, भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाऽथ सम्पत्स्यते इति च सूत्रेणोदितः । तस्मान्नेति सम्बन्धः । एवमुदितत्वेऽपि कुतो नेत्याशङ्कां परिहरन्नपव्याख्याननिरासस्य प्रयोजनमाह

पौनरुक्त्येनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पौनरुक्तयेन तेनैते उक्तार्थे इति निश्चयः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन मायावादिनामपि (व्याख्यानं) मतं निरस्तम् । तात्पर्यभेदात् प्रपञ्च्यप्रपञ्चनभावाद्वा न पौनरुक्तयमिति चेत् । स्यादेवम् । यद्यसङ्कीर्णं व्याख्यानान्तरं न स्यात् । तदिदमुक्तम्

इति निश्चय इति

।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति यावदधिकाराधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_A042_B95">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S03_A042_B95"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03_A042_B95
| id = AV_C03_S03_A042_B95_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ इयदामननाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ इयदामननात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७२सु०- येषां ज्ञानयोग्यानामिदं मुक्तिसंसारयोस्तारतम्यं समर्थितम् । ते छन्दोगानामुपनिषदि नामवागादिक्रमेण प्राणान्ता उक्ताः । तत्र किं प्राण एवाधिकारितारतम्यस्यावधिः उताधिकोऽप्यस्तीति संशये सतीयदेव देवतातारतम्यमिति सिद्धान्तितम् । तत्र न ज्ञायते कास्ता नामाद्या देवता इति । कथं च पञ्चदशैव अधिकानामपि भावादित्याशङ्कानिरासार्थं बृहत्संहितावचनमेव पठति

उषा इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उषास्स्वाहा च पर्जन्यो मित्रोऽग्निर्वरुणो विधुः ।प्रवहोऽनिरुद्ध इन्द्रोमे रुद्रो वाणी च मारुतः ।उत्तरोत्तरतस्त्वेते गुणैस्सर्वैश्च मुक्तिगाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उषा अश्विनोर्भार्या । स्वाहा अग्नेर्भार्या । पर्जन्यो मित्रश्च आदित्यौ । प्रवहो मरुत् । अनिरुद्धः कामसुतः । एते मुक्तिगा संसारगाश्च सर्वैर्गुणैरुक्तक्रमेणोत्तरोत्तरत एव वर्तन्त इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७३सु०- अधिकसद्भावशङ्कानिरासायैतेषां समानान्तरावस्थितांश्चाह सूर्येत्यादिना ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सूर्यधर्मौ यथा सोमो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः ।शची रतिश्चानिरुद्धसमास्तारा च मित्रवत् ।सोमवच्छतरूपा तु प्रसूतिर्वह्निवद्विराट् ।पर्जन्यवद्वारुणी च तथा संज्ञा च रोहिणी ।धार्मी च मित्रवत्त्वेव प्रावही परिकर्तिता ।मित्रपर्जन्यमध्यस्थावश्विनौ विघ्नवित्तपौ ।भृगुरग्निसमो मित्रतन्मध्ये ब्रह्मपुत्रकाः ।वरुणाग्न्यन्तरा तत्र नारदः प्राय इन्द्रवत् ।कामः सुपर्णी चोमावद्वीन्द्रो रुद्रवदीरितः ।निर्ऋतिर्मित्रसदृशो विश्वामित्रः कसूनुवत् ।वैवस्वतो मनुश्चाश्विपश्चादन्ये ततोऽवराः ।च्यवनोचथ्यवैन्याश्च शशिबिन्दुश्च हैहयः ।तद्वच्च विप्रराजन्यविशेषोऽत्रापि कश्चन ।तद्वत्प्रियव्रतश्चापि तदन्याः शतदेवताः ।पर्जन्यमित्रान्तराले तदन्ये तु ततोऽवराः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तथेति शेषः । सूर्यधर्मौ सोमसमानौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मन्वादयः पञ्चानिरुद्धसमानाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मनुरत्र स्वायम्भुवो विवक्षितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तारा बृहस्पतिभार्या । चस्त्वर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मित्रेण तुल्यं वर्तत इति मित्रवत् । शतरूपा स्वायम्भुवस्य पत्नी सोमवत् । सूर्यधर्मावित्यत्रैवेयं वक्तव्या । सत्यम् । पतीनामुक्तौ इदानीमासां प्रस्तुतत्वात् पृथगुक्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसूतिर्दक्षपत्नी वह्निवत् । विराडनिरुद्धभार्या पर्जन्यवत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वरुणस्येयं वारुणी । पुंयोगे तु वरुणानीति स्यात् । इन्द्रवरुणेति स्मरणात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">संज्ञा सूर्यभार्या ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रोहिणी सोमभार्या । धर्मस्येयं धार्मी ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वारुणी संज्ञा रोहिणी धार्मी च तथैव पर्जन्यवदेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रवहस्येयं प्रावही तु मित्रवदेव प्रकीर्तिता ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अश्विनौ विघ्नपवित्तपौ मित्रपर्जन्यमध्यस्थाविति प्रत्येकं सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एते चत्वारः परस्परं समा मित्रादधमाः । पर्जन्यादुत्तमा इत्यर्थः । भृगुरग्निसम इति वक्ष्यमाणस्यापवादः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्या मित्रतन्मध्ये मित्राग्न्योर्मध्ये । परस्परं समा मित्रादुत्तमा अग्नेरधमा इत्यर्थः । तत्र तेषु ब्रह्मपुत्रेषु नारदो वरुणाग्न्यन्तरा वरुणादधमोऽग्नेरुत्तम इत्यर्थः । तथा च दक्षभृगुनारदानां पृथगुक्तत्वाद्ब्रह्मपुत्रका मरीच्याद्याः सप्तैव । प्रायग्रहणेनेषन्न्यूनः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुपर्णी गरुडभार्या ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वामित्रः कसूनुवत् ब्रह्मपुत्रैर्मरीच्याद्यैः समानः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वैवस्वतो वैवस्वतादवराः । तेऽश्विभ्यां पश्चात् पर्जन्यादुत्तमाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">च्यवनाद्याश्च तद्वत् । एकादशमनुसमानाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रैतेष्वपि विप्रराजन्यत्वनिमित्तः कश्चन विशेषोऽस्ति । मुक्तावपि विप्रत्वादेर्भावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र च्यवनोचथ्यौ विप्रौ । अन्ये राजन्याः प्रियव्रतोऽपि तत् अवरमनुवदेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदन्या उक्तेभ्योऽन्याः शतदेवताः सोमार्हदेवताः शतान्तरगताः पर्जन्यमित्रान्तराले ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पर्जन्यादुत्तमा मित्रादधमा अश्विनोः समाना इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदन्ये उक्तेभ्योऽन्ये तु देवाः ततः शतान्तर्गतदेवताभ्योऽवराः । अवरमनुसमाना इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७४सु०- ननु महालक्ष्मीः प्राणादप्युत्तमाऽस्ति । तत्कथं प्राणावसानत्वमधिकारिणामित्यत आह

एतेभ्य इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एतेभ्योऽभ्यधिका श्रीस्तु सदा मुक्ता विशेषतः ।तत्समो नास्ति परमो हरिरेव न चापरः ।संहितायां बृहत्यां तु स्वयं भगवतोदितम् ।तदेतदखिलं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि श्रीरेतेभ्यो विशेषतोऽभ्यधिका । तयाऽपि सदा मुक्ता बन्धरहितेति नाधिकारिवर्गे गृह्यते । तस्याः समो नास्तीति स्वरूपकथनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्य इत्यधिकरणस्य तात्पर्यमुक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परमो हरिरेव न चापर इत्यनेन व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् सैव हि सत्यादयः इत्यधिकरणद्वयस्य तात्पर्यमुक्तं वेदितव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७५सु०- ननूपनिषदि नामाद्याः प्राणान्ताः पञ्चदशोक्ताः । अत्र चोषाः स्वाहेत्यादिना चतुर्दशैव तत्कथं न विसंवाद इत्यतो बृहत्संहितावचनेनानुक्तमेकं स्वयमाह

प्राण इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्राण आहङ्कारिक एव च । इन्द्रादनन्तरो ..।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तैजसाहङ्कारादुत्पन्नः प्राणश्चापरोऽस्ति । स चेन्द्रादनन्तर एवानिरुद्धादुत्तमो ज्ञातव्यः । परप्राणव्यावृत्त्यर्थमाहङ्कारिक एवेत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७६सु०- अयमत्र सङ्ग्रहः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पुष्करो नाम सर्वावरो देवः । कलाभ्यश्चान्यादेवेभ्यः कर्म प्रत्यवरं यतः । कलाभ्यः पृथगुक्तं तत्पुष्करः कर्म चोच्यत इत्यन्यत्रोक्तत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततश्शनैश्चरोऽधिकः । पृथिव्यात्मा शनिश्चे ति वचनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत उषाः (उपा) । ततो बुधः । उदकात्मको बुधश्चेति वचनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः स्वाहा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः पर्जन्यो वारुणी संज्ञा रोहिणी धार्मी विराट् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत एकादश मनश्च्यवनोचथ्यवैन्यशशबिन्दुहैहयप्रियव्रतगया अनुक्तदेवाश्च । प्रियव्रतो गयश्चैव कर्मदेवसमौ मतावि त्यन्यत्रोक्तत्वात् । ततोऽश्विनौ विघ्नेशवित्तपौ विष्वक्सेनश्च । विष्वक्सेनो वायुजः खेन तुल्य इति वचनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो मित्रो निर्ऋतिस्तारा प्रावहीति च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो मरीचिरत्र्यङ्गिराः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुर्वसिष्ठो विश्वामित्रो वैवस्वतमनुश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततोऽग्निर्भृगुः प्रसूतिश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो नारदः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो वरुणः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततश्चन्द्रसूर्यधर्माः शतरूपा च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः प्रवहः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततोऽनिरुद्धस्वायम्भुवबृहस्पतिदक्षाः शची रतिश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत आहङ्कारिकः प्राणः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत इन्द्रकामौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत उमा सुपर्णी उमात्मकत्वाच्छेषभार्या च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो जाम्बवत्याद्या भगवन्महिष्यष्षट् । अन्यत्रोक्तत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो रुद्रात्मकत्वाच्छेषश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो भारती तदात्मकत्वात्सरस्वती च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो मुख्यवायुस्तदात्मकत्वाद्ब्रह्मा च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो महालक्ष्मीः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो भगवानिति ।। ३३२१ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति इयदामननाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_A042_B97">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S03_A042_B97"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03_A042_B97
| id = AV_C03_S03_A042_B97_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ दर्शनभेदाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ प्रज्ञान्तरपृथक्तववद्दृष्टिश्च तदुक्तम् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७७सु०- एतद्व्याख्यातं भाष्ये उपासनाभेदवद्दर्शनभेद इति । तदस्पष्टम् । दर्शनभेदे मूलकारणस्यानुक्तत्वात् । ततो व्याख्याति

दृष्टिरपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दृष्टिरपि योग्यानुसारतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नानाविधेति शेषः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति दर्शनभेदाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_A042_B107">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S03_A042_B107"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03_A042_B107
| id = AV_C03_S03_A042_B107_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ प्रदानाधिकरणगुरुप्रसादाधिकरणौ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ प्रदानवदेव तदुक्तम् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७८सु०- अत्र प्रकृष्टं दानं प्रदानम् । प्रशब्दो न स्फुटं व्याख्यातो भाष्ये । अतः सूत्रार्थमाह

सम्यगिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सम्यग्गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं श्रवणादि किन्तु सम्यग्गुरुप्रसादश्च । सम्यक् प्रसादपूर्वकं गुरोर्यद्विद्यादानं तच्च भगवद्दृष्टेः कारणमित्यर्थः । ननु प्रज्ञान्तरपृथक्तववदि ति सूत्रं प्रदानवदेवेत्यतः पश्चात्तनं तत्कुतो व्युत्क्रमः । उच्यते । योग्यताचिन्तासङ्गतं तदिति प्रकरणशुद्धये पूर्वमेव व्याख्यातमिति न दोषः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ लिङ्गभूयस्त्वात्तदि्ध बलीयस्तदपि ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र गुरुप्र(साद)दानस्य बलवत्त्वमुक्तम् । तदयुक्तम् । श्रवणादितो हि बलवत्त्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तच्च प्रदानशब्दार्थान्तर्गतमेव । न हि स्वस्मादेव स्वयं बलीय इति सम्भवतीत्यतो व्याचष्टे

सम्यगिति ।

मुख्यतः

श्रवणाद्यपेक्षयाऽतिशयेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । प्रदानशब्देन हि सम्यग्गुरुप्रसादपूर्वकं दानं प्रकृतम् । तत्र सम्यग्गुरुप्रसादमात्रं तदिति अत्र परामृश्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">लिङ्गभूयस्त्वादित्युक्तम् । यास्वाख्यायिकासु लिङ्गानि दृश्यन्ते तत्र गुरुप्रसादेनैव ज्ञानप्राप्तिश्रवणात् श्रवणादिकं न करणीयमिति शङ्का स्यात् तां निवारयितुं तदपीत्युक्तम् । तद्व्याख्याति

श्रवणादि चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कुत इत्यत आह

नान्यथेति

। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां श्रुत्या च प्रमाणानामेव प्रमेयाधिगतिसाधनत्वनिश्चयादिति भावः । आख्यायिकास्वपि श्रवणादीनामनुक्तिमात्रम् । न पुनरभावोक्तिरस्ति ।। ३३२७ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रदानाधिकरणगुरुप्रसादाधिकरणौ ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_A042_B108">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S03_A042_B108"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03_A042_B108
| id = AV_C03_S03_A042_B108_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पूर्वविकल्पाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात्क्रियामानसवत् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७९सु०- किं प्रथमप्राप्त एव गुरुरुत तं परित्यज्यान्योऽपि स्वीकर्तुं शक्यत इति संशये गुरुमन्त्रपरित्यागी रौरवं नरकं व्रजेदि ति गुरुपरित्यागे दोषस्मरणात् प्रथमप्राप्त एवेति प्राप्ते विकल्प उच्यते । स हीनसमोत्तमेषु किं विषय इति न ज्ञायते । दोषस्मरणस्य का गतिरित्यतो व्यक्तं व्याख्याति

गुणाधिकमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात्क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचित्प्रयोजनविशेषेऽपि । दोषस्मरणं तद्विषयमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि सौत्रो विकल्पोऽधिकगुरुप्राप्तिविषयः किमिति नेत्याह

विपर्ययस्त्विति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विपर्ययस्तु कर्तव्यः सर्वथा शुभमिच्छता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अधमगुरुपरित्यागेनोत्तमगुरुस्वीकार इत्यर्थः । अन्यथा दैवादादावल्पं गुरुं प्राप्तस्य शिष्यस्य प्रज्ञोत्कर्षवतो जातयोः संशयविपर्यासयोरज्ञानस्य च निवृत्तिर्न स्यात् । तदिदमुक्तं

शुभमिच्छतेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८०सु०- एवं तर्ह्यनुपदिशत उत्तमस्य त्यागेनोपदिशतोऽधमस्य स्वीकारोऽपि कर्तव्यः स्यात् । सत्यम् । प्रतिषेधवचनेन तत्रापोदितोऽयं न्यायः । तर्हि सौत्रस्य विकल्पस्य को विषय इत्यत आह

सम इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-समे विकल्प एव स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वस्वीकृतेन गुरुणा समे गुरौ स्वयमेव प्राप्ते सति स्वीकारस्य

विकल्प एव स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न तु नियमः । सम एवेति वा सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दोषस्मृतेर्विषयान्तरं च दर्शयितुमाह

पूर्वेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पूर्वानुज्ञा च सर्वथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">समगुर्वन्तरस्वीकारे पूर्वस्यानुज्ञा च सर्वथा भाव्या । विनाऽनुज्ञया समानपूर्वपरित्यागविषयं दोषस्मरणमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८२सु०- पूर्वानुज्ञा च इत्येतद्गुर्वन्तरप्राप्तिमात्रविषयमिति मन्दप्रतीतिनिरासाय आह

तदुत्तमेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदुत्तमगुरुप्राप्त्यै पूर्वानुज्ञा न मृग्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदिति पूर्वप्राप्तस्य परामर्शः । तस्मादुत्तमस्य गुरोः प्राप्त्यै पूर्वस्यानुज्ञा न मार्गणीया ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८३सु०- गुरुप्रसादः सर्वथा भाव्य इति सूत्रकृतोक्तम् । तद्विद्यादेवतयोरपि प्रसादस्योपलक्षणमिति विवक्षुर्गुरुविद्यादेवतास्वरूपं तावदाह गुरुरिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-गुरुर्ब्रह्माऽखिलानां च विद्या चैव सरस्वती ।देवता भगवान्विष्णुः सर्वेषामविशेषतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">येषां तेषामिति विशेषं विहाय सर्वेषामेव । ततः किमित्यत आह

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्प्रसादेन मुक्तिः स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं गुरुप्रसादेन किन्तु विद्यादेवतयोरपीत्यर्थः ।

मुक्तिः

इति ज्ञानादेरुपलक्षणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८४सु०- साधारणगुरुमुक्तवाऽसाधारणानाह

स्वोत्तमास्त्विति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वोत्तमास्तु क्रमेणैव सर्वेषां गुरवः स्मृताः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्रमेणैवेति साक्षादुत्तमो गुरुस्ततोऽप्युत्तमो गुरुतर इत्यादि । एवं विद्याविशेषे तद्देवताविशेषोऽपि ज्ञातव्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८५सु०- नन्वस्तु विद्यात्वं विद्याभिमानित्वात्सरस्वत्यादीनाम् । देवतात्वं च विद्याप्रतिपाद्यत्वाद्विष्णोः । ब्रह्मणो गुरुत्वं तु कुतः । विद्योपदेष्टृत्वं हि गुरुत्वम् । न च सर्वान्प्रति ब्रह्मणस्तदस्तीत्यत आह

उपदेश इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उपदेशो ब्रह्मणस्तु सर्वेषामेव मुक्तये ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इह जन्मान्तरे वा हिरण्यगर्भोपदेशेन विना न कस्यापि मुक्तिरित्यतस्तस्य गुरुत्वमुपपन्नम् । तदितरेषामप्युत्तमानां विद्यासम्प्रदायप्रवर्तकत्वात् गुरुत्वम् अप्रवर्तकानां तु अनुग्राहकत्वादिनेति ।। ३३२८ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति पूर्वविकल्पाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_A042_B112">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S03_A042_B112"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03_A042_B112
| id = AV_C03_S03_A042_B112_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ ताद्विद्याधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८६सु०- भक्तिरेवैनं नयतीत्यादिश्रुतेर्भक्तिरेव मोक्षादिसाधनं न परमात्मा । यथैकलव्यस्य गुरुभक्तिरेव विद्याप्राप्तिसाधनं न गुरुरित्येवं प्राप्ते इदमुक्तम् । तत्र भाष्यम् । प्रधानसाधनत्वाद्भक्तिः करणत्वेनोच्यत इति । तत्र प्रकृतत्वाद्भगवदपेक्षयैव भक्तेः प्राधान्यमिति प्रतीतिः स्यात् तां निवारयितुमाह

साधनेभ्य इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साधनेभ्योऽधिका भक्तिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षसाधनेभ्यो ज्ञानादिभ्यः । एतदपि तादृगेव भगवतोऽपि मोक्षसाधनत्वादित्यत आह

नैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नैवान्यत्तादृशं क्वचित् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचिन्मुक्तौ ज्ञानादौ वा भगवतोऽन्यत्साधनं भक्तिसदृशं नैवास्तीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८७सु०- भक्तिरिति सामान्येनोक्तं न ज्ञायते किंविषया कथं चेति । अत आह

भक्तिश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भक्तिश्चैव हरावेव मुख्याऽन्यत्र यथाक्रमम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हरावेव मुख्या सर्वाधिका न तथाऽन्यत्र । अन्यत्रापि यथाक्रममेव न तु साम्येनाक्रमेण वेत्यर्थः । तदियत्तामाह

स्वाधिकेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वाधिकत्वेन सर्वत्र स्वोत्तमेषु क्रमेण च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षात्स्वोत्तमे स्वाधिकैव कर्तव्या । अन्यत्र स्वोत्तमेषु तदुत्तमत्वक्रमेणेत्यर्थः । यद्यप्येषोऽर्थः प्रागुक्तस्तथाऽपि तात्पर्यातिशयद्योतनाय पुनरुक्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८८सु०- भक्तिः साधनं चेन्मुक्तिप्राप्त्यनन्तरं नास्तीति प्रतीतिः स्यात् । फलप्राप्तौ साधननिवृत्तिदर्शनात् । तन्निवृत्त्यर्थमाह

अनुवर्तते चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनुवर्तते च सा भक्तिर्मुक्तावानन्दरूपिणी</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रेमविशेषो हि भक्तिर्नाम । उपकारकत्वज्ञानाज्जाता हि प्रेमा कृतमहोपकारे नितरां वर्धत इत्येव खलु युक्तं न तु हीयत इति । तदेतत् अस्तीत्यनुक्तवाऽनुवर्तत इति वदता सूचितम् । तर्हि तस्याः फलमपि किञ्चित्स्यादित्यत आह

आनन्दरूपिणीति

। प्राक्कर्तव्यतया प्रकृता । अतः साधनरूपा । मुक्तौ तु स्वभावभूताविर्भूता फलरूपैव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पादार्थमुपसंहरति

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्पूर्विकोपासनैवं कर्तव्या मुक्तये गुणैः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भक्तिपूर्वा । एवमिति योग्यतादेः परामर्शः । गुणैरुपेतस्य हरेः ।। ३३३४ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८९सु०-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयेऽत्रोपासाविषयचरणः पर्यवसितः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमज्जयतीर्थविरचितायां श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः</p>
}}
</div>
</div>
</div>

=== पादः 4 ===
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S04_I03">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S04_I03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S04_I03
| id = AV_C03_S04_I03_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पुरुषार्थाधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- ज्ञानसामर्थ्यमस्मिन्पाद उच्यत इति पादप्रतिपाद्यं भाष्येऽभिहितम् । सङ्गतिस्तु प्रागुक्तैव । ननु च ज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वं सामर्थ्यम् । तच्च विद्यैव इत्युक्तम् । किमपरमवशिष्यते । यदर्थं पादारम्भः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । सिद्धे(द्धं) स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे(त्वम्) । विषयान्तरे तु सामर्थ्यमत्र समर्थ्यते । यद्यपि साधकेन मोक्षार्थमेव इदं साधितं तथाऽपि स्वभावबलायातं तत्सामर्थ्यमुपपद्यते । यथा दहनार्थमुत्पादितोऽपि दहनः स्वभाववशात् प्रकाशयत्यपीति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं कर्मानुप्रवेशेन ज्ञानं मोक्षसाधनं किं वा स्वतन्त्रमेवेति संशये स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमनेन समर्थ्यत इति केचिद्व्याचक्षते । तदसत् । विद्यैवेत्यत्रैवास्यार्थस्य समर्थितत्वात् । किन्तु ज्ञानं किं मोक्षमेव साधयत्युतान्यमपि पुरुषार्थमिति संशये ज्ञानिनां पुरुषार्थान्तरे रागाभावान्मोक्षस्यैव साधकं ज्ञानमिति प्राप्ते सतीदमुच्यत इत्यायशवान् पुरुषार्थोऽत इत्येतावद्व्याचष्टे

एवमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवमुत्पन्ननिर्दोषभगवद्दर्शनात् सदा ।अपेक्षितफलप्राप्तिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत इति ज्ञानपरामर्शो नोपपद्यते । पूर्वत्र प्राधान्येनोपासनस्यैव प्रकृतत्वादित्यत उक्तम्

एवमुत्पन्नेति

। न खलूपासनं स्वातन्त्र्येण प्रकृतं किन्नाम भगवद्दर्शनार्थत्वेन । अतः साध्यतया तदपि प्रकृतमेवेति भावः । एवमुक्तरूपोपासनोत्पन्नात् । भगवतो निर्दोषत्वसङ्कीर्तनं तदुपपादनाय पातनिकार्थं ज्ञातव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा

भगवद्दर्शनादि

त्येवोक्ते दैत्यादीनां यदवतारदर्शनं तस्यापि पुरुषार्थहेतुत्वं स्यात् । एवमुत्पन्नेत्यनेनैव तत्परिहृतमिति चेन्न । तस्य प्रकृतताप्रदर्शन एव चरितार्थत्वात् । तन्न तेषां बिम्बदर्शनमिति चेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मा भूत् । तस्य मोक्षार्थत्वात् । अत्र तु पुरुषार्थान्तरस्य प्रस्तुतत्वात् । अतो निर्दोषाद्भगवद्दर्शनादित्युक्तम् ।

भगव

द्ग्रहणेनाद्वैतज्ञानमत्र गृह्यत इति निराचष्टे । सदा ज्ञानोदयक्षणादारभ्य स्वोदयात्फलदं ज्ञानमिति वचनात् ।

अपेक्षितफलप्राप्ति

र्भवतीति मोक्षमात्रं व्यावर्तयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- नन्वेतदसत् । ज्ञानिनामप्यभिप्रायस्य कदाचिन्मोघत्वदर्शनादित्यत आह

आरब्धस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आरब्धस्यानतिक्रमात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रारब्धकर्मणोऽतिक्रममविधायेति पूर्वेणैव सम्बन्धः । प्रारब्धप्रतिबद्धं हि ज्ञानं मोक्षमपि न करोति । अतस्तत्प्रतिबन्ध(क)वशाज्ज्ञानिनामप्यभिप्राया मोघाः स्युः । ज्ञानस्य पुरुषार्थहेतुत्वेऽपि विशेषोऽस्तीत्याह

देवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देवर्षिमानुषादीनां तत्तज्जात्यनुसारतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जाति

शब्देनात्र योग्यतोच्यते । अपेक्षितफलप्राप्तिर्भवतीति सम्बन्धः । एतेन नाविशेषादित्यस्यापि तात्पर्यमुक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३सु०- अत्र न ज्ञानं स्वतन्त्रमेव स्वर्गादिसाधनं किन्तु कर्मैव । ज्ञानं तु कर्मशेषत्वात् तत्साधनत्वेनोच्यते । शेषत्वं च कर्मणैव सिद्ध्यति पुरुषार्थेऽतिशयाधायकत्वमिति शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमिनिरि त्यादिसूत्रैः पूर्वपक्षयित्वा अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनादि त्यादिना स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य स्वर्गादिसाधनत्वं पुनः सिद्धान्तितम् । तत्र पूर्वपक्ष्युपन्यस्तप्रमाणनिरासः स्फुटो भाष्ये । जैमिनिमतविरोधपरिहारस्तु कथमित्यत आह

जैमिन्युक्तमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-जैमिन्युक्तं मानुषाणां तद्विशेषाश्च केचन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानशेषस्य कर्मण एव स्वर्गादिसाधनत्वं मानुषज्ञानिविषयम् । न केवलं

जैमिन्युक्तं

किन्तु स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः । अदृष्टमेव ज्ञानेन दृष्टं नैवोपलभ्यते । इति केचिद्विदः प्राहुरि त्यादिनोक्तास्तद्विशेषा जैमिनिमतैकदेशा ये केचन तेऽपि मानुषाणाम् । कथमेतेषां जैमिनिमतैकदेशत्वमिति चेत् । स्वतन्त्रस्य ज्ञानस्य न स्वर्गादिसाधनत्वमित्येतावत्यंशे साम्यादिति ब्रूमः । मानुषा अप्युत्तममध्यमाधमभेदभिन्ना यथायोग्यं विचित्रमतविषया भवन्त्येव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- एवं जैमिनिमतविषयमुक्तवा सूत्रकारमतविषयं दर्शयति

सामान्यमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सामान्यं भगवत्प्रोक्तं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं सकलपुरुषार्थसाधनं भवतीति

सामान्यमेव भगवता प्रोक्तम् ।

न तु पुरुषविशेषनिष्ठं ज्ञानमिति । अतः सामान्यविशेषनियतत्वान्नैतयोर्मतयोर्विरोधः । ननु सामान्येनापि क्वचिद्विशेषेऽवस्थातव्यम् । तदिदमपि क्वावतिष्ठत इत्यत आह

देवादीनामिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देवादीनां विशेषतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवन्मतं विशेषतोऽपवादैरपोदितं

देवादि

विषयं व्यवतिष्ठते । यद्यप्ययमर्थो लोकत एव सिद्धः । यदपवादविषयं परित्यज्य सामान्यं व्यवतिष्ठत इति । तथाऽपि मन्दप्रबोधनायाचार्यैरभिहितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- प्रकारान्तरेण मतयोर्विषयभेदं दर्शयति

बलवदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि सामान्यं भगवत्प्रोक्तमिति वर्तते । भगवता ज्ञानं सकलपुरुषार्थसाधनमिति सामान्येनोक्तम् । जैमिन्यादयस्तु

बलवत्प्रतिबन्धककर्मसद्भावे

ज्ञानस्य पुरुषार्थासाधनत्वमभिप्रेत्य न स्वतन्त्रज्ञानात् स्वर्गादिप्राप्तिर्भवतीत्युक्तवन्तः । ततश्च सामान्यविशेषविषयत्वान्न विरोधः । तथा च अप्रतिबद्धज्ञानविषयं भगवन्मतं व्यवतिष्ठते । यथोक्तम् । आरब्धस्यानतिक्रमादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु नायं जैमिन्यादिमतस्य विषयो वक्तुं शक्यते । बलवद्विरोधसद्भावे कर्मणोऽपि स्वर्गादिसाधनत्वानुपपत्तेः । मैवम् । न हि यज्ज्ञानस्य प्रतिबन्धकं कर्म तत्कर्मणोऽपीत्यस्ति नियमः । लोकेऽन्यथा दर्शनात् । फलप्रतिबन्धककर्मसद्भावे कथमिति चेत् । तदा स्वर्गादिसाधनं कर्मैव नोत्पद्यते । उत्पन्नं वा प्रतिबद्धं तिष्ठतीति को विरोधः । न हि बलवद्विरोधिसद्भावे सर्वत्रैव जैमिन्याद्युक्तिरिष्यत इत्युक्तम् । इयं च व्यवस्था पूर्वव्यवस्थयोपस्कर्तव्या । अन्यथा विरोधापत्तेरिति ।। ३४१ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति पुरुषार्थाधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S04_A001">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S04_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S04_A001
| id = AV_C03_S04_A001_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ कामचाराधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- अत्राधिकरणे ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्तिभ्यां विशेषसद्भावः समर्थ्यते । तथा च अज्ञानिसामान्यसमर्थनार्थस्यास्य न ज्ञानसामर्थ्यप्रतिपादनार्थेऽस्मिन्पादेऽन्तर्भावः सम्भवतीत्यतः अधिकरणस्य तात्पर्यमाह

विकर्मेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विकर्मलेपो नैवास्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्यत्र मुखतो ज्ञानिनां सदसत्प्रवृत्तिभ्यां विशेषसद्भावः प्रतिपाद्यते । तथाऽपि

सम्यग्दृष्टिमतां क्वचिदपि विकर्मलेपो

वक्ष्यमाणरूपो

नैवास्ती

त्यस्यार्थस्य फलतो लाभाद्युक्तोऽस्यान्तर्भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न ह्यज्ञानिनां विकर्मलेपाभावोऽस्तीति भावः । यथोक्तम् कामकारेण चैके इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विकर्मलेपाभावे कथमसत्प्रवृत्त्या विशेषसद्भावोऽङ्गीक्रियत इति चेत् । आनन्दादिगुणहानोर्विकर्मकर्तुर्विशेषस्य स्वीकारात् । ओपस्तु ततोऽस्तु इति वक्ष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७सु०- किं सर्वेषामपि ज्ञानिनां विकर्मसम्भवो गुणहानिश्चास्तीत्यपेक्षायामाह

गुणहानिश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-गुणहानिश्च नैवास्ति ब्रह्मणस्त्वविकर्मतः ।देवानामपि न प्रायः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मणस्तु

सर्वथा

विकर्म नास्ति ।

न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यत इत्यादिवचनात् । अविकर्मतो गुणहानिश्च नैवास्ति । हिरण्यगर्भेतरदेवानामपि प्रायो विकर्मगुणहानी न स्तः । ईषद्विकर्मतन्निमित्ता गुणहानिश्चास्तीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि

देवानां

विकर्म सम्भवति तेन चानन्दादिगुणहानिः स्यात् तदा अयमस्मादेतावता न्यूनः अस्मादेतावता अधिकः अनेन समान इति शास्त्रीयनियमो भज्येत । तथा च शास्त्रस्याप्रामाण्यं स्यात् । न च तदैव प्रतियोगिपरम्परा विकृतिः प्रमाणवतीत्यत आह

क्ऌप्तस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- क्ऌप्तस्य तु कथञ्चन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हानिर्नेति वर्तते । यस्या देवस्य यावद् गुणत्वं क्ऌप्तं तस्य तु

कथञ्चन

केनापि विकर्मणा हानिर्न भवतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८सु०- तर्हि देवानां विकर्मणेषद्गुणहानिर्भवतीत्यस्य कोऽर्थ इत्यत आह

प्राप्तेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्राप्तह्रासो भवेत् क्वापि महता तु विकर्मणा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्राप्त

शब्देन प्रसक्तमुच्यते । देवानामल्पेन विकर्मणा न किञ्चिद्धीयते । क्वापि प्राप्तेन

महता तु विकर्मणा

प्राप्तस्यैव गुणस्य

ह्रासो भवेत् ।

स्वयोग्यपरिपूर्तये यावत्साधनमनुष्ठेयं ततोऽतिरिक्तेन साधनेनानुष्ठितेन यदानन्दादिकं प्रसक्तं तस्याभावो भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि स्वयोग्यपरिपूर्त्यर्थं साधनातिरिक्तमपि साधनं देवैरनुष्ठीयते तदा तारतम्यनियमो भज्येत । यो हि देवोऽतिरिक्तसाधनमनुष्ठाय न महद्विकर्म करोति तस्योत्पत्तव्यमेव तेन गुणेन । ईश्वराराधनस्य वैफल्यानुपपत्तेः । न च तदैवान्येषां विक्रियायां प्रमाणमस्ति । ततश्च शास्त्रस्याप्रामाण्यमित्यत आह

तथाऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तथाऽपि तत्क्ऌप्तमेव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि देवैः स्वयोग्यपरिपूर्त्यर्थं साधनातिरिक्तमपि साधनमनुष्ठीयते । तथाऽपि तेषां तद्विघातकं तद्विकर्म महत्क्ऌप्तं नियतमेव । स्वाधिकाराधिको यत्नः कथञ्चिन्नोपपद्यते । कथञ्चिदधिके यत्ने दोषः कश्चित्समापतेदिति वचनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्ऌप्तस्य तु कथञ्चन , तथाऽपि तत्क्ऌप्तमेवे त्युक्तम् । द्वयस्यापि साध्यमाह

तस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्मान्न नियमोज्खितिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्ऌप्तहान्यभावादधिकानुष्ठाने विकर्मापत्तिनियमात् च । श्रौततारतम्यनियमभङ्गो नास्तीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थमुदाहरति

चन्द्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चन्द्रसुग्रीवयोश्चैव स्वोच्चदारपरिग्रहात् ।प्राप्तहानिरभून्नैव क्ऌप्तहानिः कथञ्चन ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

शब्दो यथेत्यर्थे ।

एव

शब्दस्य प्राप्तहानिरेवेत्यन्वयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- देवानां विकर्मणा प्रसक्तहानिरेव भवति न तु क्ऌप्तहानिरित्युक्तम् । तदतिरिक्तानां तु कथमित्यपेक्षायामाह

ह्रासोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ह्रासोऽपि मानुषादीनामानन्दस्य विकर्मणा ।भवेन्मुक्तौ विशेषेण स्वोच्चानामपराधतः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्ऌप्तस्यापीत्यपेरर्थः । आनन्दस्येत्युपलक्षणम् ।

ह्रासो

नामानभिव्यक्तिः । सा चेश्वरेच्छाधीना । प्रकृत्याद्यावरणानामपास्तत्वात् । विकर्मस्वप्यधिकं निर्धारयन्नाह

विशेषेणेति

। स्वोत्तमविषयापराधाद्विशेषेणानन्दह्रासो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ कामकारेण चैके ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- स्यादेतत् । अत्राधिकरणे कामकारेण चैक इति सूत्रेण ज्ञानोत्तरकालं कृतेन विकर्मणा ज्ञानिनो लेपाभावोऽभिधीयते । तथोपमर्दं चे ति सूत्रेण ज्ञानात्पूर्वेषां कर्मणां ज्ञानेन विनाशः । एतदुभयं चतुर्थेऽध्याये तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशावि ति सूत्रेणोच्यते । तत्कथं न पुनरुक्तिदोष इत्यतस्तावत्कामकारेण चैक इत्यस्य पुनरुक्तिदोषं परिहरति

ज्ञानोत्तरस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञानोत्तरस्य पापस्य चतुर्थेऽलेप उच्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थेऽध्याये उत्तराघस्याश्लेष इत्यनेन ज्ञानोत्तरस्य पापस्यालेपस्तत्फलनरकादिप्राप्त्यभाव उच्यते । विषयान्तरमाह

अशुचित्वादिकं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अशुचित्वादिकं चास्य न भवेदिति तत्फलम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्य

ज्ञानिन

स्तत्फलं

ज्ञानोत्तरपापफलं

अशुचित्वासम्भाष्यत्वादिकं न भवेदिति च

उत्तराघस्याश्लेष इत्यनेनोच्यते । ततः किमित्यत आह

अत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अत्र ज्ञानफलस्यैव मुक्तेर्नियततोच्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

तृतीयेऽध्याये कामकारेण चैके इत्यनेन ज्ञानफलस्य

मुक्तेः नियतता ।

ज्ञानिना कृतानि पापानि ज्ञानफलं मोक्षं न विहन्तुमलमित्येषोऽर्थ उच्यते । अतो न पुनरुक्तिदोष इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-।। ॐ उपमर्दं च ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयां पुनरुक्तिं परिहर्तुमुपमर्दं चेत्यस्य प्रतिपाद्यमाह

प्रारब्धेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रारब्धकर्मजस्यैव विषभक्षान्मृतेरिव ।प्राप्तस्याप्यनिवर्त्यस्य किञ्चिद्भुक्तस्य संविदा ।उपमर्द इह प्रोक्तो</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थेऽध्याये पूर्वार्धस्य स्वरूपविनाशः कथ्यते । अनारब्धकार्ये एवे ति वचनात् । इह तृतीयेऽध्याये तु उपमर्दं चे ति सूत्रेण

प्रारब्धकर्मजस्य

फलस्यैव संविदोपमर्दः प्रोक्तः । न तु प्रारब्धस्याप्रारब्धस्य वा कर्मणो नाश इति न पुनरुक्तिदोषः । नन्वत्र प्रारब्धकर्मण इत्येव कस्मान्नोक्तं किं तज्जनितफलग्रहणेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नैवं शङ्क्यम् । भोगेन त्वितरे इति प्रारब्धस्य कर्मणो भोगविनाश्यत्वोक्तेः । संविद्विनाश्यत्वाङ्गीकारे तद्विरोधात् । ईषद्विरोधात् । ईषद्विनाशस्तु फलद्वारेणैव । कर्मणां निर्भागत्वात् । ननु च फलोपमर्दे कर्मोपमर्द एवोक्तोऽर्थतः स्यात् । तथा च भोगेनेति सूत्रविरोधस्तदवस्थ इत्यत उक्तं

किञ्चिद्भुक्तस्येति

। न सर्वस्य प्रारब्धकर्मफलस्योपमर्दः संविदोच्यते । किन्नाम किञ्चिद्भक्तस्यातो न सूत्रविरोधः । कर्माणि ज्ञानिनं न तावत्स्वफलं भोजयन्ति यावदज्ञानिनमिति भावः । यथोक्तम् । न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेन्मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्गसंसृतिमि ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु अवश्यमनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभमि ति प्रारब्धकर्मफलोपभोगस्यापरिहार्यत्वस्मरणात् कथमेतदित्यत उक्तम्

अनिवर्त्यस्य प्राप्तस्यापीति

। अपरिहार्यतया प्रसक्तस्यापीत्यर्थः । अनिवर्त्यतया प्रसक्तस्यापीत्यर्थः । अनिवर्त्यस्यापीत्येतावत्येव वक्तव्ये प्राप्तस्येत्यनेन विरोधपरिहारं सूचयति । अत्र दृष्टान्तमाह

विषेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा विषभक्षणान्मृतिरनिवर्त्यतया प्रसक्तैव न पुनरतिवर्त्यैव । विषहरमन्त्रौषधादिना निवृत्तेर्दर्शनात् । तथा प्रारब्धकर्मफलभोगोऽप्यनिवर्त्यतया प्रसक्त एव न त्वनिवर्त्य एव । ज्ञानादिना निवृत्तेरुपपादयिष्यमाणत्वात् । तथा च विषभक्षणान्मरणमवश्यं भावीति वचनवदवश्यमनुभोक्तव्यमिति वचनस्याप्यर्थोऽवगन्तव्यः । उत्सर्गतः प्रारब्धकर्मफलानि भोक्तव्यान्येव । अपवादेन तूपमृद्यन्त इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं सर्वेषां ज्ञानिनां प्रारब्धकर्मफलोपमर्द एकविध एव उत नानाविध इत्यपेक्षायामाह

देवादीनामिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देवादीनां यथाक्रमम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">येषामधिकं ज्ञानं तेषामधिक इत्यादि । एतेन नाविशेषादि ति मध्ये पठितस्य सूत्रस्य पूर्वत्रोत्तरत्र चोपयोग इत्युक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रारब्धकर्मणां भोगेन विना न क्षयः । किन्तु ब्रह्मज्ञानेन फलह्रासो भवतीत्युक्तम् । तत्रैके मन्यन्ते । अचिन्त्यो हि ब्रह्मज्ञानस्य महिमा । अतः तत्सामर्थ्यादप्रारब्धानीव प्रारब्धान्यपि कर्माण्यभुक्तफलानि क्षीयन्ते । नाभुक्तं क्षीयते कर्मे त्यादिवाक्यानि त्वज्ञानिविषयाणि । ततश्च ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणीति सर्वशब्दोऽप्यपीडितः स्यादिति । अन्ये तु परमेश्वरेच्छोपोद्बलितानि प्रारब्धानि भोजयन्त्येव सर्वं स्वफलम् । न कश्चिदपि फलह्रासोऽस्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्यं मतं तावदपाकरोति

सर्वात्मनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वात्मना त्वभोगो हि प्रारब्धस्यैव कर्मणः । न ब्रह्मदर्शिनोऽपि स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मदर्शिनोऽपि प्रारब्धस्य कर्मणः सर्वात्मना त्वभोगो न स्यादेव ।

विना भोगेन ब्रह्मज्ञानादेव प्रारब्धान्यपि कर्माणि क्षीयन्त इति मतमनुपपन्नमित्यर्थः । तथा सति ब्रह्मविदां संसारावस्थानं न स्यात् । निर्बीजत्वात् । लोकानुग्रहार्थमेव विग्रहांस्ते बिभ्रतीति चेन्न । शापादिनिमित्तानामापदामपीतिहासपुराणेषु बहुलमुपलम्भात् । तस्य तावदेव चिरमित्यादिश्रुत्या चावगम्यते कर्मावस्थानमिति हिशब्दार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं मतमपाकर्तुमाह

फलेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-फलह्रासस्तु विद्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रारब्धस्य कर्मण इति वर्तते । ॐ इत्युच्चार्य अन्तरिममात्मानमभिपश्योपमृद्य पुण्यं च पापं च काममाचरन्तो ब्रह्मानुव्रजन्ती त्यागमादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्त्वागममप्रारब्धविषयं व्याख्याय प्रारब्धकर्मफलस्येषदपि ह्रासो नास्तीति ब्रूयात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तं प्रत्याह

सर्वात्मनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वात्मना फलह्रासो यदि नारब्धकर्मणः ।स्यात्काम्यविधिवैयर्थ्यम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ईषदपि इत्यर्थः । ब्रह्महत्यादिकर्मविपाकक्षयरोगादिनिवृत्त्यर्थाः प्रायश्चित्तविधयोऽत्र काम्यविधयो विवक्षिताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- अयमत्रोत्तरक्रमः । ब्रह्महा क्षयरोगी स्यादि ति स्मरणात् क्षयादिकं तावत् ब्रह्महत्यादेः फलम् । तत उत्पादितक्षयादिकं ब्रह्महत्यादिप्रारब्धमेव । तस्य च प्रारब्धकर्मफलस्य क्षयादेः प्रायश्चित्तकरणे निवृत्तिर्दृश्यते । तत्कथं प्रारब्धकर्मकफलस्य सर्वथाऽप्यनुपमर्दः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ मन्येत । प्रायश्चित्तं न क्षयनिवृत्तिहेतुः किन्तु भोगनिमित्तकर्मक्षय एवेति । तदा प्रायश्चित्तविधयो व्यर्थाः स्युः । गृहदाहेष्ट्यादिवत् प्रायश्चित्तानां नैमित्तिकत्वं भविष्यतीति चेन्न । क्षयादिसंयोगेन विधीयमानानामेषां तद्विघातफलसम्भवे फलान्तरकल्पनानुपपत्तेः । किञ्चात्र नियतपश्चाद्भावित्वमसमाहितमेव । तदिदमुक्तं

काम्येति ।

तथाऽपि ब्रह्मज्ञानं न तदर्थं विहितमिति चेन्न । फलश्रवणेनैव विधिकल्पनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेनैव न्यायेन प्रायश्चित्तानां कर्मक्षयहेतुत्वाभावोऽपि निरस्तः । तथा सति प्रायश्चित्तविधीनां वैयर्थ्यापत्तेः । नैमित्तिकत्वपक्षस्य च दृष्टादृष्टहानोपादानप्रसङ्गेन निरस्तत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ कर्मणो द्वयी शक्तिः । एका तावत्फलजननी अपरा त्वसंव्यवहार्यत्वहेतुः । तत्र प्रायश्चित्तैर्द्वितीयाऽपाक्रियत इति चेत् । एवं तर्हि कर्मविपाकप्रायश्चित्तानामपीयमेव गतिरिति कथं नोपमर्दः । किञ्च न सर्वे रोगः सर्वं च दुरितमसंव्यवहार्यताहेतुरिति तत्र प्रायश्चित्तवैयर्थ्यमेव स्यात् । अपि च क्षयकुष्ठाद्युपहतोऽपि न प्रायश्चित्ताचरणमात्रेण संव्यवहार्यः । किन्तु क्षयाद्यपगम एवेति तत्कारणत्वमेव प्रायश्चित्तानामङ्गीकार्यम् । मरणान्तिकप्रायश्चित्तानामानर्थक्यं च स्यात् । श्राद्धादिव्यवहारसिद्ध्यर्थं तदिति चेन्न । परिव्राजकानां तदभावापातादित्यलम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपसंहरति

इत्युक्तेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इत्युक्तनियमो भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इति

शब्दस्तस्मादित्यर्थे । प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षयः तथाऽपि फलह्रासोऽपि विद्यत इत्युक्तनियमो भवेदुपपन्न इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- एवमुत्पन्ननिर्दोषे त्यादिनोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह

एवमादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवमाद्यपि सम्प्रोक्तं तन्त्रभागवते स्फुटम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आदि

पदेनैतदुपयुक्तमन्यत् । भाष्यादावुदाहृतैर्वचनैरपीत्यपेरर्थः । यद्वा एवमादी त्येतदधिकरणप्रमेयं तदुपयुक्तं च गृह्यते ।

अपि

पदेन प्रथमाधिकरणप्रमेयस्य समुच्चयः । अथवा अधिकरणप्रमेयस्य समुच्चयः । अथवाऽधिकरणद्वयार्थ एवमादीत्यनेन गृहीतः । द्वितीयाद्यधिकरणार्थग्रहणाय

अपि

शब्दः । पुरुषार्थाधिकरणे स्तुत्यधिकरणे च ज्ञानफलस्य तारतम्यमभिहितम् । तत्सांसारिकफलस्य न विप्रतिपन्नमिति मुक्तिगतस्य साधयितुमुत्तरो ग्रन्थः । ये मोक्षे भेदमेव नाङ्गीकुर्वते ये चाङ्गीकृत्यापि भेदमानन्दादिकं नाभ्युपयन्ति न तान्प्रति तारतम्यसाधनस्य अवकाशः । किन्तु भेदादिसाधनमेव कर्तव्यम् । करिष्यते च चतुर्थेऽध्याये । ये पुनर्भेदमानन्दादिकं चाङ्गीकृत्यापि तारतम्यं न मन्यन्ते तान्प्रत्ययं प्रयत्नः क्रियते । यावदधिकारमित्यधिकरणार्थस्यैवायं प्रपञ्च इति न दोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- तत्र तावच्छत्या मुक्तावानन्दतारतम्यमुपपादयति

तारतम्यमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तारतम्यं फले नो चेद्ब्रह्मादीनां कथं श्रुतिः ।अवृजिनोऽकामहत इति मुक्तिं निगद्य च ।आनन्दतारतम्यं च तेषां ब्रूयात् पृथक् पृथक्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मादीनां ज्ञानफले

मुक्तिगामिन्यानन्दे यदि

तारतम्यं नो भवेत्

तर्हि

कथं

स यो ह वै मनुष्याणां राद्ध इत्यादिका वाजसनेयिनां सैषाऽनन्दस्य मीमांसा भवती त्यादिका तैत्तिरीयाणां च श्रुतिः तेषां ब्रह्मादीनामानन्दस्य तारतम्यं ब्रूयात् । सर्वेऽप्युत्तरोत्तरं शतगुणानन्दा इत्यनभिधाय पृथक्पृथगेव ब्रवीति । तेन तत्र तात्पर्यसद्भावश्चावगम्यते । ब्रह्मादीनामानन्दस्य तारतम्यं श्रुतिर्ब्रवीति मुक्तानां तु तत्साध्यत इति किं केन सङ्गतमित्यत उक्तम्

अवृजिन इति

। यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहत इत्याद्या । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति द्वितीया ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि श्रोत्रियत्वमपि मुक्तिज्ञापकमित्यन्यत्रोक्तम् । तथाऽपि बहुसंविधानसाध्यं तदिति न सङ्कीर्तितम् । मुक्तिं च निगद्य तेषां मुक्तानामानन्दतारतम्यं च ब्रवीति ।

च

शब्दौ मिथः समुच्चये । तैत्तिरीयश्रुतिरप्यत्रोपलक्षितेत्युत्तरत्र ज्ञास्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५असु०- श्रुतिद्वयोक्तमानन्दतारतम्यं संसारविषयमेव न मुक्तिविषयमित्याशङ्क्य परिहरति

संसार एवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-संसार एव चेदेतत्तारतम्यं न मुख्यतः । अकामहतशब्दार्थोऽवृजिनत्वं च नो भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतच्छत्युक्तं

तारतम्यं संसार

इत्येवोक्ते सिद्धान्तिनो नानिष्टम् । मुक्तामुक्तविषयताया वक्ष्यमाणत्वात् । अत

एव

इत्युक्तम् । तस्यैव विवरणं

न मुख्यत इति

। सप्तम्यर्थे तसिः । एतत्तारतम्यं संसार एव न तु मुख्ये पुरुषार्थे मोक्षे इति चेदित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तर्ह्यकामहतशब्दार्थः

अकामहतत्वमवृजिनत्वं च नो भवेत् ।

युक्तमिति शेषः । तथा हि । यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहत इति श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति चोक्ताकामहतत्वादिकं किं प्रकृतानां संसारिणामेव विशेषमुत संसार्यन्तरसमुच्चयार्थम् । नाद्यः । यतः सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च ब्रह्मादयः केचिदश्रोत्रियत्वादिगुणाः सन्ति । येन व्यभिचारनिवारणार्थमेतत् स्यात् । नापि संसारिष्वकामहतत्वादिकं सम्भवति । अत एव द्वितीयोऽपि परास्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- ननु संसारिष्वप्यकामहतत्वादिकं कथञ्चित्सम्भवति । सत्यम् । मुख्यतो न सम्भवतीति ब्रूमः । न च विना बाधकेनामुख्याङ्गीकारो युक्तः । एतेनावृजिनोऽकामहत इति मुक्तिं निगद्येत्येतद्विवृतं भवति । कथमकामहतत्वादेः संसारिष्वसम्भव इत्यतोऽकामहतत्वस्य तावदुपपादयति

कामस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि ।इति यल-लक्षणं मुक्तेः श्रुतिराह बलीयसी ।कामाहतिः कुतोऽन्यत्र</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्र

लोके

कामस्ये

च्छायाः

कामा

विषया

आप्ताः

पर्याप्ताः

तत्र माममृतं

मुक्तं

कृधि

कुर्विति वायुं प्रति प्रार्थनम् । यद्यस्मादिति श्रुतिरित्याप्तकामत्वं मुक्तेर्लक्षणत्वेनाह । विशेषणस्येतरव्यावृत्त्यर्थत्वात् । निरवकाशत्वादिना बलीयस्याः श्रुतेरन्यथयितुमशक्यत्वात् । तस्मात्

कामाहतिः

अकामहतत्वं मुक्तात्

अन्यत्र कुतः

सम्भवेत् । आप्तकामत्वस्य मुक्तलक्षणत्वेन श्रुत्युक्तत्वे तदेवं संसारिष्वसम्भवि स्यात् । अकामहतत्वं तु कथमसम्भवीत्यत आह

प्राप्तेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्राप्तकामस्य सा भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सा

कामाहतिः । अकामहतत्वस्याप्तकामत्वं हेतुः । न च निमित्ताभावे नैमित्तकस्य सम्भवोऽस्ति । तत्र निमित्तं चाप्तकामत्वं संसारिषु न सम्भवतीत्युक्तम् । ततो नैमित्तिकमकामहतत्वमपि तत्रासम्भवीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- आप्तकामत्वस्याकामहतत्वं प्रति निमित्तत्वं विवृणोति

अप्रयत्नेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अप्रयत्नेन कामानामवाप्तिः सा यदा भवेत् ।तदैवाकामहतता कुत एवान्यथा भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सा

अकामहततेति सम्बन्धः । याऽकामहतशब्दात् प्रतीयते सेत्यर्थः । अन्यथाऽप्रयत्नेन कामानामवाप्त्यभावे कुत एव कारणात् साऽकामहतता

भवेत्

न कुतोऽपीत्यन्वयव्यतिरेकावुक्तौ । एतदुक्तं भवति । कामेनोपद्रवो हि कामहतता तदभावश्चाकामहतता । कामनिमित्तोपद्रवाभावश्चानायासेन तत्तद्विषयप्राप्तावेव भवति नान्यथेत्यनुभवसिद्धम् । अतः प्राप्तकामत्वाकामहतत्वयोर्निमित्तनैमित्तिकभावो युक्त एवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नायमस्ति नियमः, यदाप्तकामस्यैव, कामनिमित्तोपद्रवाभावो नान्यथेति । कामाभावेऽपि तन्निमित्तोपद्रवाभावसम्भवादिति चेत् । किमनेनोक्तस्य व्यभिचारमात्रं चोद्यते किंवा प्रकृतेषु संसारिष्वप्याप्तकामत्वाभावेऽप्यकामत्वेनाकामहतता सम्भवतीत्याशास्यते । नाद्यः । वक्ष्यमाणन्यायेन विशेषणप्रक्षेपात् । न द्वितीयः । ब्रह्मादयो न कामरहिता असुप्तामूढचेतनत्वाद्देवदत्तवदित्यनुमानविरोधादित्याशयवाननुमानस्य व्याप्तिमुपपादयति

चेतनस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चेतनस्य त्वसुप्तस्य कुत्र दृष्टा ह्यकामता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">घटादौ व्यभिचारपरिहाराय चेतनस्येत्युक्तम् । सुप्तमुग्धयोस्तत्परिहारायासुप्तस्येति । अमुग्धस्येत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु सुप्तौ मोहे च न चेतयत एव । अतश्चेतनस्येत्यनेनैव तद्व्यवच्छेदसिद्धेर्व्यर्थं विशेषणमिति । मैवम् । चेतनशब्देनात्मत्वमात्रस्य विवक्षितत्वात् । चैतन्ययोगे हि विवक्षिते कामाभावाङ्गीकारसाहसादबिभ्यत्परश्चैतन्याभावमपि ब्रह्मादीनामङ्गीकुर्यादित्यसिदि्धः स्यात् । तदिदमुक्तं

तु

शब्देन ।

कुत्रे

त्याक्षेपे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हिशब्दो यस्माद्व्याप्तिः सिद्धेति शेषः । नोपादेयमेव वा हेतावसुप्तत्वादिविशेषणम् । न च तथा सति व्यभिचारापातः । सुप्त्यादावपि आत्मनः कामसद्भावात् । न चैवं सति यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयत इत्यादिश्रुत्याऽनुपलम्भेन च विरोधः । विद्यमानानामपि कामानां तदानीमव्यक्तत्वेन श्रौताभावव्यवहारस्यानुपलम्भस्य चोपपत्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- व्यक्तकामाभिप्रायेण प्राग्विशेषणमुपात्तमित्याशयवानाह

अव्यक्तिरेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अव्यक्तिरेव कामानां न नाशो मोहसुप्तयोः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नाशः

अभावः ।

सुप्तं

सुप्तिः । नपुंसके भावे क्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- स्यादेतत् । सुप्त्यादौ कामसद्भावे सिद्धे युक्तमव्यक्तिकल्पनम् । स एव तु कुतः सिद्ध इत्यत आह

यत्काम इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्कामः स्वापमाप्नोति तदेवोत्थापितः पुनः ।अवशोऽपि व्याहरति कुतः सुप्तावकामता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मोहोऽत्रापि ग्राह्यः । व्याहरतीत्यतःपरं यतस्तस्मादित्यध्याहार्यम् । यद्भोजनादिकं कामयमानो देवदत्तः स्वापादिकमाप्नोत्युत्थापितः पुनस्तदेव । कदाचिद्व्याहरतीति तावदनुभवसिद्धम् । तस्माद्व्याहरणविशेषाच्च तस्य तदा तत्र कामोऽस्तीत्यनुमीयते । स च न तावदुत्थानानन्तरमुत्पन्नः । तदा देवदत्तस्यावशत्वात् । वस्तुदर्शनेऽनुमानादिनेष्टसाधनताज्ञाने च सति खलु कामोदयः स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चावशस्यैषा कामसामग्री कल्पयितुं शक्यते ततः प्राक्तन एव कामः सुप्त्यादौ सन्नतरो(ऽव्यक्तो)ऽनुवर्तमानः पुनः सहकारिलाभक्रमेण व्यज्यत इत्येवाङ्गीकार्यम् । तथा चाह पतञ्जलिः । अविद्याक्षेत्रत्वमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणामिति । यत एवं तस्मात् कुतः सुप्त्यादावात्मनोऽकामता स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- नन्वयं केवलो विशिष्टो वा चेतनत्वहेतुर्मुक्तेष्वनैकान्तिकः । तेषां कामाभावादित्यत आह

सर्वेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मणा सह मुक्तिगः ।पर्येति तत्र जक्षंश्च क्रडन् रतिमवाप्नुयात् ।कामान्नी कामरूपी सन्निमाल-लोकांश्च सञ्चरन् ।आस्ते गायन् साम मुक्त इत्यादिश्रुतिसद्बलात् ।अकामः स्यात् कथं मुक्तः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिते ति श्रुतिमुपादत्ते ।

पर्येती

त्यनेन</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स तत्र पर्येति जक्षन्क्रडन्रममाण इति ।

जक्षन्निति

वैदिकत्वात्साधुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कामान्नीत्यनेन

इमाल-लोकान्कामान्नी कामरूप्यमनुसञ्चरन् । एतत्साम गायन्नास्त इति ।

आदि

पदेन स एकधा भवती त्यादेः सङ्ग्रहः । बलात्कामसद्भावावगतेरिति शेषः । यद्यप्येताः श्रुतयो न साक्षान्मुक्तस्य कामसद्भावमाचक्षते । तथाऽपि सामर्थ्यात् तं गमयन्त्येव । तदिदमुक्तं

श्रुतिबलादिति ।

तच्च सामर्थ्यमव्यभिचरितमेव न तु सम्भावनामात्रमिति

सच्छब्देनाह ।

तथा हि । कामकर्मत्वादि्ध विषयाः कामाः । कर्मणि घञो विधानात् । तया च सोऽश्नुते सर्वान्कामानित्यत्र सन्निधेः तत्कामकर्मभूतान्विषयानश्नुत इत्युक्तं स्यात् । निष्कामस्य शिलासमस्य कामावाप्तिः कदृशी स्यात् । पर्यटनादिकं च कामकार्यं न विना कामेन सम्भवति । स्त्रीभिर्निष्कामस्य रमणमत्यन्तासम्भावितम् । अन्नादीनां च कामत्वं काम्यतयैवेति पूर्ववत् कामावगतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि स यदि पितृलोककामो भवतीत्याद्या विस्पष्टाः श्रुतयोऽत्र सन्ति तथाऽपि शिष्यैर्न्यायमनुसन्दधानैर्भाव्यमित्येतासामुदाहरणम् । मुक्तस्याकामत्वाभावान्नानैकान्त्यं हेतोरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- ननु मुक्तानां कामाभावेऽपि यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते इत्याद्या श्रुतिरस्ति । तत्कथं कामवत्त्वनिश्चय इत्यत आह

कामा येऽस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।इत्यन्तःकरणस्थानां कामानां मोक्षमेव हि ।आह श्रुतिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इति

श्रुतिरित्यन्वयः । अन्तःकरणस्थानामेवेति च । न तु सर्वथाऽपीत्येवार्थः । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । तस्मादकामः स्यात् कथं मुक्त इति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुतः श्रुतेरर्थसङ्कोचः क्रियत इत्यत आह

हृदीत्येवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-हृदीत्येव न चेद्व्यर्थं विशेषणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न चेत्

सएषा श्रुतिः उक्तरीत्या व्याख्यायेत । सर्वथाऽपि कामाभावपरेति व्याख्यायेत</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति यावत् । तदा हृदि श्रिता इति कामानां

विशेषणं व्यर्थमेव

स्यात् । व्यावर्त्याभावात् । अतो विशेषणं प्रयुञ्जाना श्रुतिरन्तःकरणपरिणतीनां कामानामेव मुक्तावभावोऽन्तःकरणस्यैवाभावान्न तु सर्वेषां स्वरूपभूतानां कामानामवस्थानादित्येतमर्थं गमयतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- भवेदेतत् । यदीदं विशेषणं स्यात् । न चैवम् । व्यावर्त्याभावात् । एतत्सर्वं मन एवेति श्रुत्या सर्वेषामपि कामानां मनःपरिणाम(वत्)त्वमेव न त्वात्मधर्मः कामोऽस्तीत्यवगमात् । अतो हृदि श्रिता इत्येतत्स्वरूपकथनमात्रमित्याशयेनाशङ्क्य निषेधति

हृद्येवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-हृद्येव तेषां श्रयणमिति पक्षो न भासते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्तःकरण एव ।

तेषां

कामानाम् ।

भासते

शोभते । कुतो न भासत इत्यत आह

मुक्तानामिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मुक्तानां कामितामाह पृथक् शाखासु यच्छतिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्तःकरणविधुराणामपीत्यर्थः । यद्यस्मात्तस्मान्न शोभत इति सम्बन्धः ।

श्रुतिः

पूर्वोदाहृता । नन्वेतदयुक्तम् । प्रागुदाहृतश्रुतेः प्रतिपक्षतयोद्भाविताया अस्याः श्रुतेस्तयैव बाधस्योच्यमानत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । प्रागुदाहृतश्रुतेः प्रबलत्वेन बाधकत्वोपपत्तेः । तथा हि । कामश्रुतिस्तावन्निरवकाशा । तदभावश्रुतिस्तूक्तरीत्या सावकाशा । विशेषणस्वरूपकथनत्वसन्देहेऽपि न निरवकाशत्वम् । एतत्सर्वं मन एवेत्यपि सावकाशश्रुतिरिति साङ्ख्याधिकरणेऽभिहितम् । किञ्च कामश्रुतिः सर्वास्वपि शाखास्वस्ति । तथैवोदाहृतत्वात् । तदभावश्रुतिस्तु क्वचिदेवेति कथं न बाध्यबाधकभावः । तदिदमुक्तं

पृथक्शाखास्विति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- कामस्य यत्रेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतोऽकामहतत्वं तु मुक्तानामेव मुख्यतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कामनिमित्तोपद्रवाभावस्य

अकामहतत्वस्य

अकामत्वाप्तकामत्वाभ्यामेव उपपत्तेः कामत्वस्य चेतनमात्रेऽसम्भवात् आप्तकामत्वस्य च मुक्तलक्षणत्वेन तत्रैव सम्भवादमुक्तेष्वसम्भवादित्यर्थः । मुक्तानामेव धर्म इति सिद्धमिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- सत्यम् । मुख्यया वृत्त्याऽकामहतत्वं मुक्तेष्वेव सम्भवति । तथाऽपि कामनिमित्तबहुतरोपद्रवाद्ब्रह्मादिष्वप्यमुख्यं युज्यत एव । अतः संसारिण एव श्रुतिप्रतिपाद्याः किन्न भवन्तीति चेत् । किं मुख्यार्थपरिग्रहे बाधकसद्भावात् तत्परित्यागः क्रियते किंवा वृथैव । नाद्यः । तदभावात् । बाधकाभासानां च निराकरिष्यमाणत्वात् । द्वितीयं दूषयति

मुख्यार्थस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मुख्यार्थस्य वृथा त्यागो मायिनामेव भूषणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अपरीक्षका एव मायावादिप्रभृतयो विना बाधकेन मुख्यार्थं त्यजन्ति । वाच्यार्थपरमेश्वरपरित्यागेन निर्गुणलक्षणाङ्गीकारात् । न तु न्यायविद इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- एवमकामहतत्वस्यामुक्तेष्वसम्भवमभिधाय अवृजिनत्वस्याप्यभिधास्यन्नवृजिनत्वं तावद्व्याख्याति

अपापत्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अपापत्वमदुःखत्वं चावृजिनत्वमिहोदितम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इहोदितमवृजिनत्वं तावत् अपापत्वमदुःखत्वं चेति योजना । कुत एतदित्यत आह

अप्रियमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अप्रियं वृजिनं दुःखमकं तोद इतीर्यते ।तत्कारणत्वात् पापं वा वृजिनं नाम कथ्यते ।इत्युक्तः स्वयमीशेन नामार्थः शब्दनिर्णये</div>
<p class="gr-vyakhya-para">दुःखमप्रियमित्यादिशब्दैः

ईर्यत

इति सम्बन्धः ।

तत्कारणत्वाद्

दुःखकारणत्वात् । दधित्रपुसं प्रत्यक्षो ज्वर इति यथा । एतेन वृजिनशब्दो दुःखे मुख्यः । पापे तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यमित्युक्तं भवति । अत एव

वा

शब्दः ।

नामार्थो

वृजिननामार्थः ।

वृजिन

शब्दस्य दुःखाद्यर्थत्वेऽवृजिनशब्दस्यादुःखाद्यर्थत्वं सिद्धमेवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- ततः किं यद्यपापत्वादिकमवृजिनशब्दार्थ इत्यत आह

अपापत्वं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अपापत्वं च नैवास्ति यावत्संसारमस्य हि । आरब्धपापमस्त्येव दुःखं च ज्ञानिनोऽपि हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

शब्दो वक्ष्यमाणसमुच्चयार्थः ।

अस्य

जीवस्य ।

हि

शब्दः संसारित्वादिति हेतुसूचनार्थः । तद्यथा इषीकातूलमित्यादिश्रुतेर्ज्ञानिनः पापाभावात्कथमेतदित्यत उक्तम्

आरब्धेति

। अनारब्धविषया श्रुतिरिति भावः । ज्ञानिनोऽप्यारब्धपापमस्त्येवेति सम्बन्धः । दुखं चास्त्येव पापसद्भावादिति हिशब्दार्थः । तस्मादवृजिनत्वमपि मुक्तेभ्योऽन्यत्रासम्भवीति सिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- केचिदेतां श्रुतिं अन्यथा व्याचक्षते । यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहत इति श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति च वाक्यं न मुक्तसङ्ग्रहार्थम् । किन्नाम प्रकृतमनुष्यगन्धर्वादिविषयमेव । न च तत्रासम्भवः । श्रोत्रियञ्छन्दोधीत इति स्मरणाछ्रोत्रियशब्दस्य छन्दोऽधिगतिनिमित्तत्वात् । मनुष्यगन्धर्वादीनां च सर्वज्ञकल्पत्वात् प्रारब्धपापसद्भावेऽपि न ते तदा पापमाचरन्तीत्यवृजिना एवोच्यन्ते । विषयवैराग्योपेतत्वादकामहताश्च भवन्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च व्यावर्त्याभावेन वैयर्थ्यमिति युक्तम् । न हि वयं श्रोत्रियत्वादिकं विशेषणत्वेन ब्रूमः । किन्तु मनुष्येभ्यो मनुष्यगन्धर्वाणां शतगुणानन्दत्वेऽभिहिते तत्र हेत्वाकाङ्क्षायामिदमुच्यते । एवं मनुष्यगन्धर्वेभ्यो देवगन्धर्वाणां शतगुणानन्दाभिधाने कुत इत्याकाङ्क्षायां श्रोत्रियत्वादिहेतुरुच्यते । एवमुत्तरत्रापि । न च वाच्यं सर्वेष्वपि विद्यमानं श्रोत्रियत्वादिकमानन्दातिशये कथं हेतुः स्यादिति । मनुष्यादप्यतिशयेन मनुष्यगन्धर्वः श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतश्च यतः । एवं पूर्वपूर्वनिर्दिष्टादप्यतिशयेनोत्तरोत्तरः श्रोत्रियत्वादिमान् यस्मादिति व्याख्यानादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदेतन्निराचष्टे

तस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्मात्तस्मादकामत्वमिति चाश्रुतकल्पना</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

स्त्वर्थः । तस्मात्

तस्मात्

पूर्वपूर्वनिर्दिष्टादतिशयेनोत्तरोत्तरस्याकामत्वम् । उपलक्षणमेतत् । श्रोत्रियत्वादिकं चेति व्याख्याने त्वश्रुतकल्पनं स्यात् । तस्मादित्यतिशयेनेति चाश्रुतस्य कल्पनीयत्वात् । अन्यथा विवक्षितार्थस्यालाभात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दोषान्तरमाह

अकामेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अकामहत इत्युक्तेः श्रुतहानिरपि स्फुटा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतौ

अकामहत इत्युक्तेः

परेण चाकाम इति व्याख्यातत्वाच्छतस्य हतशब्दस्य

हानिरपि स्फुटा

आपद्यते । न हि हतशब्दस्य किञ्चित्प्रयोजनमस्ति । अतः श्रुताश्रुतत्यागोपादानप्रसङ्गादयुक्तमिदं व्याख्यानमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- अपरे तु व्याचक्षते । यश्च श्रोत्रिय इति श्रोत्रियस्य चेति च न मुक्तविषयं नापि प्रकृतमनुष्यगन्धर्वादिविषयं किन्तु पुरुषान्तरविषयम् । तथा हि । मनुष्येभ्यो मनुष्यगन्धर्वाणां शतगुणस्तावदानन्दः । यश्चापरः श्रोत्रियोऽवृजिनो मनुष्यगन्धर्वपदे कामरहितश्च । तस्यापि मनुष्येभ्यः शतगुणो मनुष्यगन्धर्वसमान एवानन्दो भवतीत्येवं तेषु तेषु पदेष्वकामस्य तत्तत्समानानन्दत्वमत्रोच्यते । न च वाच्यं विरक्तानां सर्वत्र कामाभावात् कथमियं तारतम्योक्तिरिति । तदतिरिक्तपदेषु कामसद्भावस्य विवक्षितत्वात् । यो यो यावदायासान्मुक्तोऽसावसौ तावदानन्दवानित्यर्थो ह्यत्र प्रतिपिपादयिषित इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदपि श्रुतहानाश्रुतकल्पनाप्रसङ्गादेव निरस्तम् । अत्रापि हतशब्दस्य प्रयोजनाभावेन हातव्यत्वात् । तस्मिन्पद इत्यस्यान्यत्र सकाम इत्यस्य च कल्पनीयत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- अधिकं दोषमाह

कुत्रचिदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कुत्रचित्कामिनः पुंसः कामाभावात्क्वचित्क्वचित् । इन्द्रादिसुखभोगोऽस्तीत्यनुभूतिर्हि कुप्यति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कुत्रचित्

इन्द्रादिपदव्यतिरिक्ते

कामिनः पुंसः क्वचित्क्वचित्

इन्द्रादिपदे कामाभावादिन्द्रादिसमानसुखानुभवोऽस्तीति व्याख्यानेऽनुभवविरोधः स्यात् । राज्यमकामयमानस्य राजसमानसुखानुभूतेरनुभवबाधितत्वस्य स्पष्टत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वैराग्यप्रशंसातो न तत्त्वं मार्गणीयमिति चेन्न । निरवधिकानन्दस्वरूपोऽयमात्मा कामाद्युपद्रवावरणात्तु तथा न भासते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतो यावद्यावत्कामक्षयस्तावत्तावदानन्दोत्कर्षो दृश्यत इत्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थमस्य प्रकरणस्यावतारितत्वात् । आनन्दोत्कर्षे(ऽत्र) तु तात्पर्यं शतगुणत्वे तु न निर्भरः कार्य इति चेन्न । देवपदाकामादिन्द्रपदाकामस्यानन्दविशेषादर्शनादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- तर्हि कः श्रुत्यर्थ इत्यत आह

तस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्मादमुक्तसुखगं तारतम्यं पृथक् पृथक् ।उक्तवा यश्चेति मुक्तानां तारतम्यं सुखे श्रुतिः ।आहेति पेशलं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अर्थान्तरप्रतीतेर्निरस्तत्वात् । अमुक्तमनुष्यादिसुखसम्बन्धितारतम्यं ते ये शतमित्यादिवाक्यैः पृथक् पृथगुक्तवा यश्चेति श्रोत्रियस्य चेति च वाक्येन मुक्तानां मनुष्यगन्धर्वादीनां सुखे तारतम्यं श्रुतिरतिदेशेनाहेति व्याख्यानमेव पेशलम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं सति वाक्यभेदो दोषः स्यात् । नैवम् । ज्ञापकसद्भावादित्याह

तच्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तच्च चशब्दादेव गम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यश्चेति वाक्यस्य प्रकृतादन्यो विषय इत्येतच्च

चशब्देनैव गम्यते ।

किमुतैकवाक्यतायामुक्तानुपपत्त्येत्येवार्थः । चशब्दो ह्ययं समुच्चयस्य द्योतकः प्रतीयते । देवदत्तो धनिको यज्ञदत्तश्चेति यथा । न चैकविषयतायामेवं युज्यते । न हि भवति वसिष्ठो ब्रह्मिष्ठोऽरुन्धतीपतिश्च तथेति प्रयोगः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषणसमुच्चये चशब्दः किन्न स्यादिति चेन्न । मुख्यार्थे बाधकाभावेन त्यागायोगात् । वचनव्यत्ययश्चैकवाक्यतायां स्फुट एव । तथात्वे खलु ते ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः । स एक आजान(ज)देवानामानन्दो ये श्रोत्रिया अवृजिना अकामहताश्चेति स्यात् । तथा ते ये शतं मानुषा आनन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियाणामकामहतानामिति भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि कथं बृहदारण्यकवाक्यं भाष्ये मुक्तमात्रविषयं व्याख्यातम् । यश्चेति विशेषणसमुच्चयपरमुक्तम् । अयमभिप्रायो भाष्यकारस्य । सर्वथा वाक्यद्वयमेवेदं भिन्नविषयम् । एकवाक्यताश्रद्धायामपि मुक्तमात्रविषयमस्तु । तत्रानुपपत्तीनामल्पत्वात् । नामुक्तमात्रविषयम् अनुपपत्तिबाहुल्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- मानुषादिहिरण्यगर्भान्तानाममुक्तानां मुक्तानां च उत्तरोत्तरं शतगुणानन्दत्वं श्रुतिद्वयमाहेत्ययुक्तम् । मानुषानन्दनिर्देशे मुक्तज्ञापकाभावात् । न हि तत्राकामहतत्वादिकमन्यद्वा किमपि श्रूयते इत्याशङ्कां निराकुर्वन् श्रुत्यर्थं विवृणोति

राद्ध इत्यादिना अभिवीक्षत

इत्यन्तेन । तत्र तावत् बृहदारण्यके मनुष्यमुक्तस्य ज्ञापकं दर्शयति

राद्ध इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-राद्धः संसिद्ध इत्येव मुक्त एवावगम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स यो मनुष्याणां

राद्धः

समृद्धो भवतीत्युपक्रमवाक्ये राद्ध इति पदेन मुक्त एव गृह्यते नामुक्तः । कया वृत्त्याऽभिधयैव न तूपचर्यते । येन मुख्यार्थानुपपत्त्यादिकं व्युत्पादनीयं स्यात् । कथम् ?

संसिद्ध इति

। एतदुक्तं भवति । राध साध संसिद्धाविति पठ्यते । राधधातोश्च गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थाऽऽसवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्चे त्यकर्मकत्वात् कर्तरि क्तः । ततो राद्धः संसिद्ध इत्युक्तं भवति । संसिदि्धश्च मुक्तिरेव नित्यत्वेन दुःखासम्भिन्नत्वेन च समीचीनसिदि्धत्वात् । नेतरा, अनित्यत्वेन दुःखसम्भिन्नत्वेन चासमीचीनत्वात् । न च मुख्ये सम्भवत्यमुख्यार्थोऽङ्गीकर्तुं शक्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं समृद्धशब्दोऽपि मुक्तस्यैव वाचकः । मुक्तिं विना समयगृद्धेरभावात् । अन्येषामधिपतिरित्यादिकं तु मुक्तामुक्तसाधारणम् । यथा च मुक्ते सम्भवति तथोक्तं भाष्ये ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- इदानीं तैत्तिरियश्रुतौ मुक्तमनुष्यज्ञापकं दर्शयन् युवा स्यादित्यादीनि पदानि व्याचष्टे

साधुनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साधुना विष्णुना युक्तो मुक्तः साधुयुवा मतः ।यौवनं नित्यमेतस्य मुक्तस्येति युवा स च ।फलमध्ययनस्याप्तं तेनाध्यायक ईरितः ।निर्ह्रासानन्दसम्प्राप्त्या चाशिष्ठ इव गीयतेस्थितस्यानन्यथाप्राप्तेर्दृढिष्ठ इति चोदितः ।बलिष्ठश्च स्वभावेन मुक्तो भवति केवलम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">निर्दोषो हि साधुरित्युच्यते । न च विष्णोरितरो निर्दोषोऽस्ति । अतः

साधुना विष्णुना

इत्युक्तम् । तृतीयान्ते साधुशब्द उपपदे तु मिश्रण इत्यस्मात् अन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति क्वनिप्प्रत्यये कृते साधुयुवेति भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा युजिर् योग इत्यस्येदं रूपम् । दृशिग्रहणसामर्थ्याद्धातोरन्तरलोपः । तथा च भगवत्सामीप्यलक्षणमोक्षवानित्युक्तं भवति । युवशब्दादप्यतिशयेन साधुयुवशब्दो मुक्तस्य ज्ञापक इति क्रममतिलङ्घ्यादौ व्याख्यातः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि युवशब्दो यौवननिमित्तः तथाऽपि मुख्यामुख्ययोर्मुख्यो सम्प्रत्यय इति नित्ययौवनमङ्गीकार्यम् । तच्चैतस्य मनुष्यस्य मुक्तस्यैव युज्यते न संसारिण इति हेतोर्युवा च स मुक्त एव । आध्यायकशब्दो यद्यप्याङधिपूर्वादिङध्ययन इत्यस्मात् ण्वुलि प्रत्यये सति निष्पन्नः सम्यगध्ययनस्य कर्तारमाह । तथाऽप्यत्र पुरुषार्थप्रसङ्गादध्ययनस्यापुरुषार्थत्वादध्ययनफलप्राप्तेर्लक्षको वर्णनीयः । अध्ययनस्य फलं च तेन मुक्तेनैवाप्तम् । मुक्तेरेव तत्फलत्वात् । तेन कारणेन मुक्त एवाध्यायक ईरितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आ सम्यक् समन्ताच्च शमस्येत्याशः । अतिशयेनाश आशिष्ठः । सम्यक्तवादि च ह्रासाभावादिकमेव । ततो निर्ह्रासस्य योग्यतानुसारेण पूर्णस्यानन्दस्य सम्प्राप्त्या कारणेन मुक्त एवाशिष्ठ इति च गीयते । अविकारो हि दृढो नाम ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतिशयेन दृढो दृढिष्ठः । छान्दसत्वात् र ऋतो हलादेर्लघोरि त्येतन्न भवति । मुक्त एव स्थितस्यानन्यथाप्राप्तेः अतिशयेन निर्विकारत्वात् । दृढिष्ठ इति चोदितः । बलमस्यास्तीति बली । अतिशयेन बली बलीष्ठः । अतिशयश्च स्वाभाविकत्वम् । स्वभावेन बलिष्ठश्च केवलं मुक्तो भवति । नामुक्तः । अतो बलिष्ठ इति स एवोच्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- ननु मुक्तस्य तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यादि ति वित्तपरिपूर्णपृथिवीपतित्वमुच्यमानं कथं युज्यत इत्यत आह

तस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्येयं पृथिवीत्यादि पूर्वभावव्यपेक्षया</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वभावोऽमुक्तत्वं मुक्तामुक्तमनुष्ययोर्विवक्षया हि युवा स्यादित्यादिकमारब्धम् । तत्र युवा स्यादित्यादिना मुक्तं प्रतिपाद्यामुक्तविवक्षया तस्येत्यादिवाक्यं प्रवृत्तमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेनैव न्यायेनान्येषामधिपतिरित्यादिकममुक्तविषयं प्रतिपत्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं युवा स्यादित्यादेर्मुक्तामुक्तविषयताऽङ्गीकृतावेकविषयताप्रतीतिविरोध इत्याशङ्कानिरासायामुक्तेति वक्तव्ये पूर्वभावेत्युक्तम् । एक एव चेतनो युवादिशब्दैः प्रतिपाद्यते । तस्य चावस्थाभेदेन विशेषणानि व्यवस्थाप्यन्ते । तस्मादेकविषयताप्रतिभासो नानुपपन्न इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- एवं वाजसनेयश्रुतौ स यो ह वै मनुष्याणामि त्यादेः सम्पन्नतम इत्यन्तस्य, तैत्तिरीयश्रुतौ च युवा स्यात् इत्यादेः पूर्णा स्यात् इत्यन्तस्य मुक्तामुक्तपरत्ववर्णनेन स मनुष्याणां परम आनन्दोऽथ (ते) ये शतं मनुष्याणामानन्दा इत्येतत् स एको मानुष आनन्दस्ते ये शतं मानुषा आनन्दा इत्येतच्च मुक्तामुक्तविषयमिति सिद्धे तैत्तिरीयश्रुतिगतं स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्ये त्येतावद्व्याचष्टे

स एक इतीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स एक इति संसारगतमुक्तवा सुखं पुनः ।श्रोत्रियस्येति वदति मुक्ताच्छतगुणात्मताम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">संसारगतं सुखमुक्तवेति संसारिमनुष्यसुखाच्छतगुणं संसारिणो मनुष्यगन्धर्वस्य सुखमुक्तवेत्यर्थः । मुक्ताच्छतगुणात्मतामिति मुक्तमनुष्यस्य सुखान्मुक्तमनुष्यगन्धर्वस्य शतगुणसुखात्मतां वदतीत्यर्थः । श्रुतिरिति शेषः ।

स एक इति

वाक्येन श्रोत्रियस्येति वाक्येन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- अनेनैव न्यायेन ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दा इत्यादिकं व्याख्येयमित्याशयवानाह

संसारगादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-संसारगाच्च संसारगतस्यैव शताधिकम् ।मुक्तान्मुक्तस्य</div>
<p class="gr-vyakhya-para">संसारिमनुष्यगन्धर्वादिसुखादित्यर्थः । संसारगतस्य देवगन्धर्वादेः शताधिकं शतगुणाधिकं सुखमुक्तवेति वर्तते ।

मुक्तान्मुक्तस्य

इति मुक्तमनुष्यगन्धर्वादिसुखाच्छतगुणं मुक्तदेवगन्धर्वादेः सुखं वदतीत्यर्थः । अनेन ते ये शतमित्युभयमेकोक्तया परामृश्य स एक इति श्रोत्रियस्येति च यथायोग्यं पृथक् शतगुणानन्दत्वमुच्यत इत्युक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनयैव रीत्या स एकः पितॄणामि त्यादि वाजसनेयश्रुतिवाक्यमपि व्याख्येयम् । उपक्रमे मुक्तश्रवणादाजान(ज)देवादौ यश्च श्रोत्रिय इत्यादिना तच्छ्रवणान्मध्येऽपि यश्च श्रोत्रिय इति अनुवर्तनीयम् । श्रुतिद्वयविसंवादस्तु भगवत्पादैरन्यत्र परिहृत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- श्रुतिद्वयव्याख्यानमुपसंहरति

युक्तं स्यादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-युक्तं स्याच्छत्युक्तमभिवीक्षतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुत्युक्तम् अभिवीक्षतः

अभिवीक्षमाणस्य सम्यग्विचारयतो मतेनैतदेव व्याख्यानं

युक्तं स्यात् ।

अथवाऽभिवीक्षोऽभिवीक्षणं सम्यग्विचारस्तस्मादिदमेव श्रुत्युक्तं युक्तं स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- एवं श्रुत्या मुक्तौ तारतम्यमुपपाद्य युक्तयाऽप्युपपादयति

युक्तं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-युक्तं च साधनाधिक्यात्साध्याधिक्यं सुरादिषु</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सुरादिषु मानुषादिभ्यः साध्याधिक्यं मुक्तिगतफलाधिक्यं साधनाधिक्याद्धेतोयुंक्तमनुमितं चेत्यर्थः । देवादयो मानुषादिभ्योऽधिकमौक्तफलभाजस्तदपेक्षयाऽधिकतत्साधनवत्त्वादित्युक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजकोऽयं हेतुरित्यत आह

नाधिक्यमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नाधिक्यं यदि साध्ये स्यात्प्रयत्नः साधने कुतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सुरादिष्विति वर्तते । मानुषादिभ्य इति च । साधने साधनाधिक्ये । यदि देवादयो मानुषादिभ्योऽधिकमौक्तफलभाजो न स्युः तदा तदधिकतत्साधनार्थप्रयत्नवन्तो न स्युः । अनधिकफलाय चाधिकं प्रयत्नमातिष्ठमाना न प्रेक्षावन्तो भवेयुरिति विपक्षे बाधकान्नाप्रयोजको हेतुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- प्रमाणाभावात् स्वरूपासिद्धोऽस्त्वित्यत आह

यत्नश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्नश्च दृश्यते तेषां महानेव महात्मनाम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">महात्मनां

महाफलभाक्तवेनानुमेयानां तेषां देवादीनां मानुषादिभ्यो महान्यत्नोऽधिकं मोक्षसाधनानुष्ठानं च

दृश्यत एव

प्रमाणौः । तान्यपि वक्ष्याम इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- व्याप्तिमुपपादयति

यत्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्र साधनबाहुल्यं साध्यबाहुल्यमत्र च ।दृष्टं नियमतो</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्र पुरुषे यदपेक्षया साधनाधिक्यमस्त्यत्र तदपेक्षया साध्याधिक्यं च

नियमेन दृष्टम् ।

कर्षकवणिग्राजपुरुषादिषु लोके, वेदे चाग्न्याहितादिषु; यो यदधिकसाधनवानसौ तदधिकसाध्यवानिति नियमेन तत्तत्प्रमाणैरुपलब्धमेवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्त्वग्न्याधानादिफलानां तारतम्यमजानानः कृष्यादिफले च धान्यादौ तारतम्यं कारणान्तरायत्तं न कृष्यादिसाधनतारतम्याधीनमिति मन्यमानो दृष्टान्तेष्वपि विप्रतिपद्यते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तं प्रत्याह

नो चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नो चेन्न यत्नं कुर्युरञ्जसा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि लोके वेदे च साधनाधिक्यात्साध्याधिक्यं

नो भवेत् ।

तदा केऽप्यञ्जसा यत्नं साधनातिशयानुष्ठानं न

कुर्युः

सममेव

कुर्युः ।

इतरथा प्रेक्षावन्तो न भवेयुः । न ह्यग्न्याधानेन यावान् स्वर्गोऽश्वमेधेनापि तावत एव लाभेऽश्वमेधे कश्चित् प्रवर्तेत । प्रवर्तमानो वा अबुदि्धमान् भवेत् । द्रो(णावा)णवापमात्रकर्षणेन यावान् धान्यलाभः तावत एव खा(र्यावा)रीवापकर्षणेन भावे न कश्चित् तत्र प्रवर्तेत । तथात्वे च मन्दः स्यात् । दृष्टं वृष्ट्यादिकमदृष्टं धर्मादिकं च साधनान्तर्भूतमेवेति न व्यभिचारः शङ्कनीयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं मानुषादयो देवादिभ्योऽल्पमुक्तिफलभाजस्तदपेक्षयाऽल्पसाधनवत्त्वाद्यो यदपेक्षयाऽल्पसाधनवान् स ततोऽल्पफलवान् दृष्टः यथा सम्मतः । देवादयो मानुषान्ता मुक्तौ फलतारतम्यवन्तः साधनतारतम्योपेतत्वाद्ये यत्साधनतारतम्यवन्तः ते तत्साध्यतारतम्यवन्तो यथा सम्मताः । ब्रह्मादिमानुषान्तैरनुष्ठितानि मोक्षसाधनानि तारतम्यवत्फलवन्ति तारतम्यवत्त्वात्सम्मतवत् । ब्रह्मादीनां मानुषान्तानां मोक्षफलानि तारतम्यवन्ति तारतम्यवत्साधनसाध्यत्वात्सम्मतवदित्यनुमानान्यप्यत्र द्रष्टव्यानि । अनुकूलतर्कादिकं च पूर्ववदूहनीयमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- स्यादेतत् । मुक्ता अप्युपासनं कर्म चानुतिष्ठन्तीति गुणोपसंहारपादे समर्थितम् । न चैकप्रकारमेव तेषामनुष्ठानमिति नियामकमस्ति । तथा च तेषामुपासनादितारतम्ये सत्यपि यत्प्रयुक्तफलतारतम्याभावादयुक्तान्येव सतर्काण्यनुमानानि । मुक्तैरनुष्ठितं साधनमेव न भवति साध्याभावादिति चेत् । अमुक्तै(मुमुक्षुभि)रनुष्ठितस्याप्यधिकस्य तथात्वोपपत्तेः । अनुष्ठानं च मुक्तवल-लीलात्मकं भविष्यतीत्यत आह

कृच्छे्रणेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कृच्छ्रेण साधनादेव न मुक्तवदुदीर्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मुमुक्षुभिः कृच्छ्रेणैव साधनानां साधनादनुष्ठानात् कारणान्मुक्तवन्मुक्तानामिव लीलया अनुष्ठानं न भवति । अनेन विशेषणप्रक्षेपादनैकान्त्यादि परिहृतम् । मुक्तानां कृच्छ्राभावाल-लीलावैलक्षण्यदर्शनादन्यथासिदि्धरप्यपास्ता । न हि कृच्छ्रवती लीला भवतीत्युक्तं भवति । कृच्छे्रण मुमुक्षूणां साधनानुष्ठाने किं प्रमाणमित्यत आह

उदीर्यत इति

। एतदागमेनोदीर्यत इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- तदागमं पठति

दशकल्पमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दशकल्पं तपश्चीर्णं रुद्रेण लवणार्णवे ।त्यक्तवा सुखानि सर्वाणि क्लिष्टेन लवणाम्भसा ।शके्रण वर्षकोटीश्च धूमः पीतोऽतिदुःखतः ।वर्षायुतं च सूर्येण तपोऽर्वाक्शिरसा कृतम् ।सुदुःखेन सुखं त्यक्तवा धर्मेणाकाशशायिना ।पीता मरीचयो वर्षसाहस्रमतिसादरम् । अतिकृच्छ्रेण कुर्वन्ति यत्नं ब्रह्मविदोऽपि च । इति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कल्पो ब्रह्मणो दिवसः । पात्रादित्वात् नपुंसकत्वम् । कालाध्वनोरत्यन्तसंयोग इति द्वितीया । यद्वा दशकल्पमिति बहुव्रीहिः । तपसो विशेषणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सहस्रं परिमाणमस्येति साहस्रः सङ्घः । तदस्य परिमाणमित्यर्थे शतमानविंशतिकसहस्रवसनादणित्यणो विधानात् । अन्येऽप्यतिकृच्छे्रण यत्नं कुर्वन्ति किमैहिकफलार्थं नेत्युच्यते

ब्रह्मविदोऽपीति

। विषयवैराग्यमनेनोपलक्ष्यते । ब्रह्मज्ञानोत्त(र)रं साधनानुष्ठानेन मोक्षतारतम्यस्योपरि साधयिष्यमाणत्वादत्र सामान्यमात्रं विवक्षितम् ।

इति

शब्दो वाक्यसमाप्तौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- अनुमानमुपसंहरति

एतदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एतदखिलं मोक्षविशेषाभावतः कथम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदखिलं

कृच्छ्रेण साधनानुष्ठानम् ।

विशेषो

वैचित्र्यम् । सप्तम्यर्थे तसिः । कथं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">युज्यते । ततोऽनेन मोक्षविशेषः सिद्ध इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- स्यादेतत् । मुक्तौ तारतम्यानुमानं कालात्ययापदिष्टम् । परमं साम्यमुपैतीत्यादिश्रुतिविरुद्धत्वादिति । मैवम् । श्रुतेः श्रुतिस्मृतिबाधितत्वेन बाधकत्वासम्भवादित्याशयवान् मोक्षतारतम्यवादिनीः श्रुतिस्मृतीस्तावत्पठति

दैवीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।इति मोक्षविशेषश्च स्वयं भगवतोदितः</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभिर्मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः ।अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धये ।अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे इत्यादीनि च वाक्यानि तारतम्यं विमुक्तिगम् ।व्यक्तं वदन्ति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सम्पद्

योग्यता ।

विमोक्षो

विशिष्टमोक्षः ।

निबन्धो

नीचस्थाने अन्धेतमसि बन्धः । तादर्थ्ये चतुर्थी ।

च

शब्दः एवार्थे । भगवता स्वयमेवोक्त इति सम्बध्यते । अन्यथा

वी

त्युपसर्गस्य वैयर्थ्यापत्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तमेवेति

मुनीन्प्रति पृथोर्वाक्यम् ।

तं

विष्णुमेव । आत्मवृत्तिभिरित्यस्यैव विवरणं

मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिरिति ।

अमायिनः

छद्मरहिता निष्कामाः । यथाधिकारं योग्यतानुसारेणावसितस्य निश्चितार्थस्य मोक्षस्य सिद्धय इति मोक्षतारतम्योक्तिः ।

अमायिन

इत्युक्तत्वादर्थशब्देन मोक्षस्यैवोक्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अक्षण्वन्तः

अक्षिमन्तः । अनो नुडिति नुट् ।

कर्णवन्तः

प्राप्तसमस्तेन्द्रियफलाः । परस्परं

सखायो

मुक्ताः ।

मनोजवेषु

मनोजवः प्रज्ञातिशयो बहुवचनमाद्यर्थे ज्ञानादिगुणेषु असमास्तारतम्योपेता बभूवुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवत्सामीप्ये च तारतम्यमुच्यते । तेषु केचिदादघ्नास आस्यशब्दस्याऽऽभावः । आस्यं परिमाणस्येत्यादघ्नममृतं तदेतेषामस्ति स्थानमित्यर्श आदिभ्योऽच् । आस्यपरिमाणे सुधानिधौ विहरन्त इति दूरत्वमुच्यते । यद्वा तरतमशब्द इव दघ्नशब्दोऽप्रत्ययोऽप्यस्ति । ततश्चासम्यग्दघ्ना मग्ना इत्यर्थः । त्वे केचिदुपगताः कक्षं वनमुपकक्षाः । उशब्द एवार्थः । श्वेतद्वीपगतवनक्रडारता एवेति मध्यत्वमुच्यते । आज्जसेरसुगित्यसुक् । त्वे (एव) एके स्नात्वाः स्नातव्याः । कृत्यार्थे तवैकेन् केन्यत्वन इति त्वन् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ह्रदा इव गम्भीराः परमेश्वरं ददृश्रे ददृशुः । इरयोरे । अनेनातिसामीप्यमुच्यते । श्रुत्वा विष्णुं कर्मफलमि त्यादिस्मृत्याऽस्य मन्त्रस्यैवं व्याख्यातत्वान्नार्थान्तरं कल्पनीयम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यादीनि चेति

। चशब्देन प्रागुदाहृतकाण्वतैत्तिरीयश्रुती समुच्चिनोति ।

व्यक्तं

निरवकाशम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह

तत्केनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्केन साम्यं मुक्तेषु गम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

तस्मात् निरवकाशश्रुतिस्मृतिबाधितत्वात्

केन

न केनापि । यदुदाहृतं वाक्यं तन्न तत्परमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४४सु०- तर्हि कस्तस्यार्थ इत्यत आह

दुःखादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दुःखाद्यभावसाम्यं च साम्यवाक्यार्थ ईयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

शब्दोऽवधारणे परमानन्दसाम्यसमुच्चये वा । यथोक्तम् । दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा मता इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- किञ्चनेदमनुमानमुत्प्रेक्षितम् । किन्त्वागमसिद्धम् । तत्र कथं कालतीताशङ्केत्याशयेनाह

भक्तयादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भक्तयादिगुणसद्भावे ह्यतुल्यत्वं च भारते ।उक्तं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तारतम्येन

भक्तयादिगुणसद्भावे

सति भक्तयादिसाधनगुणानां तारतम्येन हेतुनेति यावत् ।

अतुल्यत्वं

मोक्षफलस्य । न केवलमस्माभिः किन्तु

भारते च

उक्तम् ।

हीति

तद्वाक्यस्य प्रसिद्धतां सूचयति । यथा सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यतामिति । सति साधौ गुणे भक्तयादावतुल्ये सति फलस्याप्यतुल्यतां वदन्ति हीत्यर्थः । साधनतारतम्यं प्रमाणैर्दृश्यत इत्युक्तम् । कानि तानि इत्यतः कृच्छ्रेणानुष्ठानं प्रदर्शयितुमुदाहृतं तावदेकं वाक्यम् । अन्यान्यपि सन्तीत्याह

साधनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साधनवैचित्र्यमपि सर्वत्र कथ्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साधकानां साधनवैचित्र्यं सर्वत्रापि ग्रन्थेषु ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- तानि वाक्यानि पठति

दुर्ज्ञेयमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दुर्ज्ञेयं घोररूपस्य त्रैलोक्यध्वंसिनः प्रभोः ।दैवतैर्मुनिभिः सिद्धैर्महायोगिभिरेव च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रभोः

नृसिंहस्य ध्यानचक्रं देवतादिभिः

दुर्ज्ञेयम् ।

कृतो घोरं भयङ्करं रूपमस्येति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथोक्तः । त्रैलोक्यं ध्वंसितुं शीलमस्येति ।

एव

शब्देन न संज्ञामात्रेण महायोगिनः किन्त्वर्थत एवेत्याह तदेवोक्तं

नित्ययुक्तैरित्यादिना ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नित्ययुक्तैर्महाभागौर्विमोहक्लेशसाध्वसैः ।महोत्साहैर्महाधैर्यैः सत्त्वस्थैर्व्यवसायिभिः ।अतीतानागतज्ञानप्रभवाप्ययवेदिभिः ।शौचस्वाध्यायसन्तोषतपःसत्त्वदयान्वितैः ।किमु मर्त्यैर्भयभ्रान्तिध्वंसमोहरुजान्वितैः ।अल्पायुवीर्यधीसत्त्वव्यवसायश्रुतिव्रतैः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वदा

ध्यानाद्युद्योगवदि्भः ।

भागो

भाग्यमिन्द्रियजयादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोहा

मिथ्याज्ञानम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्लेशा

अविद्याद्याः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साध्वसं

विघ्नादिभयम् । न केवलं सदोद्युक्ताः किन्तु स चोद्योगो

महानि

त्युच्यते

महोत्साहैरिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वस्थैः

सदा तत्त्वगुणप्रचुरैः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">व्यवसायो

निश्चयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञान

शब्देन ज्ञेयमुपलक्ष्यते । अतीतानागतानि ज्ञानानि प्रभवाप्ययौ सृष्टिसंहारौ च वेत्तुं शीलमेषामिति तथोक्ताः । प्रभवाप्ययज्ञानस्य महाफलत्वात् पृथगुक्तिः । मर्त्यैर्दुर्ज्ञेयमिति किमु वक्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ध्वंसः

मनोविशरणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोहः

अज्ञानम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिः

श्रवणम् । अत्र वैहायससंहितावाक्ये देवादिभ्यो मनुष्याणामल्पं साधनमिति स्फुटं प्रतीयते । मानुषत्वापगमानन्तरमाधिकं भविष्यतीति चेन्न । मानुषत्वादेरनपगमस्यानन्तरमेव वक्ष्यमाणत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४७सु०-</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ।ब्रह्मैव किञ्चिज्जानाति न तदन्यो हि कश्चन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कस्तमिति

श्रुतिर्यमवाक्यम् । सुरासुराणां सुखदुःखहेतुत्वात्

मदामदः ।

अनेन यमस्यान्येभ्यो ज्ञानाधिक्यमुच्यते ।

ब्रह्मैव

इत्यनेन ब्रह्मणः । अत एव मदन्य इति ब्रह्मादीन्विनेति व्याख्येयम् ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तानामिति

भागवतवाक्ये मुक्तानां शरीराद्यभिमानरहितानां सिद्धानां ज्ञानिनां कोटिष्वपि

नारायणपरायणः प्रशान्तात्मा सुदुर्लभः

कश्चिदेव । नारायणायनाः शान्तात्मानस्तु सर्वेऽपीति स्फुटं साधनतारतम्यं प्रतीयते । अत्र विशेषणद्वयेन वैराग्यभक्त कथ्येते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इयं विसृष्टिर्यत आबभूव यदि वा दधे यदि वा न ।यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इयं विसृष्टिरिति मन्त्रस्यायमर्थः । इयं प्रत्यक्षादिसिद्धा विविधा सृष्टिर्यतो हिरण्यगर्भादासमन्ताद्बभूव । यश्चास्य प्रपञ्चस्याध्यक्षोऽधिपतिः सोऽपि परमात्मानं परमे व्योमन् व्योमि्न हृदयाकाशे यदि वा दधे यदि वा न तथा वेद यदि वा न । ओति कस्यचित्सम्बुदि्धः । इतरापेक्षयाऽऽधिक्येन ध्यायति जानाति च कार्त्स्न्येन तु न ध्यायति न जानाति चेति । व्योमन्निति सप्तम्या लुक् । यो अस्य सो ओति प्रकृत्यान्तःपादमव्यपर इति प्रकृतिभावः ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यः स्वात्ममायाविभवं स्वयं गतो नाहं नभस्वांस्तमथापरे कुतः । ब्रह्मापि यं वेत्ति न चेह सम्यगन्ये कुतो देवमुनीन्द्रमर्त्याः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यः स्वात्ममायेत्यादिषु भागवतवचनेषु कैमुत्योक्तया ज्ञानतारतम्यमवगम्यते ।

या

भगवान्

स्वात्ममायाया विभवं

स्वरूपमहिम्नो विस्तरं

स्वयमेव

गतो

ज्ञातवान् । ब्रह्मवाक्यमिदम् ।

यं

हरिम्

इह

जीवेषु ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नमस्तेऽमिततत्त्वाय ब्रह्मादीनां च सूतये ।निर्गुणाय च सत्काष्ठां नाहं वेदापरे कुतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वं

स्वरूपम् ।

सूतिः

कारणम् । यस्य

सत्काष्ठां

सम्यग्दिङ्मात्रम् । ब्रह्मवाक्यमिदम् ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नाहं परायुर्ऋषयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसङ्घाः ।यन्मायया मुषितचेतस ईशदैत्यमर्त्यादयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नाहं परायुरिति

शिववचनम् ।

यद्विरचितं

यस्य चरित्रम् ।

ईशेति

भगवत्सम्बुदि्धः ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अहं महेन्द्रो निऋतिः प्रचेताः सोमोऽग्निरीशःपवनोऽर्को विरिञ्चः आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः । अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशा भृग्वादयोऽस्पृष्टरजस्तमस्काः । यस्येहितं न विदुः स्पष्टमायाः सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये । सर्वस्यादौ स्मृतो ब्रह्मा तस्माद्देवादनन्तरः । जानाति देवप्रवरं भूयश्चातोऽधिकं नृप ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अहमिति

यमवचनम् ।

ईहितं

चेष्टितम् ।

सर्वस्य

प्रपञ्चस्य

आदौ स्मृतः

आद्यतया प्रमितः ।

अतो

ज्ञानिवर्गात् ।

भूयोऽधिकम्

अतिशयेनाधिकम् ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न त्वामतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वानतिशयिष्यसि । यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यं समनुप्राप्ता अपि देवादयोऽखिलाः ।

तारतम्यादि्ध तिष्ठन्ति तारतम्यं हि साधने । मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।

यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न त्वामिति

ब्रह्माणं प्रति भगवद्वाक्यम् ।

अत्र

संसारे ।

लिङ्गभेदने

लिङ्गशरीरभङ्गे जाते सति ।

सिद्धये

ज्ञानाय । यततामपि मध्ये केचित्सिद्धा भवन्ति । सिद्धानां मध्य इति योज्यम् ।

तत्त्वतः

प्राचुर्येण । एकं च तत्त्वतो ज्ञातुमिति यथा ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ।।न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ।।अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ।।्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।सोऽपि मुक्तश्शुभाल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">य इममिति

व्याख्यातुरध्येतुः श्रोतुश्च तारतम्यमुच्यते । व्याख्यानादिप्राचुर्यं च प्रत्येकं मोक्षसाधनमित्यन्यत्रोक्तम् ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे । अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ध्यानेनेत्यस्य भगवत्पादकृतं गीतातात्पर्यगतं व्याख्यानं द्रष्टव्यम् ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सुसूक्ष्मैरप्यशेषैश्च विशेषैः सह पश्यति । स्वात्मानं भगवान्विष्णुः सर्वरूपोऽपि सर्वदा । सर्वत्र चान्यदप्येवं तेनादृष्टं न हि क्वचित् । सर्वत्र सर्वदैवेशं पश्यत्येव रमाऽपि तु । न तु सर्वैर्विशेषैस्तं पश्यन्त्यप्यन्यतोऽधिकम् ।स्वात्मानमन्यच्चाशेषं पश्यत्येव हि सर्वदा । ब्रह्मा तु सर्वगं पश्येद्गुणानप्यन्यतोऽधिकम् । न तु सर्वेषु कालेषु तथा पश्यत्यमुक्तिगः । मुक्तस्तु सर्वदा पश्येत् सर्वदत्वेन चापि तु ।न रमावद्विशेषाणां दर्शनं शक्नुयात्क्वचित् । स्वात्मानमन्यच्च सदा विशेषैरखिलैरपि । पश्यत्यञ्जस्तथा वाणी विशेषांस्तावतो न तु ।त्रैगुण्यात्परतः पश्येद्व्याप्तं शतगुणं हरिम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सुसूक्ष्मै

रित्यादिना सर्वेषां ज्ञानतारतम्यमुच्यते । स्वतोऽन्यद्विश्वमप्येवं पश्यति ।

अपि तु

किन्तु । तर्हि भगवत्समाना

किमिति

प्रश्नार्थः । अन्यतो ज्ञानवर्गादधिकं पश्यन्त्यपि सर्वैर्विशेषैर्युक्तं तं नैव पश्यति विष्णोः स्वस्माच्चान्यदशेषम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यतः सरस्वत्यादेरधिकं पश्येत् । ब्रह्मणोऽप्यवस्थाभेदेन विशेष उच्यते न तु सर्वेष्विति । तथा सर्वगतत्वेन सरस्वत्यादिदृष्टाधिकगुणत्वेन सर्वगतत्वेन चेति । चशब्देनोक्तगुणवत्त्वं समुच्चिनोति । तर्हि मुक्तस्य ब्रह्मणो रमासाम्यं किमिति प्रश्नः अपि त्विति । दर्शनं कर्तुम् । अन्यत् भगवतः । यथा ब्रह्मा रमादृष्टान्न पश्यति तथा । यावन्तो ब्रह्मदृष्टास्तावतः ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-गिरिशो गरुडश्चैव तमोमात्रगतं हरिम् ।पश्येद्विशेषानपि हि वाणीदृष्टान्न पश्यति ।।उमा सुपर्णी च महत्तत्त्वं यावत्प्रपश्यति ।रुद्रदृष्टान्विशेषांश्च नैव पश्येत्कदाचन ।।स्वरूपमन्यरूपं च मुक्ता देवाः समस्तशः ।जानन्तीन्द्रश्च कामश्च ब्रह्म यावदहंकृतिः ।।पश्यन्तो मनुदक्षाद्या बुदि्धतत्त्वस्थितं हरिम् ।पश्यन्ति सोमसूर्यौ तु मनस्स्थं परमेश्वरम् ।। अन्ये भूतस्थितं विष्णुं देवाः पश्यन्ति सर्वदा । बहुसाहस्रवर्षेण महत्तत्त्वे क्वचित्क्वचित् ।।अन्ये चैव यथायोगमण्डान्तर्वर्तिनं हरिम् ।श्वेतद्वीपपतिं चैव हृद्येवान्ये तु केचन ।कदाचिदेव तत्रापि केचित्पश्यन्ति केशवम् ।।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तमोगुणमात्रगतमेवेति सम्बन्धः ।

पश्येदित्यादेः

प्रत्येकं सम्बन्धः ।

अन्यरूपं

स्वाधमरूपम् ।

बहुसाहस्रवर्षेणेति

। बहुसहस्रवर्षानुष्ठितसाधनेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचित्क्वचिदिति

महत्तत्त्वप्रविभागानभिप्रैति । यथायोगमेव केचन (तु) श्वेतद्वीपपतिमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्रापि

हृद्यपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४८सु०- परिमाणदर्शनवद्विशेषदर्शने तारतम्यं न विस्पष्टमुक्तमत आह

उमेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उमा यादवनन्तांशान्पूर्वदृष्टेभ्य एव तु ।विशेषान् वासुदेवस्य पश्चादुक्ता विचक्षते । शक्रकामादयश्चैव विशेषान् ब्रह्मणि स्थितान् । उमादिभिः प्रबुद्धेभ्यः शतांशानेव चक्षते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उमा

पर्यन्तं तु पश्चात्पश्चादुक्ताः पूर्वपूर्वैर्दृष्टेभ्यो दृष्टानामनन्तांशानेव वासुदेवस्य विशेषान्विचक्षते । शक्रकामादयश्चेति चस्त्वर्थः ।

एव

शब्दस्योमादिभिरेवेत्यन्वयः ।

प्रबुद्धेभ्य

इति पूर्ववत् षष्ठ्यर्थे ।

चक्षते

पश्यन्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४९सु०- उदाहृतानां वचनानां प्रयोजनमाह

इत्यादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्यादिवेदस्मृतिगवचनेभ्यो यथार्थतः ।तारतम्यं च मुक्तानां साधनानां च दृश्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथार्थत इति

। न परमतानुवादरूपेणेत्यर्थः । मुक्तानां च साधनानां चेति योजना । साधनतारतम्यप्रतिपादनायोदाहृतेष्वेव केषुचिद्वाक्येषु मुक्तानां तारतम्यं प्रतीयते । तदपि प्रकृतत्वाद् ग्राह्यमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५०सु०- अस्तु मुमुक्षूणां साधनेषु तारतम्यं मा च भून्मोक्षे तारतम्यमित्याशङ्कायां प्राग्बाधकमुक्तम् । इदानीं शङ्कैवैषा नोपपद्यते दूरे दूषणाभिधानमित्याह

साध्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साध्यसाधनवैरूप्यम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साध्यमविचित्रं साधनं विचित्रमिति साध्यसाधनयोर्वैरूप्यं केन बीजेन कल्प्यते शङ्क्यते न केनापि । अयमभिसन्धिः । पक्षे विपक्षत्वशङ्का खलु केनचिद्बीजेन स्यात् । निर्बीजं शङ्कमानो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न लौकिको नापि परीक्षक इत्युन्मत्त इवोपेक्षणीयः । बीजं च व्यभिचारदर्शनं वोपाधिदर्शनं वा तयोरन्यतरशङ्का वा । तत्राद्यं तावदिह नास्ति । तदिदमाह

अदृष्टमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदृष्टं केन कल्प्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि द्वितीयम् । पक्षे साध्यसद्भावस्य श्रुत्यादिसिद्धत्वेन यस्यकस्यचिदाशङ्क्यमानस्यावश्यं साध्यव्यापकत्वाभावेनोपाधित्वासम्भवात् । पक्षेऽपि तद्वृत्तौ साधनव्यापकत्वात् । अत एवोपाधिशङ्काऽपि निरस्ता । ततो व्यभिचारशङ्काऽपि । उदाहृतवाक्यैर्व्याप्तेरुक्तत्वात् । अतो बीजाभावाच्छङ्कैवैषाऽनुपपन्नेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५०असु०- ईश्वरो मुमुक्षुभ्यो विचित्रं फलं ददाति विचित्रसाधनैराराधितत्वात् । विचित्रसाधनान्यपेक्ष्य फलदातृत्वादित्यनुमानान्तरं हृदि निधायान्यथासिदि्धनिरासार्थं विपक्षे बाधकमाह

वैषम्यमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वैषम्यं निर्घृणत्वं च तेन स्यातां परस्य च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तेन साध्यसाधनवैरूप्येण । द्वितीयश्चशब्दः प्रमाणान्तरसूचनार्थः । यदीश्वरोऽनुष्ठिताल्पसाधनायानुष्ठितमहासाधनसमानफलं दद्यात् । तदाऽसौ विषमः प्रसज्येत । यदि वा अनुष्ठितमहासाधनायानुष्ठिताल्पसाधनसमानफलं दद्यात् । तदा निर्घृणः स्यादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य वैषम्याद्यापत्तिर्नानिष्टा । दुःखाद्यहेतुत्वादित्यत आह

सापेक्षत्वादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सापेक्षत्वादिति च तौ विद्याधीशेन वारितौ</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् इति सूत्रमुपादत्ते ।

तौ चेति

सम्बन्धः ।

तौ

वैषम्यनैर्घृण्यलक्षणौ दोषौ । यदि्ध प्रमाणविरुद्धमप्रामाणिकं वा तदुच्यतेऽनिष्टमिति । वैषम्यादिकं चेश्वरस्य सूत्रकारेण वारितत्वात् प्रमाणविरुद्धमिति कथं नानिष्टम् । अङ्गीकृतसूत्रप्रामाण्यान्प्रत्ययं यत्न इति नासङ्गतिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ये तु सूत्रप्रामाण्यमनङ्गीकृत्येश्वरस्य वैषम्याद्यापत्तेरिष्टत्वं मन्यन्ते । तान्प्रति वेदाप्रामाण्यहेतुत्वेन वैषम्यादेर्दोषत्वं सूचयितुं पुल्लिङ्गनिर्देशः । अन्यथा प्रकरणात् ते वारिते इत्यवक्ष्यत् । नपुंसकप्रयोगेऽपि दूषणे इति शक्यते ज्ञातुमिति चेन्न । ते वैषम्यनैर्घृण्ये इति निराकाङ्क्षत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५१सु०- प्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानमुपपादयति

तारतम्यादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तारतम्यात्साधनानां साध्यतादृक्त्वमीशतः ।अवैषम्यादिहेतुः स्यात् सदैव परमेश्वरे ।।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साधनानां तारतम्यात् सदैव

नियमेन ईशतो

भवतः

साध्यस्य तारतम्यं परमेश्वरेऽवैषम्यादिहेतुः स्यात् । आपादकविपर्ययस्य खल्वापाद्यविपर्ययं प्रति निर्वाहकत्वे भवेत् प्रसङ्गस्य विपर्ययपर्यवसानम् । निरग्निकत्वविपर्ययो हि निर्धूमत्वविपर्ययं घटयति । अस्ति चैतत्प्रकृत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा कथं वैषम्यादि सूत्रकारेण वारितमित्यतः सापेक्षत्वस्य वैषम्याद्यभावेन सह हेतुहेतुमद्भावं व्युत्पादयति

तारतम्यादिति

। पूर्वैव योजना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५२सु०- व्यर्थमिदं सूत्रकारस्य साधनसंस्कारपूर्वकर्मापेक्षाऽङ्गीकारेण वैषम्यादिनिवारणम् । फले तत्परिहारेऽपि साधनादौ परिहर्तुमशक्यत्वात् । तथा हि । साधनादौ परमेश्वरस्य प्रयोजकत्वमस्ति न वा । नेति पक्षे परमेश्वरत्वहानिः । आद्ये निर्निमित्तं विचित्राणि साधनानि प्रयोजयतः कथं न वैषम्यादीत्यतोऽनुपपन्नस्य सूत्रस्य कथं बाधकत्वमिति । मैवम् । अस्याक्षेपस्य सूत्रकृतैव निरस्तत्वादित्याह

स्वातन्त्र्य इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वातन्त्र्ये विद्यमानेऽपि साधनादौ परेशितुः ।अपेक्ष्यानादिवैचित्र्यं न दोष इति तद्वचः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वातन्त्र्यं

प्रयोजककर्तृत्वम् ।

वैचित्र्यं

साधनादेः ।

अपेक्ष्य

प्रेरणादिति शेषः ।

दोषो

वैषम्यादिः ।

तद्वचः

सूत्रकृतो वचोऽस्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- नन्वेवं सर्वत्र सापेक्षस्य हरेः स्वातन्त्र्यहानिर्दोषः स्यादित्यत आह

स्वातन्त्र्य इति

। अयमपि दोषो नास्ति । कथम् । परेशितुः साधनादौ विद्यमानेऽपि स्वेच्छयाऽनादिवैचित्र्यमपेक्ष्य प्रेरकत्वमित्येतदर्थप्रतिपादकं तद्वचोऽस्ति

यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं तद्वच इत्यतः क्रमेण सूत्रद्वयं पठति

नानादित्वादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नानादित्वादिति ह्युक्तमुपपद्यत इत्यपि ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्यदोषपरिहाराय न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वादि ति सूत्रं(मनेनो)उपादत्ते । द्वितीयपरिहाराय

उपपद्यते चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- एवमनुमानस्यान्यथासिदि्धं निरस्य बाधकप्रतिरोधौ निराकरोति

अपेक्ष्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अपेक्ष्योपायवैषम्यमुपेयस्य तथा स्थितिः ।मया कया विरुद्धा स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तथा स्थितिः

विषमतेश्वरेण क्रियत इति साध्यमानेति शेषः ।

मया

प्रमाणेन ।

कया

न कयापि । परमं साम्यमित्यादेः अन्यथाव्याख्यातत्वादिति भावः । अनुमानादेः व्याप्तिप्रतिपत्तये दृष्टान्तमाह

राजादाविति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- राजादावपि दृश्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रेक्षावति राजादौ सेवानुरूपफलदानं वैपरीत्यकर्तर्यप्रेक्षावति वैषम्यादिकं च दृश्यत इत्यर्थः । साध्यसाधनवैरूप्यकल्पने बाधकान्तरमाह

त्याग इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-त्यागो दृष्टस्य चादृष्टकल्पनेति सुदुष्करौ ।मायिभ्योऽन्येन केनापि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वत्र साध्यसाधनैकरूप्यस्य दृष्टत्वात् तद्वैरूप्यस्य क्वाप्यदृष्टत्वात् प्रकृतवैरूप्यं शङ्कमानस्य दृष्टत्यागोऽदृष्टकल्पना चेति दोषौ प्रसज्येते । न च स्यातां ताविति शक्यते वक्तुम् । प्रेक्षावता केनाप्यनङ्गीकृतत्वादित्याह

सुदुष्कराविति ।

मायावादिनो दृष्टं प्रपञ्चस्य सत्यत्वादिकं त्यजन्ति । अदृष्टमनिर्वाच्यादिकं कल्पयन्ति । अतो मायिभ्योऽन्येनेत्युक्तम् । अस्य चोत्तरत्र उपयोगः । अन्यैरकृतमपि दृष्टत्यागादिकं कुर्वतां को दोष इत्यत आह

तत्किमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्किमन्यैश्च वादिभिः ।मायिनोऽत्रानुगम्यन्ते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

तर्हि ।

किमिति

गूढाभिप्रायः प्रश्नः ।

अत्र

दृष्टत्यागाद्यनुष्ठानविषये ।

अनुगम्यन्ते

अनुस्रियन्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । दृष्टत्यागादिप्रसङ्गेन मायावादिनो दूषयतां पुनरत्र दृष्टत्यागादिकं स्वयं कुर्वतां व्याहतिः स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५५सु०- साध्यसाधनयोर्वैरूप्यं शङ्कमानस्यानिष्टान्तरमाह

श्रुतेति

। उक्तविधया साध्यसाधनसारूप्यस्य श्रुतत्वादन्यथा च अश्रुतत्वात् अत्र वैरूप्याङ्गीकारे श्रुतहान्यश्रुतग्रहावपि स्याताम् । मायिनां लिङ्गे इति तयोर्विशेषणं प्रयुञ्जानस्योक्त एवाभिसन्धिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मायावादिनो हि श्रुतं सार्वज्ञाद्युपेतं ब्रह्म परित्यज्याश्रुतं निर्गुणमुपयन्ति । दृष्टत्यागादिचतुष्टयं कुर्वतां बाधकान्तरमाह

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ ।अप्यत्र मायिनां लिङ्गे तत्के दोषास्ततोधिकाः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

तत्र प्रकृतदोषेषु ।

ततो

दृष्टत्यागादेः ।

अधिका

बहिर्भूताः । दृष्टत्यागादिकं कुर्वाणेनान्यदपि प्रमितं त्याज्यं स्यात् । अदृष्टकल्पनादिकं च कुर्वताऽप्रामाणिकमन्यदपि कल्पनीयं भवेदिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- स्यादेतत् । यदि मुक्तास्तारतम्योपेताः स्युस्तदा परस्परं द्वेषवन्तः स्युरिति प्रतिकूलतर्कपराहतं मुक्ततारतम्यानुमानमित्यत आह

निश्शेषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-निश्शेषगतदोषाणां बहुभिर्जन्मभिः पुनः । स्यादापरोक्ष्यं हि हरेर्द्वेषेर्ष्यादिस्ततः कुतः ।।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">निश्शेषेण गता

अपगता दोषा येभ्यस्ते तथोक्ताः । पुनः श्रवणादिमतामिति शेषः । तेषां

हरेरापरोक्ष्यमिति

तान्प्रति हरेरापरोक्ष्य(रपरोक्षत्व)मित्यर्थः । अनुबन्धादिभ्य इत्यत्र प्रतिपादितोऽयमर्थ इति

हि

शब्दः । यस्मादित्यर्थे वा ।

द्वेषेर्ष्यादि

दोषस्ततस्तस्मात्कुतो मुक्तानां नापादयितुं शक्यत इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । ये तारतम्योपेतास्ते द्वेषादिमन्तो दृष्टा यथा लौकिकाः पुरुषा इति खल्वत्र व्याप्तिरभिधातव्या । न चैवम् । लौकिकानां द्वेषादिमत्त्वे दोषित्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । यत्र द्वेषादिमत्त्वं तत्र दोषित्वमिति व्याप्तेर्दर्शनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च दोषित्वं मुक्तेषु सम्भवति । औपाधिका हि तेषु दोषा वक्तव्याः । स्वाभाविकानां शङ्कितुमशक्यत्वात् । ते च भगवत्साक्षात्कारोदयात्प्रागेव प्राचुर्येण गताः । साक्षात्कारेण च समूलघातं हताः । मुक्तौ चोपाधेरेवापगतत्वान्नेषदपि स्थातुमर्हन्ति । अतो व्यापकाभावाद्व्याप्यस्याप्यभाव इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु परेणापि न मुक्तेषु द्वेषादिमत्त्वं साध्यते किन्त्वापाद्यत एव । ततस्तेभ्यस्तद्व्यावृत्तिसाधनमसङ्गतम् । मैवम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तर्कमूलभूतव्याप्तावुपाधिः खल्वत्र कथितः । तस्य च पक्षाद्व्यावृत्तिः स्वव्यावृत्त्या विवक्षितधर्मव्यावर्तनशक्तिश्चावश्यकेति तद्व्युत्पादनस्य क्रियमाणत्वात् । अत्र द्वेषेर्ष्यासन्तापपरेष्टप्रतिघातप्रयत्नेच्छा व्याप्याः । अविद्याऽहङ्काराद्या व्यापका इति विवेकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- दोषाणामेव द्वेषादौ प्रयोजकत्वमित्येतमर्थं परेणापि स्वीकारयितुं प्रतिबन्दीं गृह्णाति

भवेयुरिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भवेयुर्यदि चेर्ष्याद्याः समेष्वपि कुतो न ते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तारतम्येऽङ्गीकृते मुक्तानाम्

ईर्ष्यादयो

यदि भवेयुः यदि आपाद्यन्ते । तदा मुक्तेषु

समेषु

अङ्गीकृतेषु

अपि

कुतो

न

भवेयुः । यदि मुक्तास्तारतम्योपेतास्तदा द्वेषादिमन्तः स्युरिति वदता न द्वेषादिमन्तस्तस्मात्समा एवेति वाच्यम् । न च साम्यमप्यङ्गीकर्तुं शक्यते । यदि मुक्ताः समाः स्युस्तदा द्वेषादिमन्तः स्युरिति तत्राप्यनिष्टप्रसङ्गादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साम्ये कथं द्वेषादिप्रसङ्ग इत्यतः परप्रसङ्गवत् साम्यस्यापि द्वेषादिसाहचर्यं दृष्टमित्याह

तप्यमाना इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तप्यमानाः समान्दृष्ट्वा द्वेषेर्ष्यादियुता अपि ।दृश्यन्ते बहवो लोके दोषा एवात्र कारणम् ।।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">समसत्तामात्रं नापादकत्वेन विवक्षितम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु समदर्शनमेवेत्याशयेनोक्तं

समान्दृष्ट्वेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिबन्दीग्रहणस्य प्रयोजनमाह

दोषा इति

। दोषाणां समुदितानामेव कारणत्वमित्येकवचनम् । एवमस्माभिः साम्यवादिनं प्रत्यतिप्रसङ्गेऽभिहिते तेनैतदेव वक्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र लोके दोषा एव द्वेषादेः कारणम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तन्निश्चयात् । न तु साम्यम् । सत्यपि साम्ये सखिष्वभावात् । असत्यपि क्वचिद्भावात् । न च मुक्तेषु दोषास्सन्ति । अतः साम्येऽपि न (द्वे)दोषादिप्रसङ्ग इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- अतः किमित्यत आह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि निर्दोषता तत्र किमाधिक्येन दूष्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्येवं दोषाणामेव द्वेषादिकारणत्वम् ।

तत्र

मुक्तेषु निर्दोषता चाङ्गीकृता । तदा

आधिक्येन

हीनाधिकभावेनाङ्गीकृतेन । किं दूष्यते न किमपि । साम्यमङ्गीकुर्वाणेनापि निर्दोषतयैव द्वेषादिप्रसङ्गो वारणीयः । तारतम्यमङ्गीकुर्वाणैरस्माभिरपि तथैव निराकरिष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इयांस्तु विशेषः । यत्तारतम्यं प्रमितं न साम्यमिति समुदायार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५९सु०- शङ्कते

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यन्यदर्शनाभावादीर्ष्यादिर्विनिवार्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतद्यदि साम्येन प्रसक्तं द्वेषादिकं निर्दोषतया निवारयामः । न चैवम् । किन्नाम समसत्तामात्रं हि न द्वेषादिकारणमतिप्रसङ्गात् । अपि तर्हि समदर्शनम् । न च मुक्तः समं मुक्तान्तरं पश्यत्यतो न द्वेषादीति । एवं तर्हि न तारतम्यसत्तामात्रं द्वेषादिकारणं, किन्तु स्वतोऽधिकदर्शनमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च मुक्तः स्वतोऽधिकं मुक्तान्तरं पश्यति । तस्मात्सत्यपि तारतम्ये न द्वेषादिप्रसङ्ग इति कुतो न सन्तोष्टव्यमिति परिहारोऽत्र शक्यते वक्तुम् । तथाऽपि नासौ तात्त्विक इत्यन्यदर्शनाभावमेव दूषयति

अदर्शनादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदर्शनादरत्यादिः कथं तेन निवार्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमन्यदर्शनाभावेन द्वेषादिकं निवारयता तेनादर्शनात्प्रसक्तमरत्यादिकं कथं निवार्यते ।

अरतिः

सुखाभावः ।

आदि

पदेन तन्द्री भयं च गृह्यते । एतदुक्तं भवति । स्यादयं परिहारो यदि मुक्तस्यान्यदर्शनाभावः सम्भवेत् । न चैवम् । मुक्तो हि न तावदचेतनः । अपसिद्धान्तप्रसङ्गात् । ततश्चेतनस्य सतोऽन्यदर्शनाभावेऽरत्यादिकं प्रसज्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- ननु बहिर्मुखा एवान्यदर्शनाभावेऽरत्यादिकं प्राप्नुवन्ति न च मुक्तास्तथाऽतो नारत्यादिप्रसङ्ग इत्यत आह

ब्रह्मणोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ब्रह्मणोऽप्यरतिर्दृष्टा पूर्वमेकाकिनः श्रुतौ ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्यं चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतुष्टयमि त्येवं प्रमितस्यापीत्यर्थः ।

पूर्वम्

आदिकाले ।

श्रुतौ

इति जातावेकवचनम् । ताः श्रुतीरर्थतः पठति

नैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नैव रेमे स चैकाक तस्मान्न रमते क्वचित् ।द्वितीयमैच्छत्तेनासाविति श्रुतय ऊदिरे ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन स वै नैव रेमे तस्मादेकाक न रमते स द्वितीयमैच्छदिति वाक्यमुपादत्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६१सु०- स्यादेतत् । यद्यन्यदर्शनाभावमात्रमरत्यादेः कारणं स्यात् । न चैवम् । किन्तु अन्यदर्शनेच्छायां तदभावः । मुक्तस्य त्विच्छैव नास्त्यतोऽन्यदर्शनाभावेऽपि नारत्यादिकं प्रसज्यत इत्याशङ्क्याह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदीच्छा नैव तत्रास्तीत्येव तत्कल्प्यते मृषा ।श्रुत्युक्तनिर्दोषतैवं किन्नाङ्गीक्रियते स्वयम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

तत्र मुक्तौ ।

तत्र

अन्यदर्शनविषये ।

इच्छा नैवास्तीति

मृषैव कल्प्यते

यदीति

योजना । भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिश्रुत्युक्ता । स्वयं साक्षाच्छत्युक्तेति सम्बन्धः । तर्हीति शेषः । तच्छब्दो वा तर्ह्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । मुक्तानां साम्यमङ्गीकृत्यान्यदर्शनाभावेन द्वेषादिपरिहृत्य अन्यदर्शनेच्छाभावेन च अरत्यादिकं परिहरतोऽप्रामाणिकानेककल्पनं प्रामाणिकपरित्यागश्च स्याताम् । सामान्यदर्शनाभावेनाभावतदिच्छाभावानामप्रामाणिकत्वात् । तारतम्यादेः प्रामाणिकत्वात् । ततो वरं तारतम्यमङ्गीकृत्य द्वेषादिनिरासाय श्रौतनिर्दोषतास्वीकार इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन तारतम्यं साम्यं वाऽङ्गीकृत्य निर्दोषत्वेन द्वेषादिसमाधानं विधातव्यमिति सन्देहोऽपि निरस्तो वेदितव्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- उक्तमेव स्पष्टमाह

तारतम्यं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तारतम्यं च कामं च श्रुतमेवातिहाय तु । अश्रुता समता केन कल्प्यते युक्तिमानिना ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यदर्शनं चेत्यपि ग्राह्यम् । स यो मनुष्याणां राद्धः । कामस्य यत्राप्ताः कामाः । अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखाय इत्यादौ श्रुतम् । न ह्यन्यदर्शनाभावे सख्यं सम्भवति । समतेत्यन्यदर्शनाभावेच्छाभावयोरप्युपलक्षणम् । युक्तिं मन्यत इति युक्तिमानी । युक्तौ बहुमानवता केनाप्येवं न कल्प्यत इत्यर्थः । प्रामाणिकपरित्यागाप्रामाणिकस्वीकारप्रसङ्गो हि तर्कापरनामिका युक्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- ननु समताया अश्रुतत्वेऽपि नाप्रामाणिकत्वम् । न हि श्रुतिरेव प्रमाणमित्यत आह

किं तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-किं तन्मानं समत्वे ते मुक्तानामुपलभ्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न किञ्चित्तच्छतेरन्यत् । अतः प्रमाणान्तराभावेऽश्रुतत्वेनाप्रामाणिकत्वमेव सिद्ध्यति । यद्यन्यदर्शनाभावादित्यादिनोक्तमुपसंहरति

वृथेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वृथाऽयमाग्रहः केन श्रुतहान्यश्रुतग्रहे</div>
<p class="gr-vyakhya-para">केन

न केनापि कारणेन । श्रुतहान्यश्रुतग्रह इति द्वन्द्वैकवद्भावः । श्रुतहानिसहितोऽश्रुतग्रह इति वा । विषयसप्तमीयम् । ततो न कार्यं इति भावः । मुक्तानां तारतम्येऽनुमानान्तरमाह

मोक्षेऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मोक्षेऽपि तारतम्येतश्चेतनत्वाद्यथा पुरा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तारतम्येनेतः

प्राप्तस्तारतम्यवानिति यावत् ।

पुरा

संसारे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- नन्वत्र संसारे वर्तमानं कमपि पक्षीकृत्यायं तारतम्येत इति साध्यते तत्र च मोक्षेऽपीति सिद्धसाधनतापरिहाराय विशेषणमुपादीयत इति वा । मोक्षेऽपीत्यनेन मुक्तं पक्षीकृत्य तारतम्येत इति वा । मुक्तं पक्षीकृत्य तारतम्येत इति साध्यते । तत्र प्राचीनेन तारतम्येन सिद्धसाधनतापरिहाराय मोक्षेऽपीति विशेषणमुपादीयत इति वा । नाद्यः । तस्य नित्यसंसारित्वस्यापि सम्भवेन बाधापत्तेः । निश्चितमोक्षपुरुषविशेषपक्षीकारेऽपि दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । न हि संसारी मुक्तिगततारतम्योपेतः । द्वितीये अपिपदवैयर्थ्यम् । प्राक्तनतारतम्योपेतत्वेन सिद्धसाधनता च । तृतीयेऽपि दृष्टान्तस्य साध्यविकलतैव । तारतम्योपेतत्वं च हीनाधिकसद्भावो वान्यतरसद्भावो वा आद्ये परमेश्वरेऽनैकान्त्यम् । द्वितीये सिद्धसाधनता । मुक्तानामपि अमुक्तेभ्योऽधिकत्वस्य परेणाङ्गीकृतत्वात् । मुक्ताधिकत्वसाधने देवदत्ते व्यभिचारः तत् कथमेतत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । मुक्तास्तदानीन्तनेन परस्परं तारतम्येनोपेताश्चेतनत्वात्संसारिणो यथेत्ययमर्थोऽत्र विवक्षितः । तारतम्यं च कुतश्चिद्धीनत्वं कुतश्चिदधिकत्वमित्येतयोरन्यतरदिति नोक्तदोषः । सामान्यस्य च विशेषनिरासेनापाकरणे चातिप्रसङ्गः । यद्वा मुक्तयुत्तरक्षणवर्ती मुक्तः प्राग् यतोऽधिकत्वहीनत्वाभ्यामुपेतस्वरूपोऽभूदिदानीमपि ताभ्यामुपेत इति प्रतिज्ञार्थो वर्णनीयः । सामान्यत एव व्याप्तिरभिधातव्येति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- आभासानुद्धरति

इत्युक्त इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्युक्त उत्तरं किं ते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्ते प्रयुक्ते । व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोः प्रमितत्वान्न किमप्युत्तरमस्तीति भावः । बाधितविषयमनुमानमित्यत आह

कल्पनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कल्पनामात्रवादिनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कल्पनामात्रेण वदतीति तथोक्तः । पूर्वेणैव सम्बन्धः । श्रुतीनामन्यार्थत्वात् प्रमाणान्तरस्य चाभावात् स्वोत्प्रेक्षयैव मुक्तानां तारतम्याभावं वदतस्तवोत्तरं किमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्येवमनुमीयेत तदा मुक्ता दुःखाद्युपेताः चेतनत्वात् संसारिवदित्यप्यनुमीयेतेत्यतिप्रसङ्गपराहतमनुमानमित्यत आह

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च दुःखादिकं कल्प्यं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कल्प्यं अनुमेयं मुक्तस्य । आदिपदेनापरिपूर्णानन्दत्वादेः सङ्ग्रहः । कुत इत्यत आह

निर्दुःखत्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निर्दुःखत्वश्रुतेर्बलात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्राप्यादिपदं ग्राह्यम् । अयमभिसन्धिः । समानयोगक्षेमत्वाभिप्रायेण खल्वयमतिप्रसङ्गो वाच्यो नान्यथा व्याप्त्यभावात् । न च प्रकृते तदस्ति । दुःखादिसाधकस्य निर्दुःखत्वादिकं प्रतिपादयन्त्या श्रुत्या बाधितत्वात् । श्रुतेरपौरुषेयत्वेन धर्मिग्राहकत्वेन चानुमानतो बलवत्त्वात् । तारतम्यानुमानस्य चाबाधितत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६६सु०- एतदेव विवृण्वन्मुक्तस्य निर्दुःखत्वादि प्रतिपादयन्तीः श्रुतीस्तावत्पठित्वा तासां तात्पर्यमाह

शोकमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शोकं तरत्यात्मवेत्ता तीर्णः सर्वानदुःखभाक् ।येनानन्द्येव भवति न शोचति कदाचन ।किल्बिषस्पृत्पितुषणिररं हित इहेश्वरः ।यं यमन्तमभिप्रेप्सुः स सङ्कल्पाद्भवेदिह ।इत्यादिश्रुतयो मानं निर्दुःखत्वादिसम्पदि ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन तरति शोकमात्मविदिति श्रुतिमुपादत्ते ।

वेत्ता

वेदिता । विचारणार्थस्य विन्दतेर्वा रूपमेतत् । तीर्णाः सर्वानित्यनेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ्छोकानिति । अदुःखभागित्यनेन नानानन्दं कञ्चिदुपस्पृशतीति । येनेत्यनेन तद्वै जैवं मनो येनानन्द्येव भवतीत्यथो न शोचतीति । एवशब्देन शोकाभावे लब्धेऽपि यत्पुनः न शोचती त्युक्तं तस्याभिप्रायः कदाचनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किल्बिषस्पृदित्यनेन सर्वे नन्दन्ति यशसाऽऽगतेन सभासाहेन सख्या सखायः । किल्बिषऽस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाये ति मन्त्रम् (ऋ. १०७११०) परस्परं सखायः सर्वे मुक्ता आगतेन स्वागतेन यशसा (यशस्वता) (शस्विना) सभां सहत इति सभासहः कर्मण्यण् । तेन सख्या परमेश्वरेण निमित्तेन नन्दन्ति । कथम् । हि यस्मादीश्वर एषां मुक्तानां किल्बिषस्पृद् । दुःखं न सहते । स्पर्धतेरर्थे स्पृधेति धात्वन्तरं ततः क्विप् । पितुषणिः अन्नस्य दाता । अन्नं वै पितुरिति श्रुतेः । षणु दाने । अस्मादिकारप्रत्ययः । अर(मलं)मत्यर्थम् । वाजिनायेन्द्रियाय हितो भवति । इन्द्रियं वै वाजिनमिति श्रुतेः ।

इह

मुक्तविषये । यं यमित्यनेन</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यं यमन्तमभिकामो भवति सोऽस्य सङ्कल्पादेव भवतीति ।

अन्तं

स्थानम् ।

इह

मुक्तौ । निर्दुःखत्वादिसम्पदि मुक्तानाम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- ततः किमित्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो दुःखाद्यनुमया नावकाशोऽत्र लभ्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिबाधितत्वादित्यर्थः । अत्र मुक्तेषु । मुक्ता दुःखाद्युपेता इति प्रतिज्ञायाः स्वव्याहतत्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । ततोऽपि किमित्यत आह

तारतम्येति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तारतम्यानुमा तस्माद्भवेन्नातिप्रसङ्गिनी</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तस्मात्

बाधाभावेन समानयोगक्षेमत्वाभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- मुक्ततारतम्यसाधनमुपसंहरति

श्रुतीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुतियुक्तिबलादेव तारतम्यं विभाव्यते ।मुक्तावपि ततः केऽत्र विरोधं कर्तुमीशते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विभाव्यते

सम्यगनुभूयते ।

के

वादिनो न केऽपि ।

अत्र

मुक्ततारतम्यविषये ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति कामचाराधिकरणम् ।। ३४४ ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S04_A002">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S04_A002"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S04_A002
| id = AV_C03_S04_A002_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उभयलिङ्ग-आधिकारिकाधिकरणे ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ सर्वथाऽपि तु त एवोभयलिङ्गात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ॐ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६९सु०- अत्र प्रथमाधिकरणेऽनादिज्ञानयोग्यतावतामेव ज्ञानप्राप्तिर्नान्येषामित्युक्तम् । द्वितीये च देवतादिपदप्राप्तिरनादितद्योग्यतोपेतानामेव नेतरेषामित्यभिहितम् । सेयं जीवानां नानाविधानादियोग्यता प्रसिद्धैस्तैस्तैः कारणैरुत्कर्षापकर्षप्राप्तिर्भवतीति वददि्भः वादिभिः नाभ्युपगम्यते अतः तां साधयितुमाह

अनादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनादियोग्यतां चैव कलिवाणीश्वरावधिम् ।को निवारयितुं शक्तो युक्तयागमबलोद्धताम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं मुक्तानां तारतम्यमिति चार्थः । अनेन मुक्ततारतम्यस्यापीदं साधकमित्युक्तं भवति । अनादेर्नित्यत्वात् । एवशब्दस्य क एवेति सम्बन्धः । कलिवाणीश्वराववधी यस्याः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सा तथोक्ता । योग्यतापकर्षपरम्परायाः कलिरवधिस्तदुत्कर्षपरम्पराया वाणीश्वरः ।

उद्धतां

अप्रतिहताम् । कथं युक्तयागमसिद्धेत्यत आगमानां सावकाशत्वाभिमानेन युक्तावेव बहुमानवन्तं प्रत्यादौ तामाह

ब्राह्मण इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ब्रह्मणोऽन्यत आधिक्ययुक्तः कालो विवादवान् । कालो ह्ययं यथेत्यादि माऽनुमामानिनो भवेत् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वर्तमानकाले ब्रह्मा सर्वाधिक इति सम्प्रतिपन्नम् । अतो विवादवान्विवादविषयः काल इत्युक्तम् । वर्तमानमहाकल्पव्यतिरिक्तोऽतीतोऽनागतश्च काल एतस्य ब्रह्मणो यदन्यत आधिक्यं तेन युक्तः । कालो हीति कालत्वादित्यर्थः । अयं वर्तमानः कालो यथा । आदिपदेनायं ब्रह्मातीतादिकालेऽप्यन्यतोऽधिको ब्रह्मत्वात् तत्कालवर्तिब्रह्मवदित्यादेः सङ्ग्रहः । अनुमामानिनोऽनुमायां बहुमानवतो बोधाय प्रयोक्तव्या भवेत् । अनुमामानिनः प्रतीतिं वा; ब्रह्मगतेनाधिक्येन कालस्य सम्बन्धाभावात् कथमनुमानमिति चेन्न । परम्परासम्बन्धेनानुमानप्रामाण्यवादिभिरयं कालो वेदव्यतिरिक्तेदानीन्तनत्वरहितपौरुषेयवानित्याद्यनुमानप्रवृत्तेः अङ्गीकृतत्वात् । तदिदमुक्तम्

अनुमामानिन इति

। ब्रह्मणः पदाद्यभावकालेऽपि सर्वोत्कर्षसिद्धौ योग्यतैव सर्वोत्कृष्टानादिनित्या सिद्धा भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७०सु०- स्यादेतत् । प्रमाणबाधितेयं प्रतिज्ञा । दृष्टान्तश्च साध्यविकलः । अन्यशब्दो ह्ययं प्रकरणाद्ब्रह्मव्यतिरिक्तं सर्वमाह । तत्र हरेर्महालक्ष्म्या ऋजुभ्यश्चाधिक्यं ब्रह्मणः कालत्रयेऽपि नास्ति । हरेः श्रियश्चाधिकत्वेन ऋजूनां समत्वेन प्रमितत्वादित्यत आह

अन्यशब्द इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्यशब्दो हरिश्रीस्वसमेभ्योऽन्यविवक्षया ।प्रयुक्तो नैव दोषाय</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्व

शब्देन ब्रह्मोच्यते । स चावर्तनीयः । स्वश्च स्वसमाश्चेति । यदा वक्ता स्वविवक्षां स्वयमेव व्याख्याति काऽत्र प्रकरणाद्यपेक्षा । तदभावे तस्योपयोगात् । कथायां तु व्यक्तमेव वक्तव्यम् । अन्यथा प्रतिज्ञान्तरादीनामप्येवं परिहारप्रसङ्गात् । नैव दोषाय बाधादिहेतुर्नैव भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७१सु०- उक्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति

रुद्रादिषु चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- रुद्रादिषु च युक्तितः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनयैव रीत्या

रुद्रादिषु

अपि सा अनादियोग्यता युक्तया साधनीया इत्यर्थः । विमतः कालोऽस्य रुद्रस्येश्वरादिव्यतिरिक्ताद्यदाधिक्यं तेन युक्तः कालत्वादेतत्कालवदित्यादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">(ननु) मुक्तास्तावत् सर्वेऽपि ब्रह्मणोऽधिकाः तेषां मुक्तत्वादस्य संसारित्वात् । अतोऽन्यशब्दव्याख्याने तेऽपि कुतो न गृह्यन्त इत्यत आह

उत्तमत्वं त्विति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उत्तमत्वं तु मुक्तानामपि न ब्रह्मणो भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अतस्तदग्रहे न दोष इति शेषः । तत्कथमित्यत आह

व्यक्तिरिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-व्यक्तिः सुखस्य तु भवेन्न त्वाधिक्यं सुखस्य च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्यस्तुशब्दोऽवधारणार्थः ।

व्यक्तिरेवेति

सम्बध्यते । चशब्दो गुणान्तरसमुच्चयार्थ उभयत्रान्वेति । प्राग्विद्यमानस्यैव स्वरूपसुखादेर्मुक्तावविद्याद्यावरणापायेन व्यक्तिरनुभवलक्षणा भवेन्न तु किमप्यधिकमुत्पद्यते । तथा सत्यनित्यत्वप्रसङ्गात् । न च ब्रह्मणः स्वरूपादितरेषां स्वरूपमधिकम् । न च निर्णिक्तं कांस्यमनिर्णिक्तात्सुवर्णादधिकं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन मुक्तत्वहेतुरपि प्रत्युक्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- न केवलं मुक्तानां ब्रह्मणोऽधिकत्वं नास्ति किं तर्हीत्यत आह

बलेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-बलज्ञानाधिकत्वं तु तेभ्यो हि ब्रह्मणः सदा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">गुणान्तरोपलक्षणमेतत् ।

सदा

संसारे मुक्तौ च । एतेन समशब्देनापि तत्परिग्रहो निरस्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७३सु०- नन्वेवमनुमाने विमतः कालोऽस्य राज्ञः सम्प्रतिपन्नाधिक्येन युक्तः कालत्वात् सम्प्रतिपन्नकालवदित्यनुमानप्रसङ्ग इत्यत आह

आधिक्यस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आधिक्यस्य त्वनित्यत्वे न किञ्चिन्मानमीयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मण इति शेषः ।

अनित्यत्व

इति सादित्वस्याप्युपलक्षणम् ।

तु

शब्दो राजाद्याधिक्यस्य व्यावर्तकः । बाधकभावाभावाभ्यां विशेषान्नातिप्रसङ्ग इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७४सु०- एवं ब्रह्मादिजीवेष्वनादिनित्यां नानाविधां योग्यतां प्रसाध्येदानीमागमेनापि साधयन्नादौ तावत् श्रुतीः पठति

शृण्वे वीर इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्नन्यमन्यमतिनेनीयमानः ।एधमानद्विलुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वीरः

अध्यवसितान्तगामी ।

इन्द्रः

परमेश्वरः ।

उग्रमुग्रं

सर्वान्दुष्टप्रकृतीन्दमयन् नित्यनरकं प्रापयन्

अन्यमन्यं

सर्वान् सत्स्वभावान्

अतिनेनीयमानः

संसारं भृशमतिक्रामयन् । स्वयोग्यतातिरेकेणैधमानं द्वेष्टीति

एधमानद्विट् ।

ृण्वे

श्रूयते । कुत

उभयस्य

देवतासुरवर्गस्य

राजा

यतः । किञ्च मनुष्यान्

विशः

प्रजाः

चोष्कूयते

नित्यं परिवर्तयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति ।अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्रः शरदस्तर्तरीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परा पूर्वेषाम् । अतीतमन्त्रे

पूर्वेषां

पूर्वनिर्दिष्टानामुग्राणां

सख्या

सख्यानि

परावृणक्ति

परित्यजति ।

अपरेभिः

अपरैः साधुभिः सह सख्यानि

वितर्तुराणो

ऽतिशयेन त्वरमाण

एत्य अनानुभूतीः

सम्यगनुभवरहितान्

अवधून्वानः

अवमे संसारे वर्तयन्

इन्द्रः

पूर्वीः

शरदः

अतीतान्संवत्सरांस्तीर्णो वर्तमानांश्च

तर्तरीति

। आगामिनश्च तरिष्यतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र मन्त्रद्वये असुराणामनादितो भगवद्भजनाभावो नित्यनरकावाप्तिश्च श्रूयते । देवानां सदा भगवद्भजनं मोक्षावाप्तिश्च । मनुष्याणां सर्वदा संसार इति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दिवे दिवे सदृशीरन्यमर्धं कृष्णा असेधदपसद्मनो जाः ।अहन् दासावृषभो वस्नयन्तोदव्रजे वर्चिनं शम्बरं च ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">दिवे दिवे

वर्षणाद्

वृषभः

परमेश्वरो

दिवे दिवे

सर्वदा

सदृशीः

चेतनत्वमात्रेण

कृष्णाः

तमोमयीः

जाः

प्रजाः कास्ता देवेभ्यः

अन्यमर्धं स्वीयात्सद्मनोपासेधत् ।

निवर्तयति । किञ्च

दासौ

दस्यू

वस्नयन्तः

जगच्छायदन्तौ

वर्चिनं शम्बरं चोदव्रजे जलराशौ

समुद्रतीरे

अहन्

हिंसितवानिति । अत्र दैत्यानां कदाऽपि न मोक्ष इति प्रतीयते ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाऽप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूरित्येव प्रश्वसित्यभूतिरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुः । तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामुपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते । एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वा अन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते । पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाऽन्येषां भूतानाम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तं भूतिरिति ।

तं

परमेश्वरम् ।

भूतिः

ऐश्वर्यरूपः ।

बभूवुः

मुक्ता इति शेषः । एतर्हीदानीं

सुप्तः

सुप्तस्थो वायुः ।

पराबभूवुः

नित्यनिरयं प्राप्ताः । अत्र देवासुराणां सम्यग्विपरीतोपासनाभ्यां मोक्षतमसोः प्राप्तिः श्रूयते । तेन देवत्वमसुरत्वं च सहजमिति ज्ञायते । तद्यथा तद्वक्ष्यमाणं निदर्शनं यथा ।

पेशस्कारी

सुवर्णकारः

पेशसः

सुवर्णस्य

मात्रां

अंशम् । अन्यदिव

नवतरं

प्रागननुभवात् ।

कल्याणतरं

मलापकर्षात् ।

रूपं

रुचकादिकम् ।

आत्मा

परमात्मा ।

अन्येषां भूतानां

मनुष्योत्तमानाम् । अत्र सुवर्णस्यैव यथा रुचिकादिभावः सुवर्णकारेण क्रियते न यस्य कस्यचिद्द्रव्यस्य तथा मुक्तियोग्यानामेवेश्वरेण मुक्तत्वं क्रियते नान्येषामिति प्रतीयते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- अधुना अत्रैव स्मृतीः पठति

प्रयान्तीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रयान्ति परमां सिदि्धमैहिकामुष्मिकं द्रुतम् ।या न प्राप्याऽसुरैः सर्वैरक्षय्या क्लेशवर्जिता ।न तां गतिं प्रपद्यन्ते विना भागवतान्नरान् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पुरा सत्ये युग इति प्रकृतानां देवतास्वभावानां

प्रयान्ती

त्यनेन मोक्षादिफलप्राप्तिमुक्तवा

या न प्राप्ये

त्यसुराणां

न तां गति

मिति मनुष्याणां च कदाचित् तत्प्राप्तिर्नास्तीत्युच्यते ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ।मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अवजानन्ती

त्यनेन भगवदवज्ञादिलक्षणराक्षसादिस्वभाववतां कदाऽपि पुरुषार्थावाप्तिर्नास्तीति कथ्यते । प्रकृतिः स्वभावः ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">महात्मान

इत्यत्र भगवद्भजनादिलक्षणदेवत्वं स्वभाव इति प्रतीयते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।

दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ।।

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागश्शान्तिरपैशुनम् ।

दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ।।

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।

भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ।।

दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।

अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अभयमि

त्यनेन अभयादिलक्षणं देवत्वं दम्भादिलक्षणं चासुरत्वं स्वभाव एवेति ज्ञायते ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ।तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु । आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मामात्मे

त्यनेन असुरस्वभावानां अन्धतमसावाप्तिपर्यवसानमभिधीयते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधो भूतसर्गोऽत्र दैव आसुर एव च ।

विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथाऽऽसुरः ।।

देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः।

स्वाध्यायस्तत्त्ववेदित्वं विष्णुपूजा रतिः स्मृतिः ।।

दैत्यानां बाहुशालित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया ।

नीतिशास्त्रप्रवेदित्वं शिवपूजा रतिः स्मृतिः ।।

वर्णाश्रमाचारवत्त्वं स्वाध्यायो भक्तिरच्युते ।

शिवे सूर्ये तथा देव्यां स्वभावो मानुषः स्मृतः ।।

अनादिवैष्णवा एव देवतास्तु स्वभावतः ।

विपरीताः स्मृता दैत्याः सदैवानादिकालतः ।

मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयोऽपि च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविध

इति स्पष्टं देवासुरत्वयोः स्वभावत्वमाख्यायते । सर्गशब्दस्य स्वभाववाचित्वात् । द्विविध एवेति सम्बन्धः । सर्गाणां सुबहुत्वेऽपि शुभाशुभफलाधिकौ । देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धर्वाद्यास्तदन्तरा इति वचनादवधारणोपपत्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वभाव

इत्येतद्देवानां दैत्यानामित्यत्रापि सम्बध्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परमो धर्म

इति यज्ञादिकानां क्रियाणां विशेषणम् । भगवदर्पणादिना परमधर्मरूपयज्ञादिकाः क्रिया इति । रतिः

स्मृतिश्च

विष्णोः शिवस्य चेति शेषः । बाहुशालित्वमित्यस्थाने बाहुबलप्रयोगोऽभिप्रेयते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">युद्धसत्क्रिया

युद्धकौशलम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वर्णाश्रमेति

तदनुष्ठानमात्रपर्यवसायित्वमाचष्टे । अच्युतादौ साम्येन भक्तिरित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनादीति

स्पष्टम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनादित्वादेव स्वभावतः

अनादिकालत

इत्येतत्

मानुषा

इत्यनेन सम्बध्यते ।

मिश्रमतयः

सम्यगसम्यग्ज्ञानाः ।

विमिश्रगतयः

सुखदुःखात्मकसंसारफलाः । देवादीनामप्येवं फलं ज्ञातव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिस्मृत्युदाहरणफलं दर्शयति

इत्यादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इत्यादिवाक्यसन्दर्भैर्ज्ञायतेऽनादियोग्यता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सन्दर्भैरि

त्यतिबहूनि वाक्यान्यत्रार्थेऽन्यत्रोदाहृतानि द्रष्टव्यानीति सूचयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- उक्तानामनुमानां व्याप्त्यवधारणाद्यर्थमागमानां चान्यार्थव्याख्याननिरासार्थमनुग्राहकं तर्कमाह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यनादिविशेषो न साम्प्रतं कथमेव सः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषः

स्वरूपगतो योग्यतालक्षणोऽतिशयः ।

स

विशेषः परिदृश्यमानोऽतिशयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यदि हिरण्यगर्भस्यानादिः सर्वोत्कृष्टो योग्यतालक्षणो विशेषो न स्यात् तदसाम्प्रतं दृश्यमानं सर्वोत्कृष्टत्वं न स्यात् । तस्यैतद्बीजत्वात् । कारणाभावे च कार्याभावस्य नियतत्वात् । अन्यथा सर्वेषामपि सर्वोत्कृष्टत्वापत्तेः । एवमन्यत्रापि वक्तव्यमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- ननु ब्रह्मादीनां योग्यतालक्षणाऽनादिविशेषाभावेऽपि सादिनो विशिष्टादृष्टादेव सर्वोत्कृष्टत्वादिकं भविष्यति । तथा च स्मृतिः स्वधर्मनिष्ठः शतजन्मभिः पुमान्विरिञ्चतामेती त्यादिकेति चेत् । अत्र वक्तव्यम् । किं तद्विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षबीजं विशिष्टमदृष्टं ततः प्राक्तनतथाविधमदृष्टमनपेक्ष्यैव जायते । उतापेक्ष्येति । आद्यं दूषयति

अदृष्टादेव चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदृष्टादेव चादृष्टं स्वीकृतं सर्ववादिभिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तानि तानि द्रव्यादीनि खल्वदृष्टोत्पत्तौ निमित्तानि श्रुतिस्मृतिभ्यामुपलभ्यन्ते । तत्सम्पत्तिश्चादृष्टनिमित्तैव । तस्मान्न केवलं फलं किन्नाम उत्तरोत्तरम्

अदृष्टं

च पूर्वपूर्व

अदृष्टाद्

भवतीति चार्वाकव्यतिरिक्त

सर्ववादिभिः स्वीकृतम् ।

अतः सर्वोत्कर्षहेतोर्विशिष्टादृष्टस्य तथाविधप्राक्तनादृष्टानपेक्षोत्पत्तिकत्वाभ्युपगमे अपसिद्धान्तः स्यात् । भवतु अन्येषां वादिनामित्थं सिद्धान्तो मम तु सर्वोत्कर्षादिफलोत्पत्तावेव विशिष्टादृष्टापेक्षा न तु तदुत्पत्तावपीति । यद्वा यद्विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षनिमित्तं विशिष्टमदृष्टं तस्य तथाविधादृष्टकार्यत्वेऽपि तस्य नादृष्टकार्यत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- सर्वस्यापि प्रवाहस्य तथात्वे हि भवतामिष्टसिदि्धरिति वदन्तं प्रत्यतिप्रसङ्गमाह

आकस्मिक इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आकस्मिको विशेषश्चेददृष्टे क्वचिदिष्यते ।सर्वत्राकस्मिकत्वं स्यान्नादृष्टापेक्षता भवेत् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचिद्विरिञ्चोत्कर्षहेतौ तद्धेतौ वा

अदृष्ट

े विशेषोऽतिशयो यद्याकस्मिकोऽदृष्टनिरपेक्ष एव इष्यते, यदि किमपि विशिष्टमदृष्टं तथाविधादृष्टनिरपेक्षमेवोत्पद्यते इत्यङ्गीक्रियत इति यावत् । तर्हि सर्वत्र फलादावप्याकस्मिकत्वमङ्गीकार्यं स्यादविशेषात् । आपाद्यं विवृणोति

नेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वत्रेत्यनुवर्तते । यद्येवं न विव्रीयेत तर्हि परेणादृष्टस्य निष्कारणताया अनङ्गीकृतत्वादसङ्गतोऽयं प्रसङ्गः स्यात् । एवमेवापादकमपि व्याख्येयमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु विरिञ्चोत्कर्षस्याप्यदृष्टानपेक्षतेति चेन्न । प्राग्भवीयस्य दृष्टकारणकलापस्य नष्टत्वेन निष्कारणतापातात् । किञ्च विशिष्टो दृष्टकारणकलापोऽपि तस्य कुत इति वाच्यम् । निर्निमित्तश्चेदतिप्रसङ्गः । स्वभावनिमित्तश्चेत्सिद्धं नः समीहितम् । एतेन दृष्टव्यापारपरितुष्टादीश्वराद्विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षसम्पत्तिरित्यपि निरस्तम् । अनादियोग्यताऽपरिहारादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७९सु०- अस्तु तर्हि द्वितीयः पक्ष इति तत्राह

अदृष्टाच्चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदृष्टाच्चेद्विशेषोऽयमनादित्वं कुतो न तत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भवतीति शेषः । विशिष्यत इति

विशेषः

विशिष्टमदृष्टमित्यर्थः ।

अयं

इति विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षहेतुः ।

अनादित्वं

तथाविधादृष्टपरम्परायाः । अनादियोग्यतावत्त्वमिति च ।

तत्

तर्हि । इदमुक्तं भवति । यथा विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षे कारणं विशिष्टमदृष्टं तथा(विधादृष्टपूर्वकं)विधपूर्वादृष्टहेतुकम् । तथा तदपि तदपीति स्वीकार्यम् । समानन्यायत्वात् । तथा च अनादिविशिष्टादृष्टप्रवाहाश्रयत्वं तस्यैव कुत इत्यनुयोगस्य नान्यदुत्तरमनादेर्विशिष्टस्वभावात् । तत्तत्फलप्राप्त्युपाययोः प्रयत्नादृष्टयोरागन्तुकयोर्बीजभूतोऽनागन्तुकस्वभावविशेष एव अनादियोग्यता उच्यते । यथोक्तम् । स्वभावाख्या योग्यता या हठाख्ये त्यादि । अतः सिद्धा ब्रह्मादिकलिपर्यन्तेषु जीवेष्वनादियोग्यतेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- भगवान्निर्दोष इति यत्प्रागुक्तं तत्समर्थनार्थमुत्तरो ग्रन्थः । ननु न स्थानतोऽपी त्यादिनैव समर्थितमेतत् । सत्यम् । युक्तयादिना प्राप्तं सदोषत्वं तत्रापाकृतम् । अत्र तु प्रत्यक्षप्राप्तमिति भेदात् । एतदपि तत्रैव कुतो न दूषितमिति चेत् । विश्वादिषु प्रत्यक्षस्याप्रवृत्तेः । प्रासङ्गिकं तु निराकरणं तत्र वा अत्र वा न कश्चिद्विशेषः । प्रागुक्तार्थप्रपञ्चश्च अत्र अनुभाष्यकृता क्रियते । मुक्ततारतम्यादेः प्रपञ्चनात् । अतोऽत्रैव निर्दोषताप्रपञ्चनं युक्तम् । किञ्चात्र ज्ञानस्वरूपनिरूपणं भविष्यति तत्प्रसङ्गश्च ज्ञानपादे समुचितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपि च न भगवत्साक्षात्कारमात्रेण अशेषपुरुषार्थप्राप्तिः किन्तु निर्दोषाद्भगवद्दर्शनादित्युक्तम् । तच्चानेन निर्दोषभगवद्दर्शनमुपदर्शितं भवति । तर्हि तत्रैवायं ग्रन्थसन्दर्भः कुतो न निवेशित इति चेत् । देवदानवमानवस्वभावप्रपञ्चनस्यात्रोपयुक्तत्वेन तदानन्तर्योपपत्तेः । तथा च वक्ष्यामः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- इदमत्र शङ्क्यते । रामकृष्णादयो भगवदवतारा भगवताऽत्यन्ताभिन्ना इति तावत्समर्थितम् । तेषां च परस्परं भेदस्तत्कालवर्तिनां पुरुषाणां प्रत्यक्षेण दृश्यते । न च ते देहवन्त इति चोक्तम् । ततो देहगत एव भेद इत्यनवकाशम् । ततश्च सर्वेषां स्वातन्त्र्यानुपपत्तेः । केषाञ्चित्पारतन्त्र्यम् । एवमन्येऽपि भेदानुषङ्गिणो दोषा द्रष्टव्याः । समानन्यायत्वात् । वेधादिदोषाश्च प्रत्यक्षेणेक्ष्यन्त इति न भगवतो निर्दोषत्वमिति । तत्र तावद्भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धतां निराकर्तुमागमवाक्यं पठति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चान्यभेदवद्विष्णौ भेदस्तद्दर्शिनामपि ।दृश्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चः

अवधारणे ।

अन्यभेदवत्

इति व्यतिरेकदृष्टान्तः । अन्येषां घटादीनां यथाऽनेकत्वातिरिक्तोऽन्योन्याभावलक्षणो

भेदो दृश्यते न

तथेति । विष्णौ भेदो दृश्यत इत्येवोक्तेऽनेकत्वस्याप्यदर्शनं प्रतीयेत तदर्थमिदं वचनम् । यद्वा यथा विष्णावन्यप्रतियोगिको भेदो दृश्यते न तथा स्वप्रतियोगिक इति योजना । अन्यथा घटादिप्रतियोगिकोऽपि भेदो न दृश्यत इत्यपि प्रतीयेत । अथवाऽन्यप्रतियोगिकभेदवति विष्णावित्यैकपद्येन व्याख्येयम् । प्रयोजनं तूक्तमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णौ

रामकृष्णादिरूपे । अधुनातनैर्भेदो न दृश्यत इति परस्यापि सम्मतम् । अतः

तद्दर्शिनामपि

इत्युक्तम् । तृतीयार्थे षष्ठी । अवतारदर्शिभिरपीत्यर्थः । तद्दर्शिनां प्रत्यक्षेणापीति वा । स्वभावत एव जीवास्त्रिविधाः । देवदानवमानवभेदात् । तत्र दैवं प्रत्यक्षं तावदवताराणां परस्परं न भेदं गोचरयतीति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- न केवलमेतावत्किं तर्हीत्यत आह

प्रत्यभिज्ञैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रत्यभिज्ञैव बहुरूपेषु दृश्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्तमानां पुरुषाणां भगवतो

बहुरूपेषु

तदेवेदमित्यभेदविषया

प्रत्यभिज्ञैव

पुराणादौ

दृश्यते ।

यथा जाम्बवतः स राम एवायं कृष्ण इति प्रत्यभिज्ञा । तथा च कुतो भेदज्ञानस्यावकाश इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु बहुत्वं भेदेन विनाऽनुपपद्यमानं तमाक्षिपति । तथा च बहुरूपेषु प्रत्यभिज्ञा न सम्भवत्येव । सम्भवन्ती वा भ्रान्तिः स्यादित्यत आह

बहुत्वं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-बहुत्वं च विशेषेण</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवद्रूपाणामिति शेषः । अन्यथोपपत्तिकुण्ठितार्थापत्तिः न भेदं प्रमापयतीत्यर्थः । अन्यथाऽप्युपपत्तिपक्षे भेदसन्देहः स्यात् सोऽप्यनिष्ट इत्यन्यथैवोपपत्तिं सूचयति

न भेदेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न भेदेन कथञ्चन</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उपपद्यत इति उभयत्र शेषः । कुतः । भगवद्रूपाणां भेदे निरवकाशप्रमाणाभावात् तद्विरोधाच्च । तदिदमाह

कथञ्चनेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- एवमुत्तमानां पुंसां भगवदेकरूपदर्शनसमये रूपान्तरप्रतीतावसत्यां ततो भेदज्ञानमसम्भावितम् । प्रतियोगिज्ञानाभावे भेदज्ञानाभावस्य नियतत्वात् । सत्यामपि तथा विरोधिन्याः प्रत्यभिज्ञाया भावादित्युक्तम् । तथाऽपि मध्यमादिजनानां प्रत्यक्षं भगवद्रूपभेदे प्रमाणं भविष्यति । एकरूपदर्शनसमये रूपान्तरप्रतीत्यभावे भेददर्शनानुपपत्तावपि तद्भावे सम्भवत्येव । न च तेषामपि प्रत्यभिज्ञा भवदि्भरभ्युपेतुं शक्यते । उत्तमत्वप्रसङ्गात् इत्यतो मध्यमानपेक्ष्य तावदाह

प्रत्यभिज्ञा चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रत्यभिज्ञा च येषां न तेऽपि तन्मुष्टदृष्टयः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

स्त्वर्थः ।

येषां तु

मध्यमानां जनानां

प्रत्यभिज्ञा

भगवद्रूपेषु नास्ति

तेऽपि

तत्र भेदं नैव पश्यन्तीति योजना । प्रत्यभिज्ञाभावे कारणं तेन भगवता मुष्टापहता दृष्टिरेषामिति । तेन बहुत्वेनेति वा । भगवदिच्छया तेषां योग्यतया चोपोद्बलितं बहुत्वमुपलभ्यमानं प्रतीयमाने(ऽपि) वस्तुनि विद्यमानस्याप्यभेदस्य ज्ञानं प्रतिबध्नाति । अत्र तन्मुष्टदृष्टयस्तेऽपीत्यनुवादात् तन्मुष्टदृष्टित्वात् प्रत्यभिज्ञैषां नास्तीति लभ्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८४सु०- भगवद्रूपे भेदं नैव पश्यन्तीत्युक्ते घटादिभ्योऽपि भेदं न पश्यन्तीति मन्दस्य प्रतीतिः स्यात् तां निवारयितुमाह

भेदमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भेदं नैव प्रपश्यन्ति भेदमन्येभ्य एव च ।पश्यन्त्येवं हरिस्तेषां सन्दर्शयति नान्यथा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्येभ्यो भेदं पश्यन्त्येव चेति

योजना ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रतीयमानं वस्तुद्वयं भेदेन वा प्रतीयतेऽभेदेन वा । भेदाभेदोदासीनतया तु प्रतीतिः कथमित्यत आह

एवमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवं बृहत्संहितायां वचनं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तेषां योग्यतयेति शेषः । अन्यथा गतिबुद्धीत्यादिना कर्मसंज्ञायां द्वितीया स्यात् । विभक्तिव्यत्ययो वा छान्दसः । अन्यथा भेदेनाभेदेन च दर्शयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा खल्वख्यातवादिनां सहकारिसामर्थ्याद्भेदाभेदौदासीन्येन वस्तुप्रतीतिः । यथा वाऽन्येषां शुक्तिकाशकलदर्शनानन्तरं व्यासक्तौ । तथा परमेश्वरशक्तयाऽत्रापि तथा प्रतीतौ को विरोधः । अधमजीवप्रत्यक्षस्य त्वन्या गतिर्भविष्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमीश्वररूपभेदे प्रत्यक्षं निराकुर्वता अनुमानमपि निराकृतम् । बहुत्वस्य अन्यथासिद्धेरुक्तत्वात् । तन्न्यायेन चाकारविशेषादीनामन्यथासिद्धत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वचनम्

अस्तीति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८५सु०- मा भूद्भगवद्रूपभेदः प्रत्यक्षानुमानसिद्धः । आगमसिद्धस्तु भविष्यति । पुराणेषु तत्र तत्र अन्यादिशब्दश्रवणादिति चेन्न । नेह नानाऽस्ति किञ्चने त्यादिवेदवाक्यविरोधात् । पुराणमेव वेदस्य किन्न बाधकं भवतीत्यत आह

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न पुराणगम् ।लोकदर्शनवाद्येव वेदरोधाय शक्नुयात् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वचनमिति वर्तते ।

पुराणवचनं

खलु लोकानां यद्भगवद्रूपेषु भेददर्शनं तदनुवादपरमेव । न वस्तुनिष्ठम् । उपक्रमादिना तथाऽवगमात् । वेदस्तु वस्तुतथात्वे तात्पर्यवान् । लिङ्गैः तथा अध्यवसायात् । अतो न तत् तद्बाधनाय शक्नोति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतद्व्याहतम् । यत्प्राग्भगवद्रूपभेदविषयं प्रत्यक्षं नास्तीत्युक्तम् । इदानीं तु तदस्तीति । तस्यैवाभावे पुराणवचनस्य तदनुवादित्वानुपपत्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । बहुत्वाद्यनुमानाभासजनितभेददर्शनानुवादित्वोपपत्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चोत्तममध्यमानां भेदविषयं प्रत्यक्षं नास्तीत्यभिहितम् । अधमानां तु तदस्तीत्यधुना अङ्गीक्रियते । तर्हि तदेव भगवद्रूपभेदे प्रमाणं भविष्यतीत्यपि न वाच्यम् । उत्तमानामभेदविषयेण प्रत्यक्षेण बाधितत्वात् । न च तदेव नास्ति । प्रत्यभिज्ञैव बहुरूपेषु दृश्यत इत्यागमोक्तत्वात् । तथा च भीष्मवाक्यम् । तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि विष्ठितमात्मकल्पितानाम् । प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोह इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८६सु०- अथ भेददर्शनमेवाभेददर्शनस्य बाधकं कुतो न भवतीत्यत आह

अपरीक्षितेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अपरीक्षितदृष्टिश्च परीक्षापूर्वदर्शनम् ।निषेद्धुं शक्नुयात्क्वापि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अपरीक्षिता

परीक्षया प्रमाणत्वेनानिश्चिता । नेत्यस्यानुकर्षणार्थः

च

शब्दः ।

परीक्षापूर्वः

प्रामाण्यनिश्चयो यस्य दर्शनस्य तत्

परीक्षापूर्वदर्शनम् ।

परीक्षापूर्वं प्रामाण्यनिश्चयो यस्य प्रत्यक्षस्येति वा । क्वापीत्यनेन नियममाह । तदनेन यत्परीक्षया न निश्चितप्रामाण्यं ज्ञानं न तत् निश्चितप्रामाण्यं ज्ञानान्तरं बाधत इति व्याप्तिरुक्ता । परीक्षाग्रहणं प्रामाण्यनिश्चयोपलक्षणमेव, न तु नियमार्थमित्युत्तरत्र स्फुटीभविष्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८७सु०- अत्र दृष्टान्तमाह

देवदत्तेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देवदत्तादिदृष्टिवत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा यज्ञदत्तादावनिश्चितप्रामाण्या

देवदत्तादिदृष्टिः

न निश्चितप्रामाण्यं यज्ञदत्तादिदृष्टिं बाधते तथेत्यर्थः । ततः किं यद्येवं व्याप्तिरिति चेत् । भेददर्शनमनिश्चितप्रामाण्यमभेददर्शनं तु निश्चितप्रामाण्यम् । अतो न तत् तस्य बाधकं किन्तु वैपरीत्यमेवेति वदामः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुतो भेददर्शनमनिश्चितप्रामाण्यमित्यत आह

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च निश्चितभेदस्य दर्शनेऽस्ति पुराणगम् ।वाक्यं क्वचिदि्ध</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चः

अवधारणे ।

क्वचित्

प्रदेशे ।

हि

शब्दो हेतौ । परमेश्वररूपभेदविषयं प्रत्यक्षं तावदस्माकं पुराणवाक्यादेव सिद्धम् । पुराणवाक्यं च केचिद्भेदं पश्यन्तीति वा प्रतिपादयतु । अनुवादकतया लिङ्गत्वेन वा । अतस्तत्प्रामाण्यनिश्चयस्तत एवान्वेष्टव्यः । न च भेददर्शनस्य प्रामाण्यं निश्चाययत्पुराणवाक्यमस्ति । अतः प्रमाणाभावान्न भेददर्शनस्य प्रामाण्यनिश्चय इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रामाण्यनिश्चयो द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भवति । अर्थतथात्वनिश्चयेन वा ज्ञानपरीक्षया</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वा । आद्याभिप्रायेणोक्तं सत्यतया निश्चितभेदस्येति । द्वितीयाभिप्रायेण तु भेदस्य दर्शन इति समासः । षष्ठ्या आक्रोश इत्यलुक् । निश्चितं परीक्षितं च तद्भेदस्य दर्शनं चेति तथोक्तम् । तत्र स्वाभिप्रायेणाक्रोशः पराभिप्रायेण निश्चितत्वमित्यविरोधः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- यदि पुराणवाक्या(देव)न्निश्चितप्रामाण्यं भेददर्शनं न प्रतीयेत तर्हि कदृशं तत्प्रतीयत इत्यत आह

सम्मुग्धमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सम्मुग्धं दर्शनं तत्र गम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणत्वाप्रमाणत्वाभ्यां सन्दिग्धम् ।

दर्शनं

भेदस्य ।

तत्र

पुराणवाक्ये ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । पुराणवाक्यं भेददर्शनमात्रं गमयति । न तु तस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वा । ततः प्रागभेददर्शनावगमात् तत्र प्रामाण्याप्रामाण्यसन्देह एव युक्तः । अवगते त्वभेददर्शने तस्याप्रामाण्यमेव निश्चीयते । पुराणवाक्यादेव तत्प्रामाण्यस्य निश्चितत्वात् । समधिगतोऽस्मीति संशब्दश्रवणात् । हृदि हृदि नैकधा स्थितमपीत्यनुमानानामाभासत्वस्योक्तत्वात् । विधूतभेदमोह इति भेदज्ञानस्य मोहत्वाभिधानाच्चेति । एवं भगवद्रूपेषु भेदाभावः सिद्धः । तथा वेधादिदोषाभावश्च । प्रमाणाभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८९सु०- नन्वस्ति तद्दर्शिनां प्रत्यक्षमत्र प्रमाणम् । मैवम् । महतां प्रत्यक्षेण वेधाद्यभावग्राहिणा बाधितत्वात् । इदमेव तस्य बाधकं किन्न स्यादित्यत आह

अपरीक्षितमेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अपरीक्षितमेवात्र वेधादिकमधीशितुः ।परीक्षादर्शने नैव दृश्यते केनचित्क्वचित् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र वेधादिदोषतदभावयोर्मध्ये । अधीशितुरत्रावतारेष्विति वा । दृश्यत इति सम्बन्धः । यद्वा वेधादिकमिति तद्दर्शनमुपलक्ष्यते । परीक्षया युक्तं दर्शनं परीक्षादर्शनम् । यद्वा परीक्ष्यत इति परीक्षा । गुरोश्च हल इत्यकारप्रत्ययः । परीक्षा च तद्दर्शनं च तस्मिन् । दृश्यते वेधादिकं

क्वचित् ।

दोषदर्शनपरीक्षितं निर्दोषत्वदर्शनं तु परीक्षितमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- ननु दोषाभावविषयं महतां प्रत्यक्षं तावत् कुतः सिद्धमित्यत आह

निर्दोषमेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-निर्दोषमेव तं ब्रह्मा ददर्शाशेषरूपिणम् ।निर्दोषमेव रुद्रोऽद्राङ्निर्दोषं तं पुरन्दरः । निर्दोषाण्यस्य रूपाणि दृष्टान्येवं सुरोत्तमैः ।अन्ये सदोषाः सर्वेऽपि निर्दोषो हरिरेकलः । इति बर्कश्रुतेश्चैव सदोषं नास्य दर्शनम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अद्राक्

अद्राक्षीत् । नित्यमागमशासनमिति वचनात् ।

पुरन्दरोऽ

द्राक्षीत् । अन्यैरपि

सुरोत्तमैः । सदोषा

दृष्टाः । तस्मात्

निर्दोषो हरिरेक

एव ।

च

शब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्चयार्थः ।

अस्य

परमेश्वरस्य विषये महतां

दर्शनं सदोषं

दोषग्राहि

नैव,

किन्तु निर्दोषमेव गृह्णातीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- दोषदर्शनम् अपरीक्षितं तदभावदर्शनं तु परीक्षितम्, एतत् कुत इत्यत आह

अविद्ध इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अविद्धो विद्धवद्विष्णुरजातो जातवन्मृषा ।अबद्धो बद्धवच्चैव दर्शयत्यमितद्युतिः ।इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव प्राह निर्दोषतां हरेः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अविद्धमिव

विद्धवत् ।

छान्दसो द्वितीयान्ताद्वतिः ।

एव

शब्दस्याविद्ध इत्यादिना सम्बन्धः ।

दर्शयति

आत्मानम् । पूर्वश्रुत्याऽप्ययमर्थोऽर्थात्सिध्यतीति

पैङ्गिश्रुतिश्चे

त्युक्तम् ।

निर्दोषतामिति

फलोक्त्या विवक्षितमर्थम् उपलक्षयति । अत्रैव स्पष्टां श्रुतिम् उदाहरति

अपरीक्षितेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अपरीक्षितदृष्ट्यैव सदोषो दृश्यते हरिः ।परीक्षादर्शने नैव दोषो दृश्यो हरेः क्वचित् ।इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आह

दोषदर्शनस्यापरीक्षितत्वं निर्दोषतादर्शनस्य परीक्षितत्वं च । ततः किमित्यत आह

प्रमाणं हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रमाणं हि परीक्षितम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्

परीक्षितं

परीक्षया प्रमाणत्वेनावधृतं तदेव प्रमाणम् । अपरीक्षितं त्वापाततः सन्दिग्धम् । निश्चितविरोध्युपनिपाते त्वप्रमाणमेव । अतः परीक्षितेन निर्दोषतादर्शनेनापरीक्षितं दोषदर्शनमेव बाध्यते । न तु विपर्ययः । प्रामाण्यनिश्चये परीक्षोपयोगः प्रमाणसिद्ध इति

हि

शब्दः । तथा च वक्ष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- अत्र केचिदाहुः । स्वत एव ज्ञानानां प्रामाण्यं (गृह्यते) न तु परीक्षाधीनम् । सकलमपि ज्ञानं स्वप्रकाशं यथार्थं च । अतः स्वेनैव स्वयं स्वप्रामाण्यं च सिद्ध्यति का तत्र परीक्षापेक्षेति । अन्ये तु ब्रुवते । ज्ञानं तत्प्रामाण्यं चानुमानेनैव गृह्यत इति । अपरे तु वदन्ति । ज्ञानं तत्प्रामाण्यं च साक्षिणैव ज्ञायत इति । यदि च स्वतःप्रामाण्यग्रहो न स्यात् तर्हि न स्यादेव । तस्य परीक्षाधीनत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । अनुमानविशेषः खलु परीक्षा नाम । सा च स्वयं प्रमाणतया निश्चिता अन्येषां ज्ञानाना• प्रामाण्यावधारणाय प्रभवति नान्यथा । तत्प्रामाण्यावधारणं च परीक्षान्तरेणेति कथं नानवस्था स्यादिति । तत्र प्रामाण्यग्रहस्य परीक्षाधीनत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गं तावत्परिहरति

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न परीक्षाऽनवस्था स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रामाण्यग्रहणस्य परीक्षाधीनत्वाङ्गीकारेऽपीति शेषः । तत्र हेतुमाह

साक्षीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- साक्षिसिद्धे त्वसंशयात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं खलु ज्ञानमन्तःकरणपरिणामरूपं साक्षिरूपं चेति । । तत्राद्याद्विशेष्टुं तुशब्दः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । स्यादियमनवस्था यदि सर्वत्र परीक्षाऽपेक्षा स्यात् । न चैवम् । सन्दिग्धे खल्वर्थे परीक्षाऽपेक्ष्यते न त्वसन्दिग्धे । संशयश्च मनोवृत्तिविषये पानीयादौ भवति न पुनः साक्षिसिद्धे सुखादौ । अतस्तावदेव परीक्षा यावत्साक्षिगृहीतेषु सुखादिष्ववतार इति कुतोऽनवस्थेति । प्रपञ्चितश्चायमर्थोऽस्माभिः प्रकृत्यधिकरणे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- मनोवृत्तिविषय एव संशयो न साक्षिसिद्ध इत्यत्र किं कारणमित्यत आह

मानस इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मानसे दर्शने दोषाः स्युर्न वै साक्षिदर्शने</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मनःपरिणतिरूपे

दोषाः

कारणतया सम्भाविताः स्युः । वैशब्दस्तुशब्दार्थे । अयमर्थः । द्विविधो हि संशयो भवति । एकस्तावदादित एव । यथा स्थाणुर्वाऽयं पुरुषो वेति । अपरस्तु निश्चयपृष्ठभावी । यथा स्थाणुतया(वदयं) प्रतीयते स्थाणुर्भवति न वेति । तत्राद्यो विशेषादर्शनादिदोषमूलः । द्वितीयोऽपि प्रथमज्ञानस्य दोषजन्यत्वशङ्कामूलः । दोषाश्च मानस एव दर्शने सम्भवन्ति । अतस्तत्संशयात्मकं वा जायते निश्चयतया जातस्य विषये वा आहार्यः संशयो भवति । न तु साक्षि(सिद्धे)दर्शने दोषसम्भवः । अतो न तत्संशयात्मकं नापि (साक्षिसिद्धे) तत्सिद्धेऽर्थे संशय इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९४सु०- मानसे दर्शने दोषाः सम्भवन्तीति स्फुटम् । साक्षिदर्शने न सम्भवन्तीत्येतत्कुत इत्यत आह

सुदृढ इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सुदृढो निर्णयो यत्र ज्ञेयं तत्साक्षिदर्शनम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सुदृढः

कदाऽपि बाधरहितः ।

निर्णयः

अवधारणात्मकः प्रत्ययः ।

यत्र

इति निपातो य इत्यर्थे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । दोषास्तावज्ज्ञानस्य डोलायमानतादर्शनेन बलवद्बाधकोपनिपातेन वा कल्प्याः । यथोक्तम् । बलवत्प्रमाणतश्चे(श्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यते) ति । साक्षिदर्शनं च निर्णयात्मकमेव भवति न च बाध्यत इत्युपपादितं पृथगधिकरणे । अतः प्रमाणाभावान्न तत्र दोषः सम्भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९५सु०- साक्षिसिद्धेऽर्थे संशयो नास्तीत्युक्तं तदनुभवारूढं कर्तुं साक्षिसिद्धमर्थं तावदाह इच्छेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इच्छा ज्ञानं सुखं दुःखं भयाभयकृपादयः ।साक्षिसिद्धाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आदि

पदेन प्रयत्नद्वेषावेतदभावाश्च गृह्यन्ते । ततः किमित्यत आह

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न कश्चिदि्ध तत्र संशयवान्क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र क्वचित्

इति सम्बन्धः । न जातु मम सुखमस्ति न वेति संशयो नापि प्रतीयमानमिदं सुखं सदसद्वेति संशय इति

हि

शब्देनाह ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९६सु०- साक्षिदर्शनमबाधितमेवेति न युज्यते शुक्तिरजतादौ बाधदर्शनात् । न हि प्रतीतिसमयमात्रवर्तिनि तत्रान्यज्ञानं सम्भवतीत्यत आह

यदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्क्वचिद्व्यभिचारि स्याद्दर्शनं मानसं हि तत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्दर्शनं क्वचित्

शुक्तिरजतादौ विषये

व्यभिचारि

बाधितं

स्यात्

तच्चक्षुरादिकरणकं मनःपरिणतिरूपमेव न साक्षिरूपम् । कुत एतत् । मानसदर्शनस्य बाध्यत्वाङ्गीकारेऽनिष्टाभावात् । साक्षिणस्तु तथात्वे सर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गस्योक्तत्वात् । तदिदमुक्तं

हि

शब्देन । सम्भवति चास्य मानसत्वमन्यथाख्यातिसमर्थनादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९७सु०- मानसस्य दर्शनस्य दोषबाधसम्भवोऽभिहितः । कदृशस्य तर्हि प्रामाण्यमित्यत आह

मन इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मनश्चक्षुर्दर्शनादेरपि यत्रैव साक्षिणा । प्रामाण्यं सुगृहीतं स्यात्तत्परीक्षितदर्शनम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मनश्चक्षु

श्शब्दौ श्रोत्रादेरुपलक्षकौ ।

दर्शनं

साक्षात्कारः ।

आदि

पदेन लैङ्गिकशब्दज्ञानसङ्ग्रहः । इन्द्रियलिङ्गशब्दकरणकस्य मनोवृत्तेर्ज्ञानस्येत्यर्थः । निर्धारणे षष्ठी । सम्भावितदोषबाधस्यापीत्यपेरर्थः । यत्र ज्ञाने सुगृहीतं परीक्षया निश्चितं तत्परीक्षितदर्शनं प्रमाणमिति शेषः । प्रत्यक्षागमज्ञानप्रामाण्यग्रहण एव परीक्षोपयोगः, धर्मिज्ञानानुमानोपमानानुव्यवसायानां तु प्रामाण्यग्रहणं न परीक्षापेक्षमिति केचिन्मन्यन्ते । तन्निरासाय सर्वमानससङ्ग्रहार्थं मनश्चक्षुर्दर्शनादेर्मध्य इत्युक्तम् । अन्यथा यत्र ज्ञान इत्यादिकमेवावक्ष्यत् । तदेव प्रमाणमित्येतावता पूर्णे परीक्षितदर्शनमित्यनुवादेन सुगृहीतमित्येतद्विवृणोति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९८सु०- एवं मानसप्रत्यक्षादिज्ञानप्रामाण्यग्रहस्य परीक्षाधीनत्वेऽपि साक्षिप्रामाण्यग्रहस्य तदनपेक्षत्वान्न परीक्षाऽनवस्थेत्युक्तम् । तत्र किमनया द्विविधकल्पनया । साक्षिवत् प्रत्यक्षादिज्ञानस्यापि प्रामाण्यग्रहः परीक्षानपेक्ष एवोक्तविधया स्वतः किन्न स्यादित्याशङ्कां परिहरति

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न ज्ञानदृष्टिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानस्य दृष्टिः

ज्ञानदृष्टिः ।

तस्य

ज्ञानस्य ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९९सु०- एतदुक्तं भवति । वृत्तिज्ञानानां स्वप्रकाशत्वमेव तावदसत् । प्रमाणाभावात् । ज्ञानव्यवहारस्य साक्षिवेद्यत्वेनैवोपपत्तेः । इदमहं जानामीत्यनुभवस्य साक्षिरूपत्वात् । विमतं ज्ञानं न स्वप्रकाशम् अनात्मत्वात् कार्यत्वात् अनित्यत्वात् मनोरूपत्वात् सुखादिवत् इत्यादिप्रमाणविरोधाच्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवतु वा ज्ञानं स्वप्रकाशं तथाऽपि स्वरूपमात्र एव न तु स्वधर्मे प्रामाण्येऽपि । तथा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">हि । वेदवाक्यश्रवणे सति बाह्यस्य वाक्यार्थज्ञानमुत्पद्यते न वा । न द्वितीयः । सत्यां सामग्रयां कार्यानुदयानुपपत्तेः । अन्यथा मीमांसकस्यापि तदनुदयप्रसङ्गात् । आद्येऽपि तत्प्रकाशते न वा । नेति पक्षेऽपसिद्धान्तः । प्रथमे तत्प्रामाण्यं प्रकाशते न वा । नाद्यः । तन्निरा(सस्यानु)सानुपपत्तेः । ततो ज्ञानदृष्टिमात्रेण न ज्ञानप्रामाण्यं दृश्यत इति द्वितीय एवाङ्गीकार्यः । तथा च स्वप्रकाशज्ञानेनैव प्रामाण्यग्रह इति कथं स्यात् । अपौरुषेयत्वादियुक्तिभिः प्रबोधितो बाह्यः प्रतिपद्यते च तत्प्रामाण्यमिति कथं न परीक्षापेक्षत्वम् । अन्यथा वैदिकज्ञानप्रामाण्ये विप्रत्तिपत्तिरेव न स्यात् ज्ञानस्वरूपवत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चैवंवादिनो मते शुक्तिरजतादिविभ्रमो न स्यात् । इदमनुभवस्य रजतस्मरणस्य च भेदाग्रहो हि विभ्रमः । तत्र प्रामाण्यवद्भेदस्यानुभवत्वस्मरणत्वयोश्च प्रकाशोऽवश्यम्भावीति कथं विभ्रमावकाशः । न हि प्रामाण्यस्य भेदादेश्च कश्चिद्विशेषोऽस्तीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९९असु०- ज्ञानप्रामाण्ये सहैवानुमेये इत्यप्यसत् । ज्ञानस्या(प्य)नुमेयत्वे प्रमाणाभावात् । तद्व्यवहारस्यान्यथैवोपपत्तेः । आशुतरविनाशिनो ज्ञानस्य जानामीति वर्तमानतया प्रतिभा(सा)ऽनुपपत्तेश्च । अपरोक्षावभासविरोधाच्च । अनुमेयत्वेऽपि ज्ञानस्य न ज्ञानानुमितिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते । तदि्ध ज्ञाततया व्यवहारेण कार्येण वाऽनुमातव्यम् । न च तावता प्रामाण्यमनुमातुं शक्यते । व्यभिचारात् । ततो ज्ञाततादिमात्रेण प्रतीते ज्ञाने बाधाभावादिना प्रामाण्यमनुमेयम् । अन्यथा बाह्यानामपि वैदिकज्ञानप्रामाण्यानुमानप्रसक्तेः । प्रसक्तमप्यपोद्यत इति चेत् । तर्ह्यपवादनिरासाय परीक्षापेक्षावश्यम्भाविनीत्यागतम् । इदमेव च अस्माभिः अभिधास्यते, सर्वथा परीक्षाऽनपेक्षेति तु न क्षम्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१००सु०- एतेन साक्षिवेद्यतापक्षोऽपि प्रतिक्षिप्तः । औपनिषदज्ञानदृष्टिमात्रेण बाह्यैः तत्प्रामाण्यस्यादर्शनात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- चतुर्थपक्षस्त्वतिमन्दः । अनुमानादिज्ञानदृष्टिमात्रेण तत्प्रामाण्यस्य चार्वाकादिभिरदृष्टत्वात् । विभागे मानाभावाच्च । धर्मिज्ञानादिप्रामाण्ये विगानाभावादिति चे(त्)न्न । निरालम्बनादिमतदर्शनात् । उपपत्तिबाधितं तदिति चेत् । तर्हि स्वीकृताऽऽयुष्मतैव परीक्षापेक्षेत्यलं पल-लवेनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- एवं तर्हि प्रत्यक्षादिवत् साक्षिणोऽपि प्रामाण्यं परीक्षापेक्षग्रहणमेवाङ्गीक्रियताम् । द्विधा कल्पनस्यान्याय्यत्वादित्यत आह

नियमेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नियमेन सुख्याद्येषु प्रामाण्यं साक्षिगोचरम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">दृश्यत इति वर्तते । साक्षी गोचरो यस्य तत्तथोक्तम् । गोचरत्वं चाश्रयतया विवक्षितम् । सुखादिविषये यत्साक्षिगतं प्रामाण्यं

तन्नियमेन

दृश्यते । एतदुक्तं भवति । यदि वृत्तिज्ञानानामिव साक्षिज्ञानस्यापि प्रामाण्यं तद्दर्शनमात्रेण न दृश्यते तदाऽधिकमपि कारणं कल्पयामः । न च एवम् । सुखज्ञाने दृष्टे तत्प्रामाण्याज्ञानसंशयविपर्ययाणां कदाऽप्यदर्शनात् । कल्पकसद्भावे द्विधा कल्पनस्यादूषणत्वादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३सु०- किञ्च साक्षिप्रामाण्यस्यापि परीक्षापेक्षग्रहणत्वेऽनवस्था च स्यात् । ननु प्रामाण्यग्रहणमभिलषता नानवस्थातो भेत्तुं युक्तम् । परीक्षाऽनवस्थाभावेऽपि ग्राहकानवस्थाया दुष्परिहरत्वादित्यत आह

स्वप्रामाण्यमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वप्रामाण्यं सदा साक्षी पश्यत्येव सुनिश्चयात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साक्ष्येवेति सम्बन्धः । सदा सुनिश्चयादिति । परीक्षानपेक्षमेवेति यावत् । एतच्चानुभवान्यथाऽनुपपत्तिभ्यां कल्प्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- नन्वेवं सति वृत्तिज्ञानानां परतःप्रामाण्यमुक्तं स्यात् । ज्ञानस्वरूपस्य साक्षिवेद्यत्वात् । प्रामाण्यस्य परीक्षागम्यत्वात् । तथा च न विलक्षणत्वादिति यत्स्वतः प्रामाण्यमिष्टं तत्त्यक्तं स्यादित्यत आह

ज्ञानस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञानस्य ग्राहकेणैव साक्षिणा मानतामितेः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानस्य ग्राहकेण साक्षिणैव

ज्ञानस्य

मानताया मितेः

कारणात् स्वतःप्रामाण्यमिष्यत एवेति सम्बन्धः । भवेत्स्वतःप्रामाण्यत्यागो यदि ज्ञानमेव साक्षिवेद्यं न प्रामाण्यमिति ब्रूमः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न चैवम् । ज्ञानवत् तत्प्रामाण्यस्यापि साक्षिवेद्यत्वाभ्युपगमादिति । किमर्थं तर्हि परीक्षावश्यम्भावोऽभ्युपगम्यत इत्यत आह

दोषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दोषाभावे प्रमाणत्वं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षिणा निश्चितत्वमिति वक्ष्यमाणमिहापि योज्यम् । इति प्रामाण्यस्येति पदद्वयमध्याहार्यम् । ज्ञानं गृह्णन् साक्षी करणदोषाभावे अस्य प्रामाण्यमित्येव प्रामाण्यं निश्चिनोति । न तु प्रमाणमेवेदमिति ।। ततः किमित्यत आह

दोषाभावस्येति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दोषाभावस्य साक्षिणा ।निश्चितत्वं क्वचिच्चैव स्वतः प्रामाण्यमिष्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परीक्षयेति शेषः । चोऽवधारणे । क्वचिदेव प्रयोजनवशाज्जिज्ञासायां जातायां परीक्षालाभे चेत्यर्थः । दोषाभावनिश्चयार्था परीक्षा न तु प्रामाण्यग्रहणार्था । तत्पुनर्ज्ञानमिव साक्षिवेद्यमेव । अतो न स्वतःप्रामाण्यपरित्याग इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- स्यादेतद्यदीयं प्रक्रिया प्रमाणवती स्यान्न च तदस्तीत्यत आह

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो न सर्वमानानां प्रामाण्यं निश्चितं भवेत् । साक्षिणा निश्चितं यत्र तत्प्रामाण्यं स्वलक्षणम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत एव

हि सर्वेषां ज्ञानानां

प्रामाण्यं

प्रथमतो

न निश्चितं भवेत् ।

किन्नाम यत्र यदा परीक्षासहकृतेन

साक्षिणा प्रामाण्यं

निश्चितं भवति

तत्तदैव प्रामाण्यं स्वलक्षणं

प्रामाण्यस्वरूपमप्रामाण्यविविक्तं प्रामाण्यं सिद्ध्यति । इदमुक्तं भवति । यदि साक्षी दोषाभावे प्रमाणमेतदिति प्रथमं सम्मुग्धं प्रामाण्यं गृहीत्वा पश्चाज्जिज्ञासायां सत्यां परीक्षया प्रमाणमेवेत्यवधारयतीत्येषा प्रक्रिया नाङ्गीक्रियेत तदाऽनभ्यस्तविषयाणां शब्दादिना जातानां सर्वेषामपि ज्ञानानां प्रथममेव प्रामाण्यमवधार्येत । न चैतदस्ति । तेन जानीमोऽस्तीयं प्रक्रियेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- उक्तमर्थं बुद्ध्यारोहाय सङ्क्षिप्याह

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि कश्चित्सुखाद्येषु संशयं कुरुते जनः ।न चैवाखिलमानानि निश्चिनोत्यखिलो जनः ।तस्मादनुभवारूढं किमर्थमपलप्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात

सुखाद्येषु कश्चित्संशयं न करोति

यस्माच्चाखिलानि वृत्तिज्ञानानि दर्शन एव प्रमाणतयाऽखिलो जनो न निश्चिनोति तस्मात्साक्षिप्रामाण्यं परीक्षानपेक्षेण साक्षिणैव गृह्यते । वृत्तिज्ञानानां तु तत्सापेक्षेणेत्यनुभवारूढं प्रमेयं किमर्थमपलप्यते । निर्निमित्तमपलपितुं न शक्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७सु०-न परीक्षाऽनवस्था स्यादि त्युक्तमुपसंहरति

दोषाभावादिकं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दोषाभावादिकं चैव साक्षी सम्यक् प्रपश्यति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साक्ष्येवेति

सम्बन्धः । स्वस्य परीक्षायाश्च दोषाभावं च परीक्षानिरपेक्षः

साक्ष्येव सम्यक् प्रपश्यति ।

तस्मान्न काऽप्यनवस्थेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८सु०-अपरीक्षितमेवे त्यादिनोक्तमुपसंहरति

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्परीक्षितमानेन न दोषो विष्णवि क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

तस्मात्

परीक्षितमेव मानम् ।

तेन च भगवति क्वचिदपि दोषो नास्तीति सिद्धम् । तद्विरोधादपरीक्षितं दोषदर्शनमप्रमाणमेवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- एवमपरीक्षितं दोषदर्शनं परीक्षितेन निर्दोषतादर्शनेन बाधितं न भगवतो दोषित्वं साधयितुं शक्तमित्युक्तम् । इदानीं तादृशस्यापि साधकत्वेऽतिप्रसङ्गं सूचयति

अपरीक्षितेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अपरीक्षितदृष्टिस्तु कस्मिन्नर्थे न विद्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">शुक्तयादीनां रजतत्वादावपि विद्यत एव । ततश्च तया तदपि सिद्ध्येदविशेषादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०-तदेवं दोषदर्शनं परीक्षितप्रत्यक्षविरोधात् अप्रमाणमित्यभिहितम् । निरनिष्टो निरवद्य इत्याद्यागमविरोधाच्च । स्यादेतत् । प्राक् तत्त्वमस्याद्यागमस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वात् प्रतीतार्थे न प्रामाण्यमित्युक्तम् । तत्कथं तद्विपरीतं प्रत्यक्षस्यागमविरोधेनाप्रामाण्यमिदानीमुच्यत इत्याशङ्कां परिहर्तुमाह

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्प्रत्यक्षविरुद्धार्थे नागमस्यापि मानता ।उपजीव्यमक्षजं यत्र तदन्यत्र विपर्ययः ।।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्र

यदा अक्षजमागमस्योपजीव्यं

तत्

तदा प्रत्यक्षविरुद्धार्थे जात्या प्रबलस्यापि

आगमस्य

मानता

नास्ति ।

तस्मात् (उक्तात्)

उपजीव्यो

पजीवकभावादन्यत्र विपरीतोपजीव्योपजीवकभावे बाध्यबाधकभावस्यापि विपर्ययः । यदा आगमः प्रत्यक्षस्योपजीव्यः तदा आगमविरुद्धार्थे प्रत्यक्षस्य न मानतेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">११सु०- ततः किमित्यत आह

लौकिक इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-लौकिके व्यवहारेऽत्र प्रत्यक्षस्योपजीव्यता ।अवतारादिदृष्टौ स्यादागमस्योपजीव्यता ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">लौकिके

प्रत्यक्षसिद्धजीवादिविषये ब्रह्मात्मकत्वादिबोधनरूपे

व्यवहारे

तत्त्वमस्याद्यागमेन क्रियमाणे

अत्र

आगमे आगमं

प्रत्यक्षस्योपजीव्यता ।

अवताराणां विश्वादीनां च दोषदृष्टौ प्रत्यक्षादिकं प्रत्यागमस्योपजीव्यता स्यात् । एतदुक्तं भवति । प्राक् प्रत्यक्षविरोधेन आगमस्याप्रामाण्यमभिधाय इदानीमागमविरोधेन प्रत्यक्षस्याप्रामाण्याभिधानं न विरुद्धम् । न हि निर्विशेषणयोः प्रत्यक्षागमयोः परस्परं बाध्यबाधकभावोऽभिहितः । किन्तूपजीवकत्वेन बाध्यत्वमुपजीव्यत्वेन बाधकत्वम् । तच्च तत्रान्यथाऽत्रान्यथेति कथं विरोध इति । अनेन दोषविषयप्रत्यक्षविरोधादागमस्यैवाप्रामाण्यं किन्न स्यादिति चोद्यं गर्भस्रावेणैव गतम् । आगमस्योपजीव्यतया प्रत्यक्षतः प्राबल्यस्योक्तत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- कथं प्रत्यक्षं प्रत्यागमस्योपजीव्यत्वमित्यत आह

आगमेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आगमेन हि विष्णुत्वं ज्ञात्वा दोषोऽत्र कल्प्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

विष्णौ । वस्तुतः कल्पनैवैषा न प्रमितिरितिभावेन कल्प्यत इत्युक्तम् । भवेत् आगमस्योपजीव्यत्वं यदि विष्णुत्वं ज्ञातव्यं भवेत् । तदेव न ज्ञातव्यमित्यत आह

न चेदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चेत्स्याद्दोषवानन्यः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि विष्णुत्वं रामकृष्णादौ न ज्ञातं तदा दोषग्राहिणा प्रत्यक्षेण विष्णोरन्यो दोषवानिति गृहीतं स्यात् । न तु विष्णुर्दोषवानिति । न हि देवदत्ते देवदत्तत्वाज्ञाने देवदत्तोऽयमागत इत्याकारं ज्ञानमुत्पत्तुमर्हतीति । तथाऽपि न आगमस्योपजीव्यत्वम् । यतः श्रीवत्सकौस्तुभादिलक्षणेन विष्णुत्वमनुमाय विष्णुर्दोषवानिति प्रत्यक्षेण ज्ञास्यत इत्यत आह

शास्त्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शास्त्रसिद्धं हि लक्षणम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रीवत्सादिकं लक्षणं विष्णुत्वेन व्याप्तमित्येतच्छास्त्रेणैव सिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्यस्मिन्पक्षे साक्षादागमो नोपजीव्यः । तथाऽप्यनुमानमूलव्याप्तिग्रहणाय तदुपजीवनमपरिहार्यमेवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु विष्णुत्वाज्ञाने विष्णोरन्यो दोषवानिति ज्ञानेन कुतो भाव्यम् । विष्णुत्ववत्तदन्यत्वस्याप्यज्ञातत्वादिति चेत् । एवं तर्ह्यज्ञानं प्रसज्यत इत्याह

कस्यचिदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कस्यचिद्दोषवत्त्वं स्यादितिमात्रेऽक्षजं भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इतिमात्रे

एतावत्येव विषये । विष्णुर्दोषवानिति ज्ञान(स्य•नुत्पादप्रसङ्ग एव तात्पर्यमिति भावः । ननु यथा पटोऽयं छिन्नो दग्धो मलिन इति परानुपजीविना प्रत्यक्षेणैव गृह्यते । तथाऽऽगमादिकमनुपजीव्य प्रत्यक्षेणैव विष्णुदोषवानिति ज्ञास्यत इत्यत आह

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न विष्णोर्दोषवत्त्वे हि प्रत्यक्षं वर्तते स्वतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वतः

परानुपजीवनेन । अयमभिसन्धिः । पटत्वमवयवसन्निवेशव्यङ्ग्यं प्रत्यक्षमेवेति युज्यते तथा ज्ञानम् । विष्णुत्वं तु समस्तगुणपरिपूर्णत्वनिर्दोषत्वजगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न प्रत्यक्षम् । अतो न तथाविधं ज्ञानमुपपद्यते । यथा पञ्चपलपरिमितोऽयं पटो मलिन इति ज्ञानमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- अयं समुदायार्थः । रामकृष्णादिदोषग्राहिणा प्रत्यक्षेण त्रेधोत्पत्तव्यम् । विष्णुरयं दोषवानिति वा विष्णोरन्योऽयं दोषवानिति वा कश्चिदयं दोषवानिति वा । प्रकारान्तराभावात् । तत्र द्वितीयतृतीययोर्न विष्णोर्दोषवत्त्वे तदुद्भावयितुं (शक्यते) शक्यम् । विष्णुर्दोषवानिति तेन अनवगाहनात् । वस्तुवृत्त्या असौ विष्णुरेवेति चेत् । किं ततः । न हि वस्तुवृत्तिसहितं यत्किञ्चिज्ज्ञानं विवक्षितविशे(षणं सा)षं साधयति । अतिप्रसङ्गात् । आद्ये विष्णुत्वं सर्वथा ज्ञातव्यम् । न चैतत्प्रत्यक्षवेद्यं नाप्यनुमेयमित्युक्तं शास्त्रयोनिसूत्रे । तस्मात् देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाशयः । आविरासीदि त्यागमेन वाऽऽगमावगतव्याप्तिकानुमानेन वा अवगन्तव्यम् । ततः सर्वथा प्रत्यक्षस्य आगमोपजीव्यत्वमङ्गीकार्यम् । सर्वोऽप्यागमस्तावदेकमेव वाक्यम् । स च सर्वरूपोपेतस्य विष्णोर्निर्दोषत्वं प्रतिपादयतीति तद्विरोधादप्रमाणमेव दोषविषयं प्रत्यक्षमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- इतश्च तदप्रमाणमिति दर्शयितुमाह

केचिदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-केचित्पश्यन्ति दोषानित्यत्रापि स्यान्न चाक्षजम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं दोषेष्विति

अपि

शब्दः ।

च

शब्दोऽनुमानादिसमुच्चयार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१५सु०-प्रत्यक्षं भगवद्रूपाणां दोषित्वे प्रमाणमिति वदन् प्रष्टव्यः । केचित् तत्कालवर्तिनः पुरुषा भगवद्रूपेषु दोषान् पश्यन्तीत्यत्रार्थे अस्माकं किं प्रमाणम् । प्रत्यक्षमनुमानमागमो वेति । न तावत् प्रत्यक्षम् । परपुरुषवर्तिनि प्रत्यक्षे परेषां प्रत्यक्षायोगात् । दूरे कालभेदे । नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् । आगमोऽपि वेदः पुराणादिर्वा । नाद्यः । तस्यादर्शनात् । तस्माद्द्वितीय एवाङ्गीकार्य इत्याह

पौराणमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पौराणं वाक्यमेवात्र</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

भगवद्रूपदोषग्राहिप्रत्यक्षसद्भावे । वक्तव्यमिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- ततः किमिति चेत् । तत्पुराणवाक्यं तद्दोषदर्शनं किं प्रत्यक्षलक्षणं प्रमाणतया मन्यते, उत अपरीक्षितप्रमाणाप्रमाणभावप्रतीतिमात्रतया, अथाप्रमाणतया ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्ये दोषमाह

तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तच्छत्यैव विरुद्ध्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवद्रूपेषु दोषग्राहिणीं प्रतीतिं प्रमाणतया प्रतिपादयत्पुराणवाक्यं दोषसद्भावं मन्यत एव । न हि सम्भवति ताहिणः प्रामाण्यमङ्गीकरोति नाङ्गीकरोति च तदिति । दोषसद्भावं मन्यमानं च तत्प्रागुदाहृतया श्रुत्यैव विरुद्ध्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पुराणवाक्यस्य श्रुतिविरुद्धत्वे को दोष इत्यत आह

पुराणस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुराणस्योपजीव्यश्च वेद एव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पौरुषेयेण खलु वाक्येन समूलेन भाव्यम् । यतः केनचित्कारणेन कञ्चिदर्थं बुदि्धस्थीकृत्य वाक्यं प्रयुञ्ज्महे । अन्यथोत्पत्तेरेवासम्भवः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पुराणवाक्यस्य च वेद एव मूलं कुत इत्यत आह

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चापरः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अपरः

पौरुषेयो ग्रन्थः ।

च

शब्दः प्रत्यक्षा(गम)दिसमुच्चयार्थः । पौरुषेयस्तावदागमो</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न पुराणस्य मूलम् । तस्यापि मूला(न्तरा)पेक्षायामन्धपरम्परापातात् । न (च) प्रत्यक्षानुमाने । तदर्थस्य तदगोचरत्वात् । नाप्युत्प्रेक्षा । प्रतारकवाक्यवदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अतः परिशेषाद्वेद एव पुराणस्योपजीव्य इति सिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह

तद्विरोध इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तद्विरोधे कथं मानं तत्तत्र च भविष्यति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उपजीव्यवेदविरोधे ।

तत्

पुराणवाक्यम् ।

तत्र

भगवतः सदोषत्वे । उपजीव्यविरुद्धस्योपजीवकस्याप्रामाण्यावश्यम्भावादिति चार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वीश्वरप्रणीतानां पुराणानां तदीयं निजं ज्ञानमेव मूलं न वेदः । अनीश्वरप्रणीतानामपि योगिप्रत्यक्षमेव अतो वेदविरोधेऽपि को दोषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । वेदस्तावत्प्रमाणमेवेति निष्टङ्कितम् । न च प्रमाणयोर्विरोधोऽस्ति । वस्तुविकल्पप्रसङ्गात् । ततो वेदविरोधे निजज्ञानादिमूलत्वमेवापनीयते । तथाऽपि वेद एव पुराणस्योपजीव्य इति कथम् । अनीश्वरप्रणीतपुराणाभिप्रायेणेति न दोषः । अनीश्वरा हि स्वयंप्रतिभातेऽप्यर्थे (समाश्वा) आश्वासार्थं वेदमुपजीवन्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथोक्तम् यत्स्वयंप्रतिभातस्य संशयार्थं गुरोर्वचः इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वेश्वरप्रणीतपुराणानामपि प्रामाण्यावधारणाय वेदसंवादोऽपेक्षितः । अन्यथोत्प्रेक्षामूलत्वशङ्कनात् । तदभिप्रायेण पुराणस्योपजीव्यश्च वेद एवे त्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- द्वितीयं दूषयति

अपरीक्षितेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अपरीक्षितदृष्टिश्च कथमेवाक्षजं भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अक्षजं कथमेव भवेदिति प्रत्यक्षं प्रमाणतयाऽभिलषितार्थे नोद्भावयितुं शक्यते । न हि प्रमाणत्वेनानवधारितं प्रमाणत्वेनोद्भावयन् परीक्षकः स्यादिति भावः । विपक्षे बाधकमाह

यद्येवमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्येवं देवदत्तादिभ्रमः किन्नाक्षजं भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणत्वेनापरीक्षितमपि यदि प्रत्यक्षतयोद्भाव्यत इत्यर्थः ।

देवदत्तादिभ्रम इति

। यज्ञदत्तशुक्तयादौ देवदत्तरजतादिभ्रम इत्यर्थः । बाधितत्वात् तन्न अक्षजं प्रमाणमिति चेत् । तत्किं बाधाभावमात्रं वस्तुव्यवस्थाहेतुः । तथात्वे निश्चायकप्रमाणवैयर्थ्यापत्तेः । अस्ति च प्रकृते वेदबाध इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- तथा च तृतीयपक्ष एवाङ्गीकार्यः । न च अप्रमाणतया निश्चितेन दोषसिदि्धरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१९सु०-उपजीव्यवेदविरोधादुपजीवकयोः प्रत्यक्षपुराणवाक्ययोरप्रामाण्यमित्युक्तम् । तदसत् । उपजीवकमुपजीव्यविरोधेन बाध्यत इति नियमाभावात् । दृश्यते ह्युपजीव्यस्यापीदं रजतमिति ज्ञानस्योपजीवकेन नेदं रजतमिति ज्ञानेन बाध इति चेत् । कथमत्रोपजीव्योपजीवकभाव इति वक्तव्यम् । अप्राप्तस्य प्रतिषेधायोगात् प्राप्तिरूपमिदं रजतमिति ज्ञानमाद्यमुपजीव्यं, प्रतिषेधात्मकं तु नेदं रजतमिति ज्ञानमुपजीवकमिति वा, असिद्धे धर्मिणि प्रतिषेधासम्भवाद्धर्मिज्ञानमाद्यमुपजीव्यं द्वितीयं तूपजीवकमिति वा । आद्ये समाधिमाह

यावच्छक्तति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यावच्छक्तिपरीक्षायामुपजीव्यस्य बाधने ।दोषो नाशोधिते दोष उपजीव्यत्वमस्त्वलम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परीक्षायां

सत्यां प्रमाणतया प्रतीतस्येति शेषः ।

बाधने

उपजीवकेन कृत इति शेषः ।

दोषः

अस्मदभिमत(तो )नियमभङ्गः स्यात् । उपजीव्येऽशोधिते परीक्षायाऽप्रमाणादविविक्ते उपजीविकेन बाधिते न दोषः । उपजीव्यत्वमस्त्वलमिति । प्रकृतोदाहरणे प्रथममुपजीव्योपजीवकभावमभ्युपैति ।

उपजीव्यत्व

मित्युपलक्षणम् । उपजीवकत्वं चेत्यपि द्रष्टव्यम् । पूर्वोत्तरज्ञानयोरिति शेषः । अलंशब्दोऽवधारणे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- इदमुक्तं भवति । (अस्त्वेव) अस्त्येवेदं रजतं नेदं रजतमिति ज्ञानयोरुपजीव्योपजीवकभाव उपजीव्यस्योपजीवकेन बाधश्च । तथाऽप्युपजीव्यविरोधेनोपजीवकं बाध्यत इति नियमभङ्गो नास्ति । अयं खल्वस्य नियमस्यार्थः । परीक्षया शोधितमुपजीव्यं विरोध्युपजीवकं बाधते स्वयं तेन न बाध्यत इति । न तु यथाश्रुतः । अस्य तु तदा भङ्गः स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि परीक्षितमुपजीव्यं विरोधिनोपजीवकेन बाध्यं (बाधितं) क्वचिदुपलभेमहि । न चैवम् । इदं रजतमिति ज्ञानं तु न शोधितम् । ततस्तस्मिन्नुपजीवकेन बाधिते न नियमभङ्गः । न हि निर्विशेषणस्य व्यभिचारे विशिष्टं व्यभिचरत्यतिप्रसङ्गात् । न च वाच्यं विशिष्टस्य प्रयोजकताकल्पनं निर्मूलमिति । उभयथा(पि) बाध्यबाधकभावदर्शनात् । विशेषणानपेक्षायामव्यवस्थापातात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु परीक्षायामङ्गीकृतायां तयैवालम् । परीक्षितेनापरीक्षितं बाध्यत इत्येतावतः क्वचिद्व्यभिचाराभावात् किमुपजीव्योपजीवकभावेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । भवेदेवं यद्यात्यन्तिकं परीक्षामत्राङ्गीकुर्मः । न चैवम् । किन्तु यावच्छक्तिपरीक्षामेव । न च तावन्मात्रस्य बाधकत्वनियमोऽस्ति । यावच्छक्तिपरीक्षितस्यापि बाधदर्शनात् । अतो युक्तं विशिष्टस्योपादानम् । आत्यन्तिकपरीक्षैव बाधकत्वोपयोगिनी भवतु किमुपजीव्यत्वेनेत्यपि न वाच्यम् । तस्यापि सांव्यावहारिकत्वात् । यथोक्तम् । सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्ये ति । प्रकृते तु वेदः परीक्षित उपजीव्यश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- द्वितीये परिहारमाह

भ्रमेऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भ्रमेऽप्यभ्रमभागोऽस्ति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हीति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । यद्यप्येकमेवेदं रजतमिति ज्ञानं तथाऽपि विषयोपाधिवशाद् द्विभागम् । तत्र प्रकारे भ्रमत्वेऽपि स्वरूपेऽभ्रमत्वमेव । तत्र कदाऽपि बाधाभावात् । तथाऽन्येप्याहुः । सर्वं ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्यय इति । भागाभ्युपगमादेव न विरोधचोदनावकाशः । ततः किमित्यत आह

तन्मात्रमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तन्मात्रमुपजीव्य हि ।

बाधकज्ञानवृत्तिः स्यात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अभ्रमभागमात्रम् । तेनैव धर्मिणः सिद्धेः । रजताकारस्य निषेध्यत्वेन धर्मित्वाभावादिति हिशब्दार्थः । एतदुक्तं भवति । अस्मिन्पक्षे यदुपजीव्यं न तदुपजीवकेन बाध्यते यच्च बाध्यते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न तदुपजीव्यमित्यतो नेदमस्मदीयनियमभङ्गस्योदाहरणमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- अत्रान्तरे मायावादिनश्चोदयन्ति । यदुक्तमुपजीव्यविरोधात् औतश्रुतीनाम् अप्रामाण्यमिति । तदसत् । तत्राप्यस्य समाधानस्य सुवचत्वात् । तथा हि । यः सर्वज्ञ इत्यादीनां तत्त्वमस्यादीनां च कथमुपजीव्योपजीवकभाव इति वक्तव्यम् । सिद्धं तु निवर्तकत्वादित्यादिवचानात् । तत्त्वमस्यादिवाक्यमैक्यविरोधिनां सार्वज्ञादीनां दुःखादीनां च प्रतिषेधकमङ्गीकृतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च प्राप्तिं विना प्रतिषेधोऽस्तीति प्राप्तिरूपं यः सर्वज्ञ इत्यादिकमुपजीव्यम्, तत्त्वमस्यादिकं तूपजीवकमिति वा, असिद्धे धर्मिणि प्रतिषेधानुपपत्तेर्धर्मिप्रतिपादकमाद्यमुपजीव्यमुपजीवकं चोत्तरमिति वा । आद्ये रजतज्ञानस्येवापरीक्षितत्वादुपजीव्यस्यापि प्रथमस्य उत्तरेण बाधे न काऽप्यनुपपत्तिः । द्वितीये शुक्तिस्वरूपमात्रमिव ब्रह्मस्वरूपमात्रमुपजीव्यं न सार्वज्ञादिविशिष्टम् । तथा च यदुपजीव्यं न तदुत्तरेण बाध्यते । यद्बाध्यते सार्वज्ञादिकं न तदुपजीव्यमिति न कश्चिद्विरोध इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र परिहारद्वयमपि प्रतिषेधति

न चैवमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चैवं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसिद्धयोर्भ्रान्तिबाधयोरिवात्र समाधानं न वक्तुं शक्यते । वैषम्यादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- तत्कथमित्यतः प्रथमपक्षे तावद्वैषम्यं दर्शयति

सुपरीक्षित इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सुपरीक्षिते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रथमप्रमाणे

सुपरीक्षिते

सति

न चैवमिति

सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । इदं रजतमिति ज्ञानमुपजीव्यमप्यपरीक्षितत्वादुपजीवकेन नेदं रजतमिति ज्ञानेन बाध्यते । उपजीव्योपजीवकन्यायस्य यावच्छक्तिपरीक्षाविषयत्वादिति ह्यस्माभिरभिहितम् । अस्मन्न्यायेन च परेण प्रत्यवस्थीयते । न च तद्युक्तम् । यः सर्वज्ञ इत्यादीनामहं दुःखीत्यादीनां च सुपरीक्षितत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपपादितं खलु यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतीनां तत्त्वावेदकत्वं साक्षिणश्च नियमेनाव्यभिचारित्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयपक्षे वैषम्यं दर्शयति

सर्वमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वं तदुपजीव्यैव प्रमाणं वर्तते यतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः

कारणात्

तत्सर्वं

सार्वज्ञादिकं

उपजीव्यैव

तत्त्वमसीत्यादिकं

प्रमाणं प्रवर्तते

ऽतो न चैवमिति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । यथा नेदं रजतमिति ज्ञानं पुरोवर्तिनः स्वरूपमात्रं धर्मीकृत्य प्रवर्तते न तु रजतत्वविशिष्टं न तथा तत्त्वमस्यादिवाक्यं प्रवर्तितुमर्हति । किन्तु सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं ब्रह्मस्वरूपं दुःखादिविशिष्टं जीवस्वरूपं च धर्मीकृत्यैव । तथा च धर्मिग्राहकविरोधोऽपरिहार्य इति । अत्र सर्वमिति सर्वज्ञत्वाद्यन्यतमस्योपलक्षणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यमपि यदि स्वरूपमात्रमुपजीव्य प्रवर्तेत तदा कदृशो दोष इत्यत आह

कथमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेयं सर्वज्ञत्वादिलक्षणम् । विहाय यस्मात्कस्माच्चित्स्वरूपस्यैव चेद्यदि ।उपजीव्यत्वम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वाक्यद्वयमेतत् । तत्रैकस्यार्थः । धर्मान्

विहाय

स्वरूपस्यैवोपजीव्यत्वं चेत् तर्हि तत्कथं ज्ञेयं यत्तत्त्वमसीति बोध्यते । एतदुक्तं भवति । शब्देनानूद्य हि स्वरूपं तत्त्वमसीति वक्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च निर्धर्मस्य प्रतिपादकः शब्दोऽस्ति । अतः स्वरूपमात्रस्य बुद्धावनारोहाद्बोधनमेवानुपपन्नमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न ब्रूमः स्वरूपमात्रस्योपजीव्यत्वम् । किन्तु भेदकान् सर्वज्ञत्वादिधर्मान् विहाय तत्त्वादिना विशिष्टस्य । तथा च न कश्चिद्दोष इत्यतः शिष्टं वाक्यम् । यदि तत्त्वादिधर्मोपेतस्योपजीव्यत्वं तर्हि सर्वज्ञत्वादिकं विहाय यस्मात्कस्माच्चित्तत्त्वादेस्तद्ब्रह्मेति कथं ज्ञेयम् । यद्यप्यस्मिन्पक्षे नोक्तदोषस्तथाऽपि बोध्यस्य ब्रह्मास्मीति ज्ञानमनुपपन्नमेव । सर्वज्ञत्वादेर्ब्रह्मलक्षणत्वेन तदनुपादाने ब्रह्मणो बुद्धावनारोहात् । तत्त्वादेर्घटादिसाधारणत्वादिति भावः । सर्वज्ञत्वादिपरित्यागेनोपजीवने बाधकमभिधाय विपर्यये पर्यवसानमाह

एतस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एतस्माद्व्यावृत्तं यावता भवेत् ।तावतैवोपजीव्यत्वं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अपरथा ज्ञानासम्भवात् ।

यावता

धर्मेण ।

तावता

उपेतस्यैव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु नेदं रजतमिति ज्ञानं यथा स्वरूपमात्रमुपजीव्य प्रवृत्तम् । तथेदमपि प्रवर्त्स्यति को दोष इत्यत आह

स्वरूपस्यैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वरूपस्यैव न क्वचित्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उपजीव्यत्वमिति वर्तते । उक्तानुपपत्तेरेव दृष्टान्तोऽपि न सम्मत इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- ननु यत्सर्वज्ञं तत्त्वमसीति न बोधनीयम् । किन्तु तत्त्वमसीत्येव । न च उक्तदोषः । तच्छब्दो ब्रह्म वदति । योग्यान्विताभिधायिनश्चशब्दाः । लक्षणं च ब्रह्मणाऽन्वेतुं योग्यम् । ततश्च तच्छब्देनैव व्यावृत्तस्य प्रतीतेरित्याशयवानाशङ्कते

सर्वेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वलक्षणयुक्तं च स्वरूपं यदि भण्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

शब्दोऽवधारणे ।

भण्यते

तच्छब्देन इति यदि भण्यते इत्यावृत्त्या योज्यम् । सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह

अस्त्विति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्तु</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्परेणोक्तं तदस्त्वित्यर्थः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिवाद्युक्तार्थाङ्गीकारे प्रतिज्ञाहानिः कथं न भवेदित्यत आह

न इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नो नैव हानिः स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनभिमतप्रमेयाङ्गीकारे हि प्रतिज्ञाहानिः स्यात् । अनेन चाङ्गीकृतेन

नो

ऽस्माकं

नैव

(न प्रतिज्ञाहा)

हानिः स्यात् ।

परस्य धर्मिग्राहिविरोधो ह्यस्माभिरुच्यते । तत्परिहाराय परेण चेदमुदितम् । न चानेन तत्परिहृतम् । प्रत्युत दृढीकृतमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं प्रकृतप्रमेयाविरोधित्वमात्रेण इदम् अङ्गीक्रियते उत तथाभूतत्वेनेति जिज्ञासायामाह

स्वपक्षश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वपक्षश्चायमञ्जसा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अञ्जसेति

नाभ्युपगममात्रेणेत्यर्थः । तदुपपादयति

यस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यस्मादन्वित एवार्थः शब्दानामपि सर्वशः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वशोऽपीति सम्बन्धः । इत्येतत्सूत्रसामर्थ्येन प्रागुपपादितमिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- किञ्चास्मिन्नपि पक्षे ब्रह्मणो बुद्धावनारोहस्तदवस्थ एव । यतस्तदादिशब्दाः सामान्यत एव योग्यान्वितं ब्रुवते । सर्वज्ञादिशब्दा एव विशेषतः । तथाऽनुभवात् । न च सामान्यतोऽन्विताभिधायिना व्यावृत्तप्रतीतिरित्याशयवानाह

विशेषेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विशेषसामान्यतया स्वरूपमखिलं भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अखिलं

योग्यान्वितं स्वरूपं

विशेषसामान्यतया

शब्दबोध्यं भवेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- अन्विताभिधानमात्रमङ्गीक्रियत एव । तच्चैकस्य पदस्य सामान्यत एव न विशेषत इति न बुद्धौ ब्रह्मारोहः । यदि च विशेषतस्तदा धर्मिग्राहिविरोधस्तदवस्थ एवेति समुदायार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">केचिन्मायावादिनोऽन्विताभिधानमङ्गीकुर्वते विज्ञानघनादय इति नाप्राप्तशङ्केयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- व्यावर्तकधर्मैर्व्यावृत्तस्यैवोपजीव्यत्वमिति यदुक्तं तन्नास्ति । बाधकज्ञानेषु तदभावात् । न च तत्रापि व्यावृत्तस्यैवोपजीव्यत्वं न स्वरूपमात्रस्येत्युक्तमिति वाच्यम् । पूर्वस्मिन् भ्रमज्ञाने व्यावृत्तत्व(स्य)स्यैवासिद्धत्वात् । सिद्धौ च भ्रमत्वानुपपत्तेः । तन्मात्रमुपजीव्यं ही त्युक्तविरोधाच्चेत्यत आह

पुरोवर्तित्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुरोवर्तित्वपूर्वाणि देवदत्तादिकभ्रमे ।व्यावर्तयन्ति तद्रूपं चैत्रमात्राद्विनैव तु ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देवदत्तादौ यश्चैत्रादिभ्रमस्तत्र पुरोवर्तित्वपूर्वाणि विशेषणानि देवदत्तादिस्वरूपं देवदत्तादेरविदितत्वाच्चैत्राद्विनैवापुरोवर्त्यादिभ्यो व्यावर्तयन्ति यस्मात्तस्माद्बाधकज्ञानं व्यावृत्तमेव उपजीवतीति नियमो नानुपपन्नः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नापि भ्रमानुपपत्तिः । आरोप्यव्यावृत्तेरनङ्गीकरणात् । तन्मात्रशब्देन चारोप्यमात्रव्यावर्तनान्नोक्तविरोधोऽपीति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वनेन नात्यन्तव्यावृत्तिरु(पजीव्यत्वो)पयोगिनी । किन्तु व्यावृत्तिमात्रमित्युक्तं भवति । तत्प्रकृतेऽप्यस्ति । तत्त्वादिना ब्रह्मणोऽपि व्यावृत्तत्वेनोपजीव्यत्वसम्भवादिति चेन्न । तावन्मात्रेण बोध्यस्यापि ब्रह्मास्मीति ज्ञानानुपपत्तेरुक्तत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- दोषान्तरं चाह

ब्रह्मण इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ब्रह्मणो निर्विशेषत्वाद्व्यावर्तयति किं पुनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मणः पुनः

इति सम्बन्धः । किं कर्तृ, ब्रह्म व्यावर्तयति, न किमपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वादीनामङ्गीकारेऽपि दोषमाह

यस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यस्मात्कस्माच्चिदप्यर्थात्तावच्चेत्सिद्धसाधनम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वादि विशेषणेन

यस्मात्कस्माच्चिदप्यर्थात्

तत्त्वादिरहितात् । तावद्व्यावृत्तं चेदुपजीव्य । त्वमसीति बोध्यते । तदेदं वाक्यं

सिद्धसाधनं

ज्ञातस्यैव ज्ञापकं स्यात् । बोध्येन अस्यार्थस्य प्रागेव विदितत्वात् । तथा चाशास्त्रं स्यात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३०सु०-मा भूत्तत्त्वादिना व्यावृत्तं ब्रह्मोपजीव्यम् । विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे त्यादिश्रुत्या ब्रह्मलक्षणत्वेनोक्तेन चिन्मात्रत्वादिना तु भविष्यतीत्यत आह

चिन्मात्रत्वं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चिन्मात्रत्वं च नैवेष्टमविशेषत्ववादिनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मात्रशब्देन चितः सर्वविषयत्वादिकं व्यावर्तयति । आनन्दत्वादेरप्युपलक्षणमेतत् । ब्रह्मण इति शेषः । चिन्मात्रत्वादिकं न ब्रह्मणो भिन्नम् अतो निर्विशेषत्वाविरोधात् तदङ्गीक्रियत इत्यत आह

तावन्मात्रमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तावन्मात्रं यदीष्टं स्यात्सर्वज्ञत्वं कुतो न तत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

तर्हि तस्यापि श्रुतत्वादभिन्नत्वाच्चेति भावः । अभेदे कथं लक्षणत्वमिति चेत् । समं विज्ञानादावपि । उक्तश्च लक्ष्यलक्षणप्रकारो लक्षणसूत्र इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- श्रुतत्वसाम्येऽपि चिन्मात्रत्वादिकमेव धर्मिणि निवेश्यते । अविरुद्धत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न सर्वज्ञत्वादिकं विरुद्धत्वात् । यथा नेदं रजतमिति ज्ञानेऽविरुद्धपुरोवर्तित्वाद्युपेतस्य धर्मित्वं</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न विरुद्धरजतत्वाद्युपेतस्येत्यत आह

चिन्मात्रेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चिन्मात्राभेदसाध्येऽपि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चिन्मात्रेणाभेदश्चिन्मात्राभेदः

सः

साध्यः

प्रतिपाद्यो यस्य तत्तथोक्तम् । तत्त्वमस्यादिवाक्ये चिन्मात्राभेदसाध्येऽङ्गीकृतेऽपि तद्वाक्यं सिद्धसाधनं भवेदित्यन्वयः । तत्कथमित्यत आह

सिद्धमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सिद्धं तत्प्रतिवादिनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तच्चिदैक्यं प्रतिवादिनो बोध्यस्य यत इति शेषः । कथं सिद्धमित्यत आह

स्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वाभेदाङ्गीकृतेरेव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वस्य स्वेनाभेदाङ्गीकृतेः ।

एव

शब्दस्य सिद्धमिति पूर्वेण सम्बन्धः । स्वाभेदाङ्गीकृतौ चिदभेदः कथं सिद्ध इत्यत आह

चित्त्वमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चित्त्वं स्वस्यापि यन्मतम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वस्य

बोध्यस्य

यत्

यस्मात्

मतं

सम्मतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । विरोधभयात् सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं न धर्मीक्रियते इति वदता चिदानन्दरूपमपि न धर्मीकर्तव्यम् । ज्ञातज्ञापनप्रसङ्गात् । विरोध इव ज्ञातज्ञापनस्याप्यशास्त्रताहेतुत्वे विशेषाभावात् । चिन्मात्रं त्वदतिरिक्तं नास्तीति वाक्यार्थ इति चेन्न । अप्रतिभासनात् । गत्यन्तराभावादित्थं कल्प्यत इति चेत्(न्न) । सूत्रकृतैवार्थान्तरस्योक्तत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- न विरोधभयाद्वयं सार्वज्ञादिकं धर्मिणि न निवेशयामः । किन्तु सर्वज्ञत्वादिकं (हि) न ब्रह्मणो भिन्नम् । नेह नानेत्यादिश्रुतिविरोधात् । नापि स्वरूपम् । तस्य वियदादिसर्वसापेक्षत्वात् । सर्वस्य च मिथ्यात्वात् । न हि तथाभूतस्य सत्यस्वरूपता सम्भवति । चिदानन्दादेस्तु ब्रह्मस्वरूपत्वे न काप्यनुपपत्तिरित्याशयवानाशङ्कते

सर्वेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वापेक्षतया सर्वज्ञत्वमित्येव तन्न हि ।इति चेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वज्ञत्वं

वर्तत इति शेषः ।

इति

शब्दो हेतौ ।

एव

शब्दस्य तदेवेत्यनेन सम्बन्धः । न हि मिथ्येत्यर्थः । परिहरति

चेतनत्वं चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- चेतनत्वं च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्परसापेक्षं तन्न सदित्यङ्गीकारे ब्रह्मणश्चेतनत्वं च न स्यादित्यर्थः । कुत इत्यतो (ल्युट् प्रत्य)युप्रत्ययस्यानेकार्थत्वात् कर्तृवाचितां तावदुपादाय व्याचष्टे

ज्ञत्वमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ज्ञत्वं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चेतनत्वं नाम तावज्ज्ञत्वमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न ज्ञेयवर्जितम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञत्वमिति वर्तते । किन्तु ज्ञेयसापेक्षमेव । ज्ञानक्रियां प्रति कर्तृत्वं खलु ज्ञत्वम् । सकर्मकक्रियावचनश्च जानातिः । अतः कर्मापेक्षक्रियाकर्तृत्वमपि सापेक्षमेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- तथाऽपि कुतश्चेतनत्वं न स्यादिति चेत् । ज्ञस्य ब्रह्मणो ज्ञेयं स्वयमेव वा स्यात् परं वा । नाद्य इत्याह

स्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वज्ञेयत्वं च नैवासौ मन्यते सविशेषतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

स्त्वर्थः ।

असौ

मायावादी । कुतो न मन्यत इत्यत आह

सविशेषत इति

। सविशेषत्वप्रसङ्गात् । प्रत्यक् पराग्भावलक्षणो हि कर्तृकर्मभावो नैकत्रैकस्य युज्यते । यदि स्यात् तदा भेदप्रतिनिधिना विशेषेण घटनीयः । अतो ब्रह्मणो ज्ञत्वज्ञेयत्वयोरङ्गीकारे विशेषोऽङ्गीकर्तव्यः स्यात् । निर्विशेषं च ब्रह्माङ्गीकृतमिति स्वज्ञेयत्वं न मन्यते । ततश्च परमेव ज्ञेयं वक्तव्यम् । तच्च मिथ्याभूतमिति कथं तदपेक्षं चेतनत्वं सत्स्यादिति । एवं ज्ञत्वस्य ज्ञानसापेक्षत्वमपि वक्तव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- किञ्चैवं वदता स्वरूपमात्रमुपजीव्यमित्यपि वक्तुं न शक्यते । तस्यापि स्वशब्देन परापेक्षताप्रतीतेरित्याह

स्वशब्दोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वशब्दोऽपि परापेक्षः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परापेक्षः

परापेक्षस्यार्थस्य प्रतिपादकः । कथमित्यत आह

तस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्माद्व्यावृत्तिरेव हि ।स्वशब्दार्थ इति प्रोक्तः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">परस्मात् ।

हि

शब्दो हेतौ ।

अर्थः

प्रवृत्तिनिमित्तम् ।

इति प्रोक्तः

शब्दशक्तिज्ञैः । स्वं च तद्रूपं चेति हि स्वरूपम् । रूपशब्दश्च स्वपरसाधारणः । तेन स्वस्मिन्प्राप्तेऽपि उच्यमानः स्वशब्दः परिसङ्ख्यान्यायेन परव्यावृत्तिमेव प्रतिपादयतीति ज्ञायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- सत्यमेतदेवं व्याख्याने । न चैवमित्यत आह

स्वरूपमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वरूपं नाम किन्न चेत् ।न स्वरूपाभिधायि स्यात् वैयर्थ्यं स्वपदस्य यत् । रूपशब्देन पूर्णत्वात् तच्च सामान्यतावचः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्मदभिप्रेतं व्याख्यानं

न चेत्

अङ्गीक्रियते तदा

स्वरूपं नाम किं,

न किमपि । स्वरूपशब्दो निरर्थकः स्यादित्यर्थः । रूपशब्दसमानार्थः स्वरूपशब्द इत्यतः कथमेतदिति चेदत्र वक्तव्यम् । स्वं च तद्रूपं चेति व्युत्पत्तिमङ्गीकृत्यैवमुच्यते । उताखण्ड एवायं शब्द इत्युपेत्य । आद्ये दोषमाह

वैयर्थ्यमिति ।

यस्मादस्मिन्पक्षे स्वशब्दस्य वैयर्थ्यं तस्मात्स्वरूपं नाम किमिति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुतो वैयर्थ्यमित्यत आह

रूपेति

। स्वरूपशब्दे यो रूपशब्दस्तेनैव रूपशब्दार्थाभिधानस्य पूर्णत्वात् । न हि रूपशब्दो रूपशब्दार्थं नाभिधत्त इति सम्भवति । अन्यथोत्पलनीलोत्पलशब्दावप्येकार्थौ स्याताम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं निराकरोति

तच्चेति

।

तत्

रूपपदम् ।

चो

यस्मादित्यर्थे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सामान्यतावचः

सामान्याकारस्य वाचकम् । चातुर्वर्ण्यादित्वात्स्वार्थे ष्यञ्प्रत्ययः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । प्रतीतिप्रमाणक एव शब्दार्थनिश्चय इति हि शाब्दाः । तत्र रूपशब्दः सामान्याकारस्याभिधायकः । सर्वेषां ततस्तत्प्रत्ययात् । स्वरूपशब्दश्चासाधारणाकारस्य । तस्मात् तत्प्रतीतेः । तस्मान्न तयोरेकार्थत्वमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- यदुक्तं चेतनत्वं ब्रह्मणो न स्यादिति तदिष्टापादनम् । न हि वयं ब्रह्मणश्चेतनत्वमङ्गीकुर्मः । क्रियावेशलक्षणस्य कर्तृत्वस्य निर्विकल्पकेऽभावात् । किन्तु चैतन्यमेव ब्रह्म । तदर्था एव चेतनत्ववादा व्याख्यातव्या इत्यतश्चैतन्यमपि न परेण शक्याङ्गीकारमिति भावेन तद्व्याख्याति

चेतनस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चेतनस्य स्वभावो हि चैतन्यमिति गीयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भावः

शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । तस्यात्रागन्तुकत्वं ज्ञापयितुं

स्व

शब्दः ।

इति हि गीयत

इत्यनेन गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि चेति स्मृतिं सूचयति । चेतनशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं च ज्ञानम् । चिती संज्ञान इति पाठात् । ततश्च ज्ञानं ब्रह्मेत्युक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- ततः किमित्यत आह

तस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्माद्विशेषबाहुल्यं चैतन्यस्य विशेषतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्माच्चैतन्यं नाम ज्ञानं तस्माच्चैतन्यस्य ब्रह्मणो, विशेषतोऽतिशयेन, विशेषबाहुल्यं प्रसज्यते । ज्ञानं हि ज्ञेयज्ञातृकरणसापेक्षं भवति । ज्ञानत्वादिधर्माश्चानिवार्याः । न च सविशेषं ब्रह्म परेणाङ्गीक्रियते । ज्ञेयादिकं च न स्वयम् । विरोधात् । परन्तु मिथ्येति तत्सापेक्षं ज्ञानं कथं सत्स्यात् । ब्रह्मणो ज्ञानत्वे ज्ञेयाद्युपेतता कुत इति चेत् । ज्ञानत्वात् । प्रसिद्धज्ञानवत् । न च ज्ञानत्वमसिद्धमिति युक्तम् । अङ्गीकारविरोधात् । व्याप्तिमुपपादयति

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न ज्ञेयज्ञातृहीनं हि ज्ञानं नाम क्वचिद्भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं प्राग्ब्रह्मणश्चेतनत्वे ज्ञेयज्ञानोपेतत्वेन भाव्यमिति, तत्रापि ज्ञत्वात्सम्मतवदिति नियामकमभिप्रेतम् । प्रसङ्गात् तस्यापि व्याप्तिमुपपादयति

ज्ञेयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञेयज्ञानविहीनश्च ज्ञ इत्यत्र न च प्रमा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आद्यश्चशब्दो ज्ञेयादिराहित्यज्ञत्वयोः समुच्चये । द्वितीयस्तु व्यभिचारद्वयसमुच्चये ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- ननु प्रसिद्धस्य ज्ञानस्य ज्ञेयाद्युपेतत्वेऽपीदं ब्रह्मस्वरूपं ज्ञानं तद्रहितं भवतु किं बाधकमित्यत आह

ज्ञातृज्ञेयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानं चेद्भोक्तृभोग्यतः ।हीनं भोजनमेव स्यात् ताडनं कर्तृ ताड्यतः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">हीनमेवेति सम्बन्धः ।

कर्तृ ताड्यत

इति ताडयितृताड्याभ्यां हीनं स्यादित्यर्थः । धात्वर्थोऽपि ज्ञानं यदि कर्तृरहितं स्यात् । आकाङ्क्षावशात् सकर्मकतया प्रतीयमानमपि च यदि निष्कर्मकं स्यात् तदोक्तो बहुतरोऽतिप्रसङ्गः, विशेषाभावादिति । ज्ञविषयेऽप्येवं भोज्यभोजनविहीनो भोक्ताऽपि स्यादित्यादिरतिप्रसङ्गो वाच्यः । न हि सकर्मकक्रियायाः कर्ता क्रियादिरहितो युक्त इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- ज्ञाता ज्ञेयमिति च कारकाभिधानमेतत् । कारकमुत्पादकमिति च पर्यायावेतौ । कार्यमेव चोत्पादकमपेक्षते । अकार्यं च ब्रह्माख्यं ज्ञानमिति न तस्य कर्त्राद्यपेक्षेत्याशयवान् शङ्कते

नित्यत्वादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नित्यत्वात् तादृशं च स्यादिति चेत् नित्यत्वमकार्यत्वस्योपलक्षणम् । अनित्यस्य भोजनादेर्भोक्त्राद्यपेक्षायामपीदं नित्यत्वात् तादृशं ज्ञात्रादिरहितं च स्यादित्यनेन व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या व्याप्यविपर्ययः शङ्कितः । नोत्पादकमेव कारकम् । तथा सत्यस्ति गगनमित्यादौ गगनादीनामकारकत्वप्रसङ्गात् । किन्तु धात्वर्थाश्रयः कर्ता, तद्विषयः कर्मेत्यादि ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">आकाङ्क्षाऽनाकाङ्क्षे एव च तदन्वितत्वानन्वितत्वयोः प्रयोजके । न तु कार्यत्वाकार्यत्वे । अत एव कश्चिद्धात्वर्थः कर्माद्यन्वितः कश्चिन्नेति युज्यत इत्याशयवानाकाङ्क्षामप्रयोजककृत्य कार्यत्वाद्येव प्रयोजककुर्वाणस्यातिप्रसङ्गमाह

नित्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नित्यवागपि । वाच्यवक्तृविहीना स्यात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अकार्यस्य कारकानन्वितत्वेऽकार्या वेदवाक् वाच्यवक्तृविहीना स्यात् । कार्यस्य च कारकान्वितत्वे कर्माद्यन्विततानियमोऽपि स्यादित्यपेरर्थः । विपर्यये पर्यवसानमाह

न हीति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न हि सा चैव तादृशी</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सा तादृशी नैव हीति

सम्बन्धः । द्वितीयप्रसङ्गस्य विपर्ययपर्यवसानं चशब्देनाह । कथं न सा तादृशीत्यत आह

द्रष्टार इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-द्रष्टारो वेदवाचो हि सन्ति वाच्यानि चाञ्जसा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वक्तार इति वक्तव्ये

द्रष्टार

इत्युक्तमपौरुषेयत्वाविघातार्थम् ।

अञ्जसेति

वाच्यसद्भावे न काचिदनुपपत्तिरित्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- ननु सन्ति स्थितिसमये वेदवाचो वसिष्ठादयो द्रष्टार इन्द्रादयश्च वाच्याः । न तु महाप्रलय इत्यत आह

नित्य इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नित्यो द्रष्टा च वाच्यश्च भगवानेव च स्वयम् ।न हि वक्तृविहीना च वाच्यहीनाऽपि वाक् क्वचित् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वौ चशब्दावन्योन्यसमुच्चये । तृतीयो यस्मादित्यर्थे वेदवाच इति वर्तते ।

हि

शब्दः तस्मादित्यर्थे ।

वाक्

वेदवाक् ।

क्वचित्

प्रलयेऽपि । यथा वेदवाग्वाच्याद्युपेताऽपि क्वचित्तद्रहिता तथा ब्रह्म(स्व)रूपं ज्ञानं व्यवहारे ज्ञेयाद्यन्वितमपि परमार्थतस्तद्रहितं भविष्यतीति प्रत्याशां वारयितुमिदं वचनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादेवं कार्यत्वादिकमप्रयोजकं किन्त्वाकाङ्क्षानिमित्तो नियतसम्बन्ध एव । तस्मान्नित्यवागिव नित्यमपि ज्ञानं ज्ञेयाद्युपेतमेवाङ्गीकार्यमित्युपसंहरति

ज्ञातृज्ञेयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानमेव न तद्भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु वाङ् न धात्वर्थः । अपि तु धात्वर्थं प्रति कर्म । तत्कथमत्रोदाहरणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । आकाङ्क्षानिमित्तं प्रतिसम्बन्ध्यन्वितत्वं नित्यत्वेन न हीयत इत्येतावन्मात्रे(ण) वागुदाहरणस्य गृहीतत्वान्न दोषः । वागित्युक्ते हि किंवक्तृका किंवाच्येत्याकाङ्क्षा भवत्येव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वर्णानामप्यर्थवत्त्वस्य स्थितत्वान्न नित्यत्ववाच्यवत्त्वयोर्व्यधिकरणत्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- ज्ञस्यापि नित्यत्वेन ज्ञेयादिरहितत्वशङ्कैवमेव परिहार्येत्याह

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि नित्योऽपि वक्ताऽस्ति वाक्यवाच्यविवर्जितः ।ज्ञानज्ञेयविहीनश्च ज्ञोऽप्येवं नैव विद्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्योऽपि वक्ता

परमेश्वरो

वाक्यवाच्यविवर्जितो नास्ति ।

यस्मात्तस्मादेवं नित्योऽपि ज्ञो ज्ञानज्ञेयविहीनो नैव विद्यते । शक्तिः कारकमिति पक्षस्य स्थितत्वान्नित्यो वक्तेति युज्यते । अनेनोभयत्र व्याप्त्यभावेन व्यापकविरुद्धोपलब्धिरसिद्धेत्युक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- मिथ्याभूतपरसापेक्षस्य सार्वज्ञस्यापि मिथ्यात्वमङ्गीकुर्वाणस्य चेतनत्वाद्यभावप्रसङ्गोऽभिहितः । इदानीं प्रपञ्चमिथ्यात्वं चाप्रामाणिकमित्याह

किञ्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-किञ्च सर्वविलोपश्च केन मानेन गम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वविलोपः

सर्वस्य मिथ्यात्वम् । न तावत्प्रत्यक्षेण, तस्य सत्यताग्राहित्वात् । नाप्यनुमानेन, प्रत्यक्षबाधितस्य तस्य प्रामाण्याभावात् । न चागमेन । प्रपञ्चमिथ्यात्वं प्रतिपादयतः तस्य अभावादित्याक्षेपार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४३सु०-ननु नेह नानाऽस्ति किञ्चने त्यागमस्य सद्भावात् कथं विश्वमिथ्यात्वे मानाभाव इति चेदत्र पृच्छामः । अत्र सर्वस्य मिथ्यात्वं प्रतिपादयति वाक्ये सर्वान्तर्गतत्वेन इदं वाक्यमेतद्वाक्यार्थश्च गृह्यते न वेति । आद्यमनूद्य दूषयति

सर्वेणेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वेण सह तद्वाक्यमर्थश्च यदि गृह्यते ।तदभावेन सर्वस्य नापलापो भवेत्तदा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदभावेन

वाक्यवाक्यार्थयोः मिथ्यात्वेन कारणेन । वाक्याभावे प्रतिपादकाभावात् वाक्यार्थस्य सर्वमिथ्यात्वस्याभावे च व्याघातात् । द्वितीयमनूद्य दूषयति

न गृह्यते चेदिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न गृह्यते चेत्तन्न्यायादपलापो न हि क्वचित्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचित्

वियदादिविषयेऽपि

अपलापो

निषेधो न युज्यते ।

तन्न्यायात्

वाक्यादिन्यायात् । अयमर्थः वाक्यवाक्यार्थौ कुतः सर्वस्माद्बहिष्क्रियेते इति वाच्यम् । अनुपपत्तेरिति चेत् । किमनुपपन्नं न प्रतिपादनीयम् । अद्धेति चेत् । एवं वियदादिमिथ्यात्वमप्यनुपपन्नत्वान्न प्रतिपादनीयमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४४सु०- ननु वाक्योदाहरणे कृते नैवंविधं वाक्यमस्तीति वा (ए)नैषां पदानामत्र शक्तिर(र्ना)स्तीति वा नास्य वाक्यस्यात्र तात्पर्यमस्तीति वा वक्तव्यम् । अनेन विकल्पनिराकरणेन तु किं कृतं स्यादित्यत आह

उपपत्तीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उपपत्तिविहीनस्य वाक्यस्यार्थो न गम्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विहीनस्य

विरुद्धस्य ।

अर्थः

तात्पर्यम् । एतदुक्तं भवति । न ब्रूमो वयं नास्तीदं वाक्यमिति । नाप्येषां पदानामत्र शक्तिर्नास्तीति । किन्त्वस्य वाक्यस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वे तात्पर्यं नास्तीति । उपपत्तिविरोधाभावो हि प्रतीतार्थे तात्पर्यस्य ज्ञापकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र चास्त्युपपत्तिविरोध इति ज्ञापनाय विकल्प्य दूषणाभिधानं कृतमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- स्यादेतत् । उपक्रमोपसंहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादोपपत्तयः श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्याश्च तात्पर्यलिङ्गानि । तत्रोपपत्तिविरोधेऽप्यन्यैर्लिङ्गैरस्य वाक्यस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वे तात्पर्यमवगम्यतामित्यत आह

उपक्रमादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उपक्रमादिलिङ्गानां बलीयो ह्युत्तरोत्तरम् ।श्रुत्यादौ पूर्वपूर्वं च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उपक्रमादिलिङ्गानां

मध्ये यद्यदुत्तरं

तत्तद्बलीय

इत्युपपत्तिरेव बलीयसी ।

श्रुत्यादौ

लिङ्गसमूहे च यद्यत्पूर्वं तत्तद्बलीय इति । तत्रापि लिङ्गशब्दोदितोपपत्तिरेव बलवती । ततो बलवद्विरोधे सतामन्येषां लिङ्गानां न तात्पर्यनिश्चायकत्वं युक्तम् । कुत तदित्यत आह

ब्रह्मतर्केति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ब्रह्मतर्कविनिर्णयात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मतर्काख्ये तर्कशास्त्रे तथा निर्णीतत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेनोपक्रमस्योपसंहारात् प्राबल्यं वदन्तो निरस्ताः । यथा चैतत् तथोक्तं न्यायविवरणे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- इतश्च नाप्यस्य वाक्यस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वे तात्पर्यमित्याह

प्रत्यक्षमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रत्यक्षमुपपत्तिश्च बहवश्चागमा यदा ।विरुध्यन्ते, न चार्थोऽस्ति यत्र, लिङ्गविरोधिता ।स एवार्थः कथं ग्राह्यः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सद्गगनमित्यादि प्रत्यक्षम् । तच्च साक्षिरूपत्वाद्बलवत् । उपपत्तिश्चार्थक्रियाकारित्वादिका । सा च व्याप्त्यादिमत्त्वाद्बलवती । आगमाश्च विश्वं सत्यमित्याद्याः । तेषां प्राबल्यव्युत्पादनाय बहव इत्युक्तम् । निरवकाशत्वाद्युपलक्षणमेतत् ।

यदा

यस्मिन्नर्थेऽङ्गीकृते । यत्र यदर्थप्रतिपादनेऽर्थः प्रयोजनं च नास्ति । ब्रह्मणोऽद्वितीयतासिदि्धः प्रयोजनमिति चेन्न । तस्या एवाप्रामाणिकत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मनो मुक्तिसिदि्धरिति चेन्न । विनाशेनापि तत्सिद्धेः । बहु जीववादिनामिवादर्शनेनाप्युपपत्तेः । वैराग्यार्थमिति चेन्न । दुःखसाधनताज्ञापनेन तत्सिद्धेः । अर्थग्रहणमुपलक्षणम् । उपक्रमादीनामप्यानुकूल्यं नास्तीति च द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं लिङ्गानुकूल्याभावः । किन्नाम यत्र लिङ्गविरोधिता च । एतद्द्वयं ग्रन्थान्तरे तत्र तत्रोक्तं ज्ञातव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४७सु०- तर्हि निरवकाशं वाक्यमप्रमाणं प्रसज्यत इत्यत आह

उपपन्न इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उपपन्नेऽविरोधिनि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षादिप्रमाणोपक्रमादिलिङ्गविरोधिनि तदनुकूल्योपपन्ने च भगवति स्वगतभेदाभावेऽर्थे वाक्यस्य सति स एवार्थः कथं ग्राह्यः । नेह नानेति वाक्यस्यापव्याख्याने निराकृते लब्धमाह

मुख्यार्थ इति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुख्यार्थे विद्यमाने तु क्व सार्वज्ञं निषिध्यते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिषेधस्य सङ्कोचे कारणाभावेन प्रपञ्चमिथ्यात्वं मुख्योऽर्थः । तस्मिन्नविद्यमाने तु सार्वज्ञं न प्रतिषेद्धुं शक्यते । मिथ्यार्थसापेक्षतया हि तन्निषेध्यम् । यद्वोपपन्न इत्यादिकमेकं वाक्यम् । उपपन्नेऽविरोधिनि च । अत एव मुख्यार्थे वाक्यस्य विद्यमाने सति । अनेन प्रपञ्चमिथ्यात्वासिद्धेः क्व सार्वज्ञं निषिध्यत इति योजना । सङ्गतिस्तूक्तसङ्गतिसमाहारेण द्रष्टव्या ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४८सु०- सर्वं तदुपजीव्यैवेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतः सर्वगुणैर्युक्तं ब्रह्माङ्गीकार्यमेव हि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अङ्गीकार्यं

धर्मितयेति शेषः । तथा चोपजीव्यविरोधस्तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य दुर्वार इति हेरर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">४९सु०-स्यादेतत् । सार्वज्ञादिगुणोपेतमेव ब्रह्म धर्मीकुर्मः । किन्तु तेषां मिथ्यात्वान्नोपजीव्यविरोधोऽद्वैतागमस्य । यथा यः पुरुषः स स्थाणुरित्यत्रारोपितेन पुरुषत्वेन व्यावृत्तं वस्तु धर्मीकृत्य प्रवृत्तावपि नोपजीव्यविरोध इत्यत आह

अपलापोऽपीति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अपलापोऽपि सर्वस्य न कथञ्चन युज्यते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मिथ्यात्वाभिधानम् ।

अपि

शाब्दः पूर्ववाक्यार्थसमुच्चये ।

सर्व

शब्देन प्रकृतं गुणजातमुच्यते । कथञ्चनेति प्रमाणाभावात् श्रुत्यादिप्रमाणविरुद्धत्वाच्च । अप्राप्तत्वेनानुवादत्वाभावस्य चोक्तत्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५०सु०- ननु च तत्त्वमस्यादिवाक्यमेव जीवब्रह्मणोरेकतां प्रतिपादयत्सार्वज्ञादिगुणजातस्य मिथ्यात्वं गमयति । न हि तस्य सत्यत्वे जीवब्रह्मैकत्वमुपपद्यते । तत्कथं गुणानां मिथ्यात्वे प्रमाणाभाव इति चेन्न । सिद्धे तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य जीवब्रह्मैकत्वनिष्ठत्वे गुणानां मिथ्यात्वसिदि्धः । तत्सिद्धौ च तत्सिदि्धरिति परस्पराश्रयतादोषात् । दोषान्तरं चाह

अनादीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनादियोग्यता चोक्ता तेन ग्राह्यैव सर्वथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यस्माज्जीवानामनादियोग्यतोक्ता प्रमाणैरुपपादिता । तेन कारणेन सा ग्राह्यैव सर्वथा । एतदुक्तं भवति । यदा देवमानवदानवरूपा तदवान्तरभेदरूपा च जीवानां योग्यताऽनादि नित्या प्रमिता तदा का वार्ता जीवब्रह्मणोरेकत्वस्य । तथा च कथं तत्सिद्धये गुणानां मिथ्यात्वकल्पनमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रैव हेत्वन्तरमाह

मुक्तानामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तानां तारतम्यं च मानैरुक्तैर्न चाल्यते</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मानैरुक्तैरिति ।

मानानामुक्तत्वादित्यर्थः ।

न चाल्यते

नान्यथयितुं शक्यते । यदा मुक्तावपि तारतम्यं प्रमितम् । तदा का जीवब्रह्मैक्यप्रत्याशा । कथं च तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य तत्परत्वम् । यतो गुणानां मिथ्यात्वकल्पनं युक्तं स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५१सु०- मुक्तानां तारतम्ये प्रमाणान्तरमाह

ज्ञानिनोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञानिनोऽपि यतो नित्यं कुर्वन्ति शुभमेव हि ।तारतम्यं तु मुक्तौ च तेनैवाध्यवसीयते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एव

शब्देन पापं परिहरन्ति चेति सूचयति ।

तु

शब्देन शुभाशुभकरणपरित्यागयोः तारतम्यं द्योतयति । हिशब्देन तत्र प्रमाणप्रसिदि्धम् । प्रमाणानि तु दशकल्पमित्यादीनि प्रागुदाहृतान्येव । तेनैवेत्यस्य प्रमाणस्य निरवकाशतामाह । प्राङ्मोक्षसाधनानां तारतम्यान्मोक्षतारतम्यमुक्तम् । इदानीं तु ज्ञानेन निश्चितमोक्षाणामपि शुभाशुभकरणपरित्यागतारतम्यादुच्यत इति भेदः । विपक्षे बाधकमाह

तारतम्यमिति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तारतम्यं न चेन्मुक्तौ कुतः कुर्युः शुभं पुनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पुनरिति

ज्ञानोत्तरम् । यदि ब्रह्माद्या मुक्तौ तारतम्यवन्तो न स्युस्तदा ज्ञानमात्रेण मोक्षस्य प्राप्तप्रायत्वाज्ज्ञानोत्तरकालं शुभं न कुर्युः । अशुभं च न परित्यजेयुरित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५२सु०-विपर्ययपर्यवसानमाह

कृच्छ्रेणेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कृच्छे्रणापि तपो ज्ञानं कर्माप्येते चरन्ति हि ।बिभ्यति स्माशुभान्नित्यं सकामाश्च शुभे सदा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तपो ज्ञानं कर्मापी

त्यनेन शुभमित्युक्तं भवति ।

ज्ञानमिति

श्रवणादिकमुच्यते ।

कर्मेति

यज्ञादि ।

एते

ज्ञानिनः ।

कृच्छ्रेणापी

त्यादिविशेषणानां फलमनुपदमेव ज्ञास्यते ।

सकामाश्च शुभे सदे

त्येकस्य तप आदेश्चरणकाले

तप

आद्यन्तरं कामयन्त इत्यर्थः । तस्माज्ज्ञानोत्तरकालानुष्ठितेन विचित्रेण शुभेन विचित्रामानन्दवृदि्धं प्राप्नुवन्तीति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- भवेदेतद्यदि ज्ञानोत्तरकालकृतानां शुभानां फलवत्त्वं स्यात् । न चैवम् । तेषां कर्मस्वनधिकारात् । अनधिकारिणा च कृतं विफलमिति प्रसिद्धमेव । अनुष्ठानं त्वन्यथाऽप्युपपद्यते । ते हि प्राग्ज्ञानोदयादारनैरन्तर्याभ्यां शुभान्यनुष्ठितवन्तस्तत्स्वाभाव्यमापन्ना ज्ञानोदयानन्तरमप्यनुतिष्ठन्तीत्याशङ्क्य परिहरति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च स्वभाव एवायं भयपूर्वप्रवृत्तितः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अयं

ज्ञानिनां शुभाचरणरूपः । अकरणे प्रत्यवायो भविष्यतीति

एवं भयपूर्वप्रवृत्तितः

कृच्छे्रणैवाचरणाच्च, शुभस्यैवेति प्रेक्षापूर्वमशुभपरित्यागेनेत्यर्थः ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कृच्छ्रेणाचरणाच्चैव शुभस्यैव पुनः पुनः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन कृच्छ्रेणापीत्यादिविशेषणफलमुक्तं भवति । न हि स्वभावकृता प्रवृत्तिरेवं भवितुमर्हति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- नन्वेते प्रागनुष्ठानकाले भयपूर्वं कृच्छे्रणाशुभपरित्यागेनैवानुष्ठितवन्तः । अतः तत्स्वभावा एव संवृत्ता इदानीमपि तत्स्वाभाव्येन तथैव कुर्वन्तीत्यङ्गीकारे को दोष इत्याशङ्क्याह

तादृशोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तादृशोऽपि स्वभावश्चेदज्ञस्यापि भवेत्तथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भयपूर्वप्रवृत्त्यादिरूपोऽपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५५सु०-ज्ञानिनस्तावदनुष्ठानेऽज्ञेभ्यो न विशिष्यन्ते । तत्र ज्ञानिनां शुभप्रवृत्तिः पूर्वतरपूर्वतमस्वभावबलायातैव न तु फलवतीत्यङ्गीकुर्वाणं प्रति यदि कश्चिद् ब्रूयात् अज्ञानिनामपि शुभा प्रवृत्तिः पूर्वतरपूर्वतमस्वभावागतैव न तु फलवती विशेषाभावादिति, तदा किं वाच्यमिति । प्रतिबन्दीं मोचयितुमाशङ्कते

फलवत्त्व इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-फलवत्त्वे प्रमाणं चेत्तत्र ज्ञस्य समं हि तत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अज्ञानिनां कर्मणोऽस्तीति शेषः । साम्ये हि प्रतिबन्दीग्रहः । न च तदत्रास्ति । यतोऽज्ञानिकृतकर्मणां सफलत्वे कर्मजं बुदि्धयुक्ता ही त्यादिकं प्रमाणमस्ति । उपलक्षणं चैतत् । अधिकारिणश्चैते विधिगोचराश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । न ह्येवं सति स्वभावकल्पनाऽवकाशोऽस्तीति । एवं तर्हि ज्ञानिष्वपि न स्वभावकल्पना युक्तेत्याशयवानाह

तत्रेति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र

कर्मणः फलवत्त्वे ।

तत्

प्रमाणम् । अत्राप्यधिकारादिकमुपलक्षणीयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- किं तत्प्रमाणमित्यतस्तद्दर्शयति

निष्काममिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते ।निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इह

प्रवृत्तनिवृत्तयोर्मध्ये ।

अभ्येति

अतिशयेनैति । आनन्दोद्रेकसाहित्येन मुक्तो भवतीत्यर्थः । एतत्स्मृतिवाक्यार्थविवरणाय वाक्यान्तरं पठति

शुभेनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शुभेनानन्दवृदि्धः स्याद् ह्रासश्चैवाशुभेन हि ।ज्ञानिनोऽपि यतस्तेन कर्तव्यं शुभमेव तैः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ह्यास

श्चानन्दस्य । शुभमेव कर्तव्यमशुभं त्याज्यं च । अनेन विधिसद्भावोऽपि सिद्धः । ततोऽधिकारश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र श्रुतिमप्याह

उपास्त इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उपास्ते स य आत्मानं क्षीयते नास्य कर्म हि ।अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयेत्सृजते च तत् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजत इति श्रुतिमुपादत्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मानं

परमात्मानम् ।

लोकं

सर्वाश्रयम् ।

उपास्ते

कारणेन कार्योपलक्षणं पश्यतीत्यर्थः । स विद्वान्मुक्तो भूत्वा यद्यत्कामयते तत्तत्कर्मास्माद्ध्येव आत्मनोऽस्यात्मनः प्रसादेन सृजते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अविद्वान्बहुकर्मापि ह्यन्तवत्फलमाप्नुयात्</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अविद्वानित्यनेन

यद्यप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एवे ति श्रुतिमुपादत्ते । अनया चार्थाज्ज्ञानिकर्मणः साफल्यं सिद्ध्यति । उपरि चोपयोगो भविष्यति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदेव विद्यया कुर्यात् तदेव ह्यतिवीर्यवत् ।इत्यादिवाक्यसामर्थ्यात् तारतम्यं विमुक्तिगम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदेवेत्येनेन

यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवती ति श्रुतिमुपादत्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विद्यया

ब्रह्मसाक्षात्कारपूर्वकमुपनिषदा स्वयोग्य(म्)या वीर्यवत्तरमधिकफलमित्यादिवाक्यसामर्थ्याज्ज्ञानिकृतकर्मणां फलवत्त्वं तावत्प्रतीयते । ततस्तेषां वैचित्र्याद्विमुक्तिगं तारतम्यं च सिद्धमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- स्यादेतत् । नैतानि वाक्यानि ज्ञानिकर्मणां साफल्यं प्रतिपादयन्ति । स य आत्मानमित्यत्र तावत् उपासककर्मणाम् अक्षयफलत्वश्रवणात् । इतरत्र च ज्ञानविद्याशब्दयोः परोक्षज्ञानार्थत्वस्याप्युपपत्तेरित्याशङ्कां परिहरति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चात्रोपासकस्यैव फलमक्षयमुच्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

वाक्येषु ।

फलं

कर्मणाम् । तथा ज्ञानादिपदं परोक्षज्ञानार्थतया न व्याख्येयमित्यपि ग्राह्यम् । कुतो नेत्यत आह

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि ज्ञानं विना क्वापि फलस्याक्षयता भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं

ब्रह्मसाक्षात्कारम् ।

क्वापि

मोक्षेऽन्यत्र च ।

फलस्य

कर्मणाम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । ब्रह्मसाक्षात्काररहितेनोपासकेन कृतानि कर्माण्यक्षयफलानि केन प्रकारेणेति चिन्त्यम् । किमक्षयं मोक्षं कुर्वन्तीति । उत स्वर्गादिकम् । नाद्यः । नान्यः पन्था इति श्रुतिविरोधात् । न द्वितीयः । पुण्यचितो लोकः क्षीयत इति स्वर्गादिफलानां क्षयित्वश्रवणात् । अनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति , तदेव वीर्यवत्तरं भवती त्युदाहृतश्रुतिविरोधश्च पक्षद्वयेऽपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदेवमज्ञपक्षे वाक्यार्थानुपपत्तेरुपासकपदस्य ज्ञान्युपलक्षकत्वमेव युक्तम् । तथा ब्रह्माभ्येतीति श्रवणाज्ज्ञानपदस्य साक्षात्कारवाचित्वमेव युक्तमिति । अत एव वाक्यसामर्थ्यादित्युक्तम् । यद्यपि पश्यन्नपीममात्मानमित्याद्याः स्पष्टार्थाः श्रुतयोऽत्र सन्ति । तथाऽपि मीमांसार्थमेतासामुदाहरणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- नन्वज्ञपक्षेऽपि नानुपपत्तिः । उपासकेन कृतानि खल्वसङ्कल्पितफलानि कर्माणि ज्ञानमुपजनयन्ति । कर्मणा ज्ञानमातनोतीति श्रुतेः । ज्ञानेन मोक्षो भवतीत्यज्ञकृत कर्मणामपि ज्ञानद्वारेणाक्षयफलत्वोपपत्तेरित्याशङ्क्याह

ज्ञानेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञानद्वारेण चेत् तस्य नास्मत्पक्षप्रतीपता</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मफलस्याक्षयतेति वर्तते ।

तस्य

परकृतव्याख्यानस्य ।

अस्मत्पक्षप्रतीपता

मुक्ततारतम्यविरोधिता । प्रत्युत तदनुकूलतैव । मुक्तौ तारतम्यमसहमानेन खल्वेवमन्यथा व्याख्यानं क्रियते तन्मुक्ततारतम्यमेव साधयति । कर्माणि हि जिज्ञासवो विचित्राणि कुर्वन्ति । तैश्च जायमानेन ज्ञानेन विचित्रेणैव भाव्यम् । अन्यथा कृतविप्रणाशाकृताभ्यागमापत्तेः । विचित्रेण ज्ञानेन विचित्र एव मोक्षो भावनीयः । पूर्वोक्तादेव हेतोरिति । तदेवं स्वमतविरोधिपरानुकूलमन्यथाव्याख्यानं न कार्यमेव । तथा चास्मद्व्याख्याने स्थिते प्रकृतं युक्तमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">५९सु०- अस्तु वाऽन्यथाव्याख्यानं युक्तम् । ततश्चैतेषां वाक्यानां प्रकृतासाधकत्वम् । एवमपि ज्ञानोत्तरकर्मणो मोक्षान्तर्गतफलहेतुतायाः प्रमाणान्तरेण सिद्धेर्मुक्ततारतम्यं न हातुं शक्यमित्यभ्युपगमवादेनाह

ज्ञानोत्तरस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञानोत्तरस्यैवमपि ह्यक्षयत्वं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मणोऽक्षयत्वमक्षयमोक्षानुप्रवेशिफलत्वं सिद्ध्यति । कथमित्यत आह

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चान्यथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकारान्तराभावात् । परिशेषप्रमाणादिति यावत् । एतेन ज्ञानोत्तरस्य कर्मणः साफल्येऽपि तस्य फलस्य मोक्षानुप्रवेशितायां प्रमाणाभावान्न मोक्षतारतम्यसिदि्धरित्यपि प्रत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६०सु०-परिशेषमेव दर्शयति

पूर्वेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पूर्वभाविशुभानां हि ज्ञानेनैव कृतार्थता ।प्रारब्धानां तु भोगेन तज्ज्ञानोत्तरकर्मणाम् ।मुक्तावनुप्रवेशः स्यादन्यथा तत्कृतिर्न हि ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिकृतेषु कर्मस्वेता विधास्तावत्सम्भवन्ति । ज्ञानार्थत्वं वा भोगार्थत्वं वा व्यर्थत्वं वेति । तत्र ज्ञानिकर्मणां ज्ञानार्थत्वं तावन्नोपपद्यते । पूर्वभाविशुभैरेव ज्ञानस्य कृतत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र हेतुः

पूर्वभावीति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानात्पूर्वभाविनां शुभानां यस्माद्

ज्ञानेनैव कार्येण कृतार्थता

नान्येन । तेषां कार्यान्तराभावात् । ज्ञानार्थत्वाभावे वैयर्थ्यं स्यादित्यर्थः । पूर्वजातं प्रति पश्चाद्भाविनः कारणत्वायोगाच्च । नापि भोगार्थत्वम् । प्राचीनप्रारब्धकर्मभिरेव भोगस्य जायमानत्वात् । तत्र हेतुः प्रारब्धानां च कर्मणां भोगेनैव कृतार्थतेति । पूर्ववत् तात्पर्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वैयर्थ्यनिरासहेतुरन्यथेति । ज्ञानिकर्मणां व्यर्थत्वे तदनुष्ठानं न स्यात् । न हि प्रेक्षावन्तो व्यर्थं (कर्म) कुर्वन्ति । करणस्वाभाव्यादिति चेत् । अबुदि्धपूर्वताप्रसङ्गात् । लोकसङ्ग्रहार्थमिति चेन्न । तत्प्रयोजनस्यापि वाच्यत्वात् । ईश्वरवदिति चेन्न । मुक्तावपि प्रसङ्गात् । परिशेषफलकथनं तत्तस्माज्ज्ञानोत्तरकर्मणां मुक्तावनुप्रवेशो मुक्तिगतानन्दवृद्ध्यर्थत्वं स्यादिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६१सु०- पूर्वभाविशुभानि ज्ञानार्थानीत्युक्तम् । तत्र सर्वेषां ज्ञानार्थतायां प्रसक्तायां विशेषमाह

ज्ञानादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञानात्पूर्वाणि कर्माणि शुभानि ज्ञानसिद्धये ।अकाम्यानि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानात्पूर्वाण्यकाम्यान्येव शुभानि कर्माणि पुण्यकर्माणि ज्ञानसिद्धये भवन्ति न तु काम्यानि । शुभानीति विशेषणस्य कृत्यमाह

निषिद्धानीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-निषिद्धानि ज्ञानरोधाय भुक्तये</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानानुत्पाद, उत्पन्नस्याप्यभिभवो वा ज्ञानरोधः ।

भुक्तये

दुःखस्य । एवं काम्यस्यापि विनियोगो ज्ञातव्यः । एतच्च(च)तुर्थे व्युत्पादनीयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६१असु०- ननु यथाऽकाम्यानि शुभानीति च विशेषणमुपादीयते तथा नित्यनैमित्तिकव्यतिरिक्तानीत्यपि विशेषणमुपादेयम् । नित्यादेरपि प्रत्यवायपरिहारार्थत्वेन ज्ञानकारणत्वाभावादित्यत आह

योग्यताया इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-योग्यताया बलाद्यच्च शुभबाहुल्यमादितः ।ज्ञानबाहुल्यमेवैतत्कुर्यान्नान्यस्य कारणम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">योग्यता

ब्राह्मणत्वादिरूपा पितृमरणादिरूपा च ।

आदितो

ज्ञानात्पूर्वं कृतम् ।

अन्यस्य

प्रत्यवायमात्रपरिहारस्य । आध्यानाय प्रयोजनाभावादि त्यत्र अस्यार्थस्य समर्थितत्वान्नेह हेतुरुक्तः । अत्र योग्यताया बलाच्छुभमादितः कृतमेतच्च ज्ञानमेव कुर्यादिति च वक्तव्ये यदुभयत्र बाहुल्यग्रहणं कृतं तत्तस्य नास्मत्पक्षप्रतीपतेत्युक्तप्रपञ्चनार्थमिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- अत्र पुरुषार्थोऽतःशब्दादि त्यादिना ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमुक्तम् । अत्र च कर्मतारतम्याज्ज्ञानतारतम्यं ज्ञानतारतम्यान्मोक्षतारतम्यमिति वदता च सूचितम् । ज्ञानपदं च अवबोधमात्रस्य प्रतिपादकमिति प्रतीतिनिरासार्थमाह

ज्ञानस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञानस्य भक्तिभागत्वाद्भक्तिर्ज्ञानमितीर्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्मिञ्छास्त्रे यत्र यत्र ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमुच्यते तत्र तत्र ज्ञानमिति पदेन भक्तिरीर्यते लक्ष्यते । कुतः । सम्बन्धात् ।

ज्ञानस्य भक्तिभागत्वात् ।

माहात्म्यज्ञानस्नेहसमुदायो हि भक्तिरित्युक्तम् । ततो ज्ञानं भक्तेर्भाग एकदेशः । तथा चैकदेशैकदेशित्वलक्षणात्सम्बन्धादित्युक्तं भवति । एकदेशेनैकदेशिलक्षणा च द(शमा)शामात्रं दत्तमित्यादौ प्रसिद्धैव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- प्रकारान्तरमाह

ज्ञानस्यैवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञानस्यैव विशेषो यद्भक्तिरित्यभिधीयते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यदा ज्ञानस्यैव

विशेषः

स्नेहादिसाहित्यलक्षणो धर्मो भवति तदा स पिण्डो भक्तिरित्यभिधीयते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । ज्ञानं स्नेहश्च भक्तेरंशौ । तत्रैकेनांशेनांशान्तरस्योपलक्षणम् । तथा च अजहल-लक्षणया भक्तिरेव सिद्ध्यतीति । एकदेशान्तरेणैकदेशान्तरस्योपलक्षणे दृष्टान्तमाह

परोक्षत्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-परोक्षत्वापरोक्षत्वे विशेषौ ज्ञानगौ यथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा ज्ञानस्य परोक्षत्वापरोक्षत्वलक्षणौ द्वौ धर्मौ । तत्र तमेव विद्वानिति परोक्षज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वेऽभिहिते परोक्षत्वेनापरोक्षत्वं लक्ष्यत इत्यर्थः । दार्ष्टान्तिकं दर्शयति

स्नेहयोगोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्नेहयोगोऽपि तद्वत्स्याद्विशेषो ज्ञानगोऽपरः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">स्नेहश्चासौ योग उपायश्चेति

स्नेहयोगः ।

स्नेहेन योगः सम्बन्ध इति वा । तत ए(केनै)कदेशेनैकदेशान्तरलक्षणा च स्यादिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- लाक्षणिकप्रयोगे सूत्रकारस्य किं प्रयोजनमित्यत आह

इत्यभिप्रायत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्यभिप्रायतः प्रायो ज्ञानमेव विमुक्तये ।वदन्ति श्रुतयः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधलक्षणाभिप्रायेण

श्रुतयः

तरति शोकमात्मवित् इत्याद्याः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । द्विविधा लक्षणा भवति रूढारूढभेदात् । तत्र द्वितीयायां प्रयोक्तुः प्रयोजनानुसन्धानेन भाव्यम् । न त्वाद्यायामभिधातुल्यायाम् । इयं च रूढलक्षणा । श्रुतिषु प्रायिकव्यवहारदर्शनात् । अतः किं प्रयोजनान्वेषणेनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- भक्तिशब्दो माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्य स्नेहस्य वाचक इत्युक्तं तथा ज्ञानशब्दो भक्तयर्थ इति । तदुभयमप्यनुपपन्नम् । भक्तिज्ञानाभ्यां मोक्षो भवतीत्यपि दर्शनात् । तत्र भक्तिशब्दस्योक्तार्थत्वे ज्ञानग्रहणवैयर्थ्यात् । (तस्य तत्रान्तर्भूतत्वात्) । ज्ञानपदस्य चोभयार्थत्वे भक्तिग्रहणवैयर्थ्यादित्यत आह

सोऽयमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सोऽयं विशेषोऽपि ह्युदीर्यते ।भक्तिज्ञानमिति क्वापि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वापि भक्तिर्ज्ञानमिति पदाभ्यां सोऽयं स्नेहलक्षणो बोधलक्षणश्च

विशेषोऽप्युदीर्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न तूक्त एवार्थ इति नियमस्तस्मान्नानुपपत्तिः । यत्र

भक्तिज्ञाने(ज्ञानं)

सहोच्येते तदा पुनरुक्तिप्रसङ्गाद्भक्तिपदं स्वार्थैकदेशत्यागेन स्नेहांशस्य लक्षकम् । न तु मुख्यार्थनिष्ठम् । ज्ञानपदं च अनुपपत्त्यभावान्मुख्यार्थमेव न तु लक्षकमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६६सु०-ननु विना स्नेहाज्ज्ञानमात्रेण यदि मुक्तिरनुपपन्ना स्यात् । तदा ज्ञानपदस्य लक्षकत्वमाश्रयणीयम् । न चैवम् । पुरुषार्थस्य भक्तयेकसाध्यत्वे प्रमाणाभावात् । द्वेषिणामपि शिशुपालादीनां मोक्षदर्शनाच्च । द्वेषिणः स्निग्धा इत्यस्य च विप्रतिषिद्धत्वात् । अतोऽनुपपन्नं लक्षणाश्रयणमित्यतो द्वेषस्य मोक्षसाधनत्वं तावन्निराकरोति

न हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि द्वेषयुता दृशिः ।पुरुषार्थाय भवति सर्वश्रुतिविरोधतः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

द्वेषस्य

पुरुषार्थसाधनत्वं निषिध्यते । दृशिरिति तु प्रसङ्गादुक्तम् । ज्ञानस्यावश्यकतामुपादाय स्नेहनिरासाय हि परः प्रत्यवस्थितः । कैमुत्यार्थं वा । माहात्म्यज्ञानमपि न द्वेषयुक्तं मोक्षहेतुः । किमुत केवलो द्वेष इति । यथोक्तम् । नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं विरञ्जनमि ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वाङ्गीकारे कथं सर्वश्रुतिविरोध इत्यतस्तावदेकां श्रुतिं पठति

चेतनस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चेतनस्य द्वयं भोग्यं संसारो मुक्तिरेव च ।संसारस्त्रिविधस्तत्र स्वर्गो मध्यमधस्तथा । मुक्तिश्च द्विविधा तत्र सुखं नित्यं तथाऽपरम् ।नित्यदुःखमिति ज्ञेयं साधनं संसृतावपि । काम्यं कर्म निषिद्धं च साज्ञानमिति निश्चयः ।द्वेषो भक्तिश्च मुक्तौ तु मुक्तिद्वयविधायकम् ।इति पैङ्गिश्रुतेर्द्वेषो नैव सन्मुक्तिकारणम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवजातस्य । द्वयमेव ।

तत्र

मुक्तिसंसारयोर्मध्ये ।

मध्यं

मानुषत्वम् ।

अधो

नरकादि । नित्यं सुखमेकं मुक्तित्वेन ज्ञेयम् । तथा नित्यदुःखमपरमिति ज्ञेयम् ।

संसृतौ

संसृतिविषये,

साधनमपि

द्वेषो भक्तिश्चेति योग्यतया सम्बन्धः ।

विधायकं

कारकम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यसुखरूपा

सन्मुक्तिः । इति

ज्ञायत इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- सन्मुक्तिकारणत्वस्याप्रतिषेधात्कथमेवमुच्यत इत्यत आह

असदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-असन्मुक्तेः कारणं च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यदुःखस्वरूपाया मुक्तेः कारणत्वेन तावद् द्वेष उक्तः । तेन सन्मुक्तिकारणं न भवतीति ज्ञायते विरोधादिति । नन्वस्यां श्रुतौ मुक्तिविषयौ भक्तिद्वेषौ सदसन्मुक्तिकारणत्वेनोच्येते । विष्णुविषयौ तु प्रकृतौ । अतः किं केन सङ्गतमित्यत आह

मुक्ताविति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मुक्तावित्यत्र केशवः । मुक्तिशब्दोदितो</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तावित्यत्र

सप्तम्यन्ते पदे मुक्तति प्रातिपदिकेनोदितः । केवलं मुक्तिशब्दोदित इत्युक्ते मुक्तिद्वयेत्यत्रापि प्राप्तिः । अतो मुक्तावित्यत्रेत्युक्तम् । केन निमित्तेनेत्यत आह

मोक्षमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मोक्षं स्वभक्तानां करोति यत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मुच्लृ मोक्षण इत्यस्मात् स्त्रियां क्तिनिति क्तिन्प्रत्ययः । स च बहुलग्रहणात् कर्तर्यपि भवति । यद्वा करोतीति करणे कर्तृत्वोपचारः । मुच्यतेऽनेनेति मुक्तिरिति करणे क्तिन्प्रत्ययः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">६९सु०- द्वेषस्य मोक्षसाधनत्वाङ्गीकारे युक्तिविरोधं चाह

द्वेषतोऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-द्वेषतोऽपि विमुक्तिश्चेन्महातात्पर्यरोधनम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भक्तया किन्तु

द्वेषतोऽपि

विशिष्टा

मुक्तिश्चे

दङ्गीक्रियते तदा यत्सर्वश्रुत्यादीनां भगवद्गुणोत्कर्ष एव महातात्पर्यं तद्विरुद्धमापद्येत । कथमित्यत आह

भक्तयेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भक्त्या प्रसन्नतो देवान्मुक्तिरित्येव तद्गुणान् ।वदन्ति श्रुतयस्सर्वाः पुराणान्यागमा अपि ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्येऽप्यागमाः ।

श्रुत्यादयो मुक्तिप्रयोजनाः परमेश्वरगुणविषयाश्चेति तावत्प्रसिद्धम् । तत्र सम्बन्धोऽयमेव । यद्भगवत एव जीवानां मुक्तिः । सा च प्रसन्नादेव । प्रसादश्च भक्तयैव । भक्तिश्च गुणज्ञा(नादेवे)न एवेत्येवं श्रुत्याद्यास्तद्गुणान्वदन्तीति । तथा च कथं द्वेषतो मुक्तयङ्गीकारे न महातात्पर्यविरोधः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७०सु०- भक्तेर्मोक्षसाधनत्वमनेन गम्यते । न च तदस्माभिरपाक्रियते । किन्तु भक्तिवद् द्वेषस्यापीत्यत आह

यदीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदि द्वेषेणः मुक्तिः स्याद्वक्तव्यो दोषसञ्चयः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तदा द्वेषोत्पादनार्थमिति शेषः । न चैवम् । गुणमात्रप्रतिपादनस्य प्रतिपादितत्वात् । ततो मोक्षार्थं प्रवृत्तो वेदादिर्गुणानेव प्रतिपादयन्मोक्षस्य भक्तिमात्रसाध्यत्वमभिप्रैतीति गम्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु द्वेषाच्चैद्यादयो नृपा इत्यादीनि द्वेषस्यापि मोक्षसाधनतां प्रतिपादयन्ति वाक्यानि सन्ति । तत्कथं द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वाभाव इत्यत आह

स्मर्तव्य इति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्मर्तव्यो भगवान्नित्यमित्यर्थेनैव हि क्वचित् ।

द्वेषादिव गुणानाह पुराणे क्रुद्धवाक्यवत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पुराणे

क्वचित्प्रदेशे ।

भगवान् नित्यं स्मर्तव्य

इत्यभिप्रायेणैव द्वेषान्मुक्तिमाहेव पुराणकृदिति सम्बन्धः । तस्मान्नोक्तविरोध इति हेरर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । पुराणवाक्यं द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वं प्रतिपादयदिवापाततो यद्यपि प्रतीयते । तथाऽपि तन्न तदभिप्रायम् । किन्तु मुमुक्षुणा भगवान् सर्वदा स्मर्तव्य इति तस्याभिप्रायः । यथा वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः । अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीदि त्यत्र नाकार्यकरणे तात्पर्यं किन्तु सर्वथा भर्तव्यत्वे, तथेहापीति । गुणानाहेति तात्पर्यान्तरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चैद्यादीनां द्वेषतो मुक्तिं प्रतिपादयद्वाक्यं भगवतः कृपालुत्वादीन्गुणानाहेति । शापादिना द्वेषिणोऽपि चैद्याद्यास्तात्कालिकद्वेषमनिरूप्य पूर्वतनीं भक्तिमेवापेक्ष्य भगवता मोचिताः । अहो कृपालुत्वं निर्विकारत्वं सत्यसङ्कल्पत्वं च तस्येत्यत्र तात्पर्यं तेषां वाक्यानामित्यर्थः । द्विविधानि वाक्यानि, वैरेण यन्नृपतय इत्यादीनि स्मरणप्रधानानि तेषां प्रथमा गतिः । द्वेषाच्चैद्यादय इत्यादीनि तेषां द्वितीयेति हृदयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रथमव्याख्याने लौकिकदृष्टान्तमाह

क्रुद्धवाक्यवदिति

। क्रुद्धवाक्यस्य यथा न प्रतीत एवार्थप्रामाण्यम् । किन्त्वन्यत्र; तथैवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७१सु०- एतद्विवृणोति

यथेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यथा क्रुद्धः पिता पुत्रं मरेत्याक्षेपपूर्वकम् ।प्रोक्तस्यान्यस्य कृत्यर्थं वदत्येवं पुराणगम् ।वाक्यं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मरेति

प्रकृत्यन्तरस्यैतद्रूपम् । जीव वा मर वा साधो व्याध मा जीव मा मरे ति प्रयोगदर्शनात् । आक्षेपो निन्दा । स्वेन प्रोक्तस्यान्यस्य कार्यस्य । पिता किञ्चित्पुत्रं प्रति विधत्ते इदं कुर्विति । स तु श्रमादिभीरुरकुर्वाण एवावतिष्ठते । तदा क्रुद्धः पिता ब्रवीति । ओ जाल्म वैधवेय भ्रियस्वेति । तस्य वाक्यस्य यथा न पुत्रमरणविधाने तात्पर्यं किन्तु स्वविहितकरणे । तथा च द्वेषेण स्मरणे मुक्तिर्भवतीति पुराणवाक्यस्यापि न द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वे तात्पर्यम् । किन्तु स्मरणस्य कर्तव्यतायामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- इयं च व्यञ्जनावृत्तिरिति केचित् । तात्पर्यवृत्तिरित्यपरे । वाक्यलक्षणा(अ)नुमा(नमित्या)नं चेत्याचार्याः । प्रतीत एवार्थः किन्न स्यादित्यत आह

श्रुतीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-श्रुतिविरोधेन स्वविरोधेन चाञ्जसा ।बह्वागमविरोधाच्च न द्वेषान्मुक्तिवाचकम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पुराणगं वाक्यमिति वर्तते । श्रुतयोऽतीतपादेऽत्र चोदाहृताः । यत्र द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वमुच्यते तत्रैव तद्विरुद्धमुच्यत इति स्वविरोधः । सोऽपि हिरण्यकशिपुश्चेत्यादिभागवतवाक्यानां पठितत्वात् प्रदर्शित एव ।

अञ्जसा

मुख्यया वृत्त्या । द्वेषान्मुक्तिं प्रतिपादयन्न भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७३सु०- आगमविरोधं दर्शयति

तम इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तमो द्वेषेण संयान्ति भक्तया मुक्तिं तथैव च ।विष्णौ विष्णुप्रसादेन विलोमत्वेन चाञ्जसा ।इति षाड्गुण्यवचनमप्युक्तार्थनियामकम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णौ भक्तया जातेन विष्णुप्रसादेनैव मुक्तिं

संयान्ति ।

तथा विष्णौ

द्वेषेण

जातेन विलोमत्वेन विष्णुकोपेन अञ्जसा तमः

संयान्तीति

योजना । चशब्दौ समुच्चयार्थौ । उक्तार्थनियामकं विष्णुभक्तिरेव मुक्तिसाधनं न द्वेष इत्यस्यार्थस्य नियामकम् । एतद्वाक्यसमाख्यया चेतनस्येति श्रुतौ मुक्तावितिशब्दो विष्णोर्वाचक इति सिद्ध्यति । तथा च द्वेषो भक्तिश्चेत्येतद्द्वयं सन्मुक्तेः केवलो द्वेषस्त्वसन्मुक्तेः कारणमित्यन्यथाप्रतीतिरपास्ता भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७४सु०-इतश्च नैतद्वाक्यं प्रतीतार्थपरमित्याह

महातात्पर्येति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-महातात्पर्यरोधेन कथं वाक्यं प्रमाणताम् ।याति</div>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षप्रयोजनानां सर्वागमानां भगवद्गुणेष्वेव यन्महातात्पर्यं तदन्यथाऽनुपपत्त्या भक्तिरेव मुक्तिसाधनं न द्वेष इत्यवगम्यते । अतो महातात्पर्यविरोधेन च द्वेषवाक्यं प्रतीतार्थे

कथं प्रमाणतां याति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु श्रुत्यादीनां कथं प्राबल्यम् । येन तद्विरोधादिदं वचनं स्वार्थात्प्रच्याव्यते । उच्यते । श्रुतेः श्रुतित्वादेव प्राबल्यम् । स्ववाक्यस्य निरवकाशत्वात् । अत एव तत्रोक्तमञ्जसेति । इतरागमानां च बहुत्वेन । अत एव बह्वागमेत्यभिहितम् । महातात्पर्ययुक्तेर्वाक्यतः प्राबल्यमुपपादयितुमाह

सर्वेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वार्थरूपं हि महातात्पर्यमिष्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेषां शास्त्राणामनन्यार्थतया यदेकार्थप्रतिपादकत्वं तद्रूपमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- कथमिदं लभ्यते । अर्थशब्दो मुख्यं प्रतिपाद्यमाह । सत एव पदार्थस्ये ति</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा । स चैकवचनान्तः । तेन च तत्प्रतिपादकत्वं लक्ष्यत इति । कथमयं महातात्पर्यशब्दार्थ इत्यत आह

वाचकत्वं हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वाचकत्वं हि तात्पर्यं</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत् परं प्रतिपाद्यं यस्य तत्तत्परम् । तस्य भावस्तात्पर्यमित्ये(वमर्थवा)वं वाचकत्वं प्रतिपादकत्वं हि तात्पर्यमुच्यते । तस्य च महच्छब्देन विशेषणे योग्यतयैषोऽर्थो महातात्पर्यशब्दस्य भवतीति भावः । ततः किमित्यत आह

यदर्था इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदर्था अखिला रवाः ।सोऽर्थः कथं परित्याज्य एकशब्दस्य संशये ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">योऽर्थो येषां ते यदर्थाः ।

रवा

आगमाः ।

एकशब्दस्य संशये

एकवाक्यसम्बन्धिनि संशये सत्येकं सन्दिग्धं विरुद्धार्थं वाक्यमादायेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । सर्वाणि वाक्यानि सम्भूयानन्यार्थतया यमेकमर्थं प्रतिपादयन्ति तद्विरुद्धार्थं प्रतिपादयत् तदवान्तरवाक्यं यदुपलभ्यते सावकाशं च तन्महावाक्यार्थविरोधादन्यथा क्रियते न तु तद्विरुद्धो महावाक्यार्थस्त्यज्यत इति तावत्प्रसिद्धम् । महावाक्यस्य प्रधानत्वादुपक्रमादिभिर्निश्चितार्थत्वाच्च । अवान्तरवाक्यस्याप्रधानत्वात् सन्दिग्धार्थत्वाच्च । प्रकृते तु भक्तिरेव मुक्तिसाधनं न द्वेष इति सर्वैर्वाक्यैः सम्भूय प्रतिपादितोऽर्थः । अर्थाक्षि(आक्षि)प्तस्यापि प्रतिपाद्यस्येव तदर्थत्वात् । द्वेषान्मुक्तिं प्रतिपादयदेकं तदवान्तरवाक्यं सावकाशं चोक्तप्रकारेण । तस्मादिदमेव बाध्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वनिराकरणमुपसंहरति

अत इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो विज्ञानभक्तिभ्यां पुरुषार्थः परो भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">माहात्म्यज्ञानस्नेहाभ्यामेव न तु द्वेषेणेत्यर्थः । मोक्ष इति वक्तव्ये परः पुरुषार्थ इति वदता ज्ञानादिकमपि द्वेषिणां न भवतीति सूचितम् । ज्ञानादेरपि धर्माद्यपेक्षया परपुरुषार्थत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- एवं द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वं निराकृत्येदानीं भक्तेः परमपुरुषार्थसाधकत्वे प्रमाणं नास्तीति यदुक्तं तन्निरासाय प्रमाणान्याह

यस्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ।तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ।। भक्त्या ज्ञानं ततो भक्तिस्ततो दृष्टिस्ततश्च सा ।ततो मुक्तिस्ततो भक्तिः सैव स्यात्सुखरूपिणी ।।भक्त्या प्रसन्नो भगवान् दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् ।तयैव दर्शनं यातः प्रदद्यान्मुक्तिमेतया ।। नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा । भक्तया त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ।। इत्यादिवाक्यतश्चैव सोऽयमुक्तार्थ ईयते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा देवे तथा गुराविति ।

यथा देवे देवयोग्या तथा गुरौ गुरुयोग्येत्यर्थः । अनेन ज्ञानस्य भक्तिसाध्यत्वमुच्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भक्तया ज्ञान

मित्यनेन ज्ञानादेः । ज्ञानं परोक्षनिश्चयो जायते । ततो ज्ञानात्पक्वा भक्तिर्भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो दृष्टिस्ततश्च सा

परिपक्वा भक्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ततो

मोक्षानन्तरं भक्तिरवतिष्ठते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सा

सुखरूपिण्येव स्यान्न फलवती । भक्तया प्रसन्न इत्यनेनापीदमेवोच्यते । ज्ञानाभावे भक्तयभावादनाकुलमित्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तयैव

पक्वया

एतया

परिपक्वया । वेदैरिति भक्तिरहितश्रवणादिभिरित्यर्थः । न विद्यतेऽन्यो विषयो यस्याः साऽनन्या ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् । अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव च सा भवेदि ति च स्मृतिः । विवक्षितस्तु सन्धिर्भवतीति वचनाच्छक्य अहमिति युज्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वेन

याथार्थ्येन ज्ञातुम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यादिवाक्यतश्चेति

चशब्देन चेतनस्य द्वयमित्यादीनि पूर्वोदाहृतवाक्यानि समुच्चिनोति । वाक्यत एव न त्वर्थात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- अनुमानेनाप्युक्तमर्थं साधयति

न चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च प्रसादमाप्नोति द्वेषाद्भक्तया तमाप्नुयात् ।इति दृष्टानुसारित्वमप्यस्मिन्नर्थ ईर्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भगव

द्द्वेषात् भगवत्प्रसादं नैवाप्नोति

। भगवद्भक्तया तं भगवत्प्रसादं प्राप्नुयादित्यस्मिन्नर्थे

दृष्टानुसारित्वं

प्रत्यक्षदृष्टव्याप्तिकानुमानानुसारित्वमपि

ईर्यते

ज्ञायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । भगवत्प्रसादादेव मोक्ष इति तावन्निष्टङ्कितम् । भगवत्प्रसादो भगवद्द्वेषसाध्यो न भवति । भगवत्प्रसादत्वात् । यो यत्प्रसादो नासौ तद्द्वेषसाध्यो यथा गुरुप्रसादः । यद्वा भगवद्द्वेषो भगवत्प्रसादसाधनं न भवति । भगवद्द्वेषत्वात् । यो यद्द्वेषः स तत्प्रसादसाधनं न भवति । यथा गुरुद्वेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथवा भगवान् स्वद्वेषिणि न प्रसीदति प्रेक्षावत्पुरुषत्वात् देवदत्तवत् । यद्वा भगवद्द्वेषी भगवत्प्रीतिविषयो न भवति भगवद्द्वेषित्वात् । यो यद्द्वेषी नासौ तत्प्रीतिविषयः । यथा सम्प्रतिपन्न इति द्वेषस्य प्रसादसाधनत्वेऽपास्ते मुक्तिसाधनत्वमेवापास्तं भवति । तथा भगवत्प्रसादो भगवद्भक्तिसाध्यो भगवत्प्रसादत्वात् । यो यत्प्रसादः स तद्भक्तिसाध्यो यथा गुरुप्रसादः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा गुरुभक्तिः भगवत्प्रसादसाधनं भगवद्भक्तिसाध्यो यथा गुरुप्रसादः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा भगवद्भक्तिः भगवत्प्रसादसाधनं भगवद्भक्तित्वात् । या यद्भक्तिः सा तत्प्रसादसाधनं यथा गुरुभक्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथवा भगवान् स्वभक्ते प्रसीदति प्रेक्षावत्पुरुषत्वात् सम्मतवत् । यद्वा भगवद्भक्तो भगवत्प्रीतिविषयो भगवद्भक्तत्वात् । यो यद्भक्तोऽसौ तत्प्रीतिविषयः । यथा गुरुभक्त इति । भक्तेः प्रसादसाधनत्वे सिद्धे मुक्तिसाधनत्वमेव सिद्धं भवतीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">७९सु०- नन्वलौकिके भगवति लोकदृष्टान्तेनैवमनुमानं न युज्यते । अन्यथाऽणुत्वादिनियमस्याप्यनुमानापत्तेः । अतो लोकविलक्षणो द्विष्टोऽपि प्रसीदतीत्यङ्गीकारे न बाधकमिति शङ्कामागमवाक्येन परिहरति

य इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ये पृथग्विहिता विष्णोर्गुणा वेदेन सादरम् । त एव दृष्टवैलोम्यादङ्गीकार्या न चापरम् ।अन्यद्दृष्टानुसारेण वासुदेवेऽपि गृह्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पृथग्

लोकवैलक्षण्येन,

सादरं

तात्पर्येण,

दृष्टवैलोम्याद्

दृष्टवैलोम्यमनादृत्य ।

अपरं

वेदानुक्तं लोकविलक्षणं गुणजातं नैवाङ्गीकार्यम् । किन्तु वेदोक्तादणुत्वमहत्त्वयौगपद्यादेरन्यद्गुणजातम् । गुणा इत्यस्य प्रयोजनमुच्यते ।

दोषाभावा इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दोषाभावाश्च ये वेदैरुदिता अविहाय तान् ।अनुक्ता अपि च ग्राह्या महातात्पर्यशक्तितः ।एवं बृहत्संहितावाक् सिद्धान्तो हि तदीरितः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">च

स्त्वर्थः । लोकविलक्षणा अविलक्षणाश्चेति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">महातात्पर्यशक्तित इति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वथाऽपि दोषो भगवति नास्तीत्यत्र सामान्यतः सर्वशास्त्राणां तात्पर्यस्य निर्णीतत्वादित्यर्थः । वेदानुक्तस्याप्रामाणिकार्थस्य ग्रहणमयुक्तमित्याशङ्कामनेन निराचष्टे । विशेषतोऽनुक्तावपि सामान्यतः सिद्धेरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्

तस्मादीरितोऽर्थः

सिद्धान्तः

प्रामाणिकः । यद्वा बृहत्संहितेरितोऽर्थो हि सिद्धान्त इति तत्र बहुमानमुत्पादयति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- एवं भक्तेरेव मोक्षसाधनत्वमुपपादितम् । भक्तिश्च केवलं भगवद्विषयैवेति प्रतीतिमपाकर्तुमाह

तारतम्येनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तारतम्येन तद्भक्तेष्वपि भक्तिर्विनिश्चयात् ।कर्तव्या</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं विष्णौ किन्तु तद्भक्तेषु रमादिष्वपि,

विनिश्चयात्

सर्वथा, सा च क्रियमाणा तारतम्येनैव । कुत इत्यत आह

एषाऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एषाऽपि तद्भक्तिः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतस्तद्भक्तेषु क्रियमाणैषाऽपि भगवद्भक्तिरेवातस्तद्विषयेऽपि भक्तिः कर्तव्या ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । विष्णुभक्तिस्तावत्कर्तव्येत्युपपादितम् । सा च तद्भक्तभक्तयैव साङ्गा नान्यथेति । एतदपि कुत इत्यत आह

लोकेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- लोकवेदानुसारतः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">लोकशब्देन लोकसिद्धव्याप्तिमदनुमानमुच्यते । वेदशब्देनागममात्रम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- लोकानुसारितां दर्शयति

यो हीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यो हि भक्तः प्रधाने स्यात्तदीयेष्वपि भक्तिमान् ।दृश्यतेऽसौ नियमतो विपरीतो विपर्यये ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रधाने

राजादौ ।

विपर्यये

तदीयभक्तिराहित्ये ।

विपरीतः

प्रधानभक्तिरहितः । नियमेन

दृश्यते ।

अनेनान्वयव्यतिरेकावुक्तौ । तथा चायं प्रयोगः । विमतो भगवद्भक्तभक्तिमान् भवेत् भगवद्भक्तया पुरुषार्थभाक्तवात् । यो यद्भक्त्या पुरुषार्थभागसौ तद्भक्तभक्तो दृष्टो यथा सम्मतः । यश्च यद्भक्तभक्तो न भवति नासौ तद्भक्तया पुरुषार्थभाग्यथा सम्मत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु दैत्यादयो ब्रह्मादिषु भक्तिमन्तोऽपि तद्भक्तेष्विन्द्रादिषु भक्तिरहिता दृश्यन्ते । ततो व्यभिचार इत्यत आह

व्यभिचार इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-व्यभिचारो यदि क्वापि भक्तिह्रासोऽत्र कल्प्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि क्वापि

परेण

व्यभिचारश्चो

द्यते तदाऽस्माभिरत्र पुरुषे

भक्तिह्रासः कल्प्यते

विफलभक्तित्वमुच्यते । तथा च विपक्षे विशिष्टस्य हेतोरभावान्न व्यभिचार इत्यर्थः । कुत एवं कल्प्यत इत्यत आह

भक्तति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भक्तिदोषो ह्यसौ यन्न तद्भक्तेष्वपि भक्तिमान्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तद्भक्तेष्वपि भक्तिमान् नेति यदसौ प्रधानभक्तेरेव दोषो हि । तेन प्रधानभक्तिरेव दुष्टा न फलायालमिति प्रसिद्धम् । हिरण्यगर्भादिभिर्दैत्यादिभ्योऽमरत्वादिकं सच्छलमेव दीयते मृषा</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न भवतीति पुराणेषु सुप्रसिद्धमेवेति । वेदानुसारित्वं तूत्तरत्र प्रदर्शयिष्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- तद्भक्तभक्तिः कर्तव्येत्येतदनुमानेनोपपाद्य सा च तारतम्येन कार्येत्येतदनुमानेन साधयति

तारतम्येनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तारतम्येन तेष्वद्धा भक्तिर्दृष्टानुसारतः ।विष्णुप्रसादानुसारात्कार्या दोषस्तदन्यथा</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तेषु

तद्भक्तेषु क्रियमाणा भक्तिरद्धा सर्वथा तारतम्येन कार्या । कुतः

दृष्टानुसारतः ।

तारतम्येनेत्यस्यैव विवरणं विष्णुप्रसादानुसारादिति । यस्मिन्नधिको विष्णुप्रसादस्तस्मिन्नधिकेत्यादि ।

तदन्यथा

साम्येन वैपरीत्येन च करणेऽनर्थो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दृष्टानुसारत इत्युक्तं दर्शयति

स्वेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वप्रीत्यनुसृतौ प्रीतिर्लोकेऽप्यद्धैव दृश्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

स्व

शब्देन राजादिः कथ्यते । तत्प्रीत्यनुसारेण तस्य यस्मिन्यथा

प्रीति

स्तदनुसारेण भक्तिकरणे सति तस्मिन्भक्ते तस्य राजादेः ।

प्रीतिरद्धा

नियमेनैव दृश्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । ईश्वरः स्वप्रीत्यनुसारेण स्वभक्तेषु भक्तेः प्रसीदति । प्रेक्षावत्पुरुषत्वाद्राजवदिति । अनेन प्रमेयान्तरमपि सिद्धमित्याह

तारतम्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तारतम्यपरिज्ञानमप्येतेनैव साधनम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेनैव भगवद्भक्तेषु रमाब्रह्मादिषु तारतम्येनैव मुक्तिः करणीयेति समर्थितेनैव देवतातारतम्यपरिज्ञानं यत्प्रागुक्तं तदपि मोक्षस्य साधनमिति सिद्धम् । न ह्यविदिते तारतम्ये तारतम्यानुरोधेन मुक्तिकरणं सम्भवति । अनेनैव प्रकारेणानुमानसम्भवादिति वाऽतिदेशार्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- भगवत्प्रसादतारतम्यानुसारेण तदीयेषु मुक्तिः कार्येत्यत्रागममप्याह

लक्ष्मीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-लक्ष्मीविरिञ्चवाणीशगिरिजेन्द्रा गिरां पतिः ।सूर्यादयश्च क्रमशो भगवत्प्रीतिगोचराः ।तेषु भक्तिः क्रमेणैव कार्या नित्यं मुमुक्षुभिः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तेन

भगवत्प्रीतिक्रमेणैव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तिष्ठतु क्रमस्तेषु भक्तिकरणमेव कुतः । भगवत्प्रीतिगोचरत्वादेव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कारणान्तरं चोच्यते

सर्वेऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वेऽपि गुरवश्चैते पुरुषस्य सदैव हि ।तस्मात्पूज्याश्च नम्याश्च ध्येयाश्च परितो हरिम् । इति षाड्गुण्यवचनादप्येषोऽर्थोऽवसीयते ।हरिभक्तिः क्रमेणैव तदीयेषु हरिस्मृतिः । हरिस्तुतिस्तत्स्मृतिश्च तत्स्तुतिर्हरिपूजनम् ।तत्पूजा विहितात्याग इति मुक्तेः क्रमेण हि । नियमात्साधनान्येव नित्यसाध्यानि चाखिलैः ।इति प्रवृत्तवचनं साधनस्य विनिर्णये ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">गुरुत्वं विद्याप्रवर्तकत्वेन प्रसिद्धमेव । पूज्याश्चेत्यादिना भक्तेरेव प्रपञ्चनं हरिं परितो न तु पृथक् । वेदानुसारत इति यदुक्तं तदप्यनेन दर्शितं भवति ।

क्रमेणैव तदीयेषु

भक्तिस्तत्स्मृतिरित्यादौ तच्छब्देन तदीया उच्यन्ते ।

क्रमेणैवेति

सर्वत्र सम्बध्यते ।

क्रमेणेति

हरिविषयाणि भक्तयादीनि मुख्यसाधनानि तदीयविषयाणि तु अमुख्यसाधनानि इत्यर्थः । मुक्तिसाधनत्वात्

अखिलैः

मुमुक्षुभिर्नित्यसाध्यानि । साधनस्य विनिर्णये इति साधनविनिर्णयाख्ये अवान्तरप्रकरणे अस्तीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदेव विवृणोति

प्रवृत्त इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रवृत्ते पञ्चरात्रे हि साधनस्य विनिर्णयः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">पञ्चरात्रे प्रवृत्तं

नाम अवान्तरो ग्रन्थः । तत्रापि

साधनस्य विनिर्णयः

नाम प्रकरणम् अस्ति इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८४सु०- उक्तार्थेष्वनुमानान्तराण्याह

हरीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-हरिद्वेषो न शुभदः सद्द्वेषत्वाद्यथा गुरोः ।क्रमाद्भक्तिर्हरिप्रीतिकारणं तत्प्रियोपगा ।भक्तिर्यतो यथा स्वस्मिन्नित्याद्या युक्तिरत्र च ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सद्द्वेषत्वात्

उत्तमपुरुषद्वेषत्वात् । वैष्णवैर्दैत्यादिषु क्रियमाणे द्वेषे व्यभिचारं वारयितुं सदित्युक्तम् ।

गुरोः

द्वेषः । प्राग्द्वेषस्य भगवत्प्रसादसाधनत्वाभावे सामान्यव्याप्तिमाश्रित्य भगवद्द्वेषत्वं हेतुरुक्तः, अत्र तु शुभमात्रसाधनत्वाभावे विशेषव्याप्तिमेवाश्रित्य सद्द्वेषत्वमिति महान् भेदः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्रमाद्भक्तिरिति

। क्रममनुसृत्य रमादिषु भक्तिर्धर्मिणीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रियोपगा भक्तिर्यत इति

। हरिप्रियविषयभक्तित्वादित्यर्थः । तत्प्रियानुपगच्छति विषयीकरोतीति तत्प्रियोपगा । या यत्प्रियविषया भक्तिः सा तत्प्रीतिकारणम् । यथा स्वस्मिन् भक्तिः । अत्र स्वशब्देन देवदत्त उच्यते । यथा राजप्रिये देवदत्ते भक्त राजप्रीतिकारणमित्यर्थः । इह क्रमादिति प्रतिज्ञायां विशेषणप्रक्षेपेण भगवद्भक्तभक्तेः कर्तव्यत्वं तत् तारतम्यस्य चावश्यकत्वं सिद्ध्यति । यद्वा अनेन प्रयोगद्वयं सूचयति । भागवतभक्तिर्भगवत्प्रीतिकारणं भगवत्प्रियभक्तित्वादिति । भगवान् रमादिषु तारतम्योपेतभक्तयैव प्रसीदति । तारतम्येनैव तद्विषयप्रीतिमत्त्वादिति च । युक्तिश्चेति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र

प्रागुक्तेऽर्थे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं सामान्यव्याप्त्या, विशेषव्याप्तिरप्यस्तीत्याशयेन प्रयोगान्तरमुच्यते

प्राधान्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्राधान्यतारतम्यानुसारिणी भक्तिरुत्तमा ।प्रीतिदैव हरेर्यस्माद्भक्तिः सा स्वोपगा यथा ।इति वा .. ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उत्तमत्वतारम्यानुसारिणी रमादिषु भक्तिः हरेः प्रीतिदैव । यस्मात् सोत्तमा भक्तिः । शास्त्रविहितभक्तित्वादित्यर्थः । स्वोपगा सा विष्णुविषया भक्तिर्यथेत्यर्थः । इति वा अनुमातव्यमिति शेषः । अत्रापि पूर्ववद्विशिष्टसाधनात् पृथक्प्रयोगद्वयेन वा साध्यद्वयसिदि्धः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति उभयलिङ्गआधिकारिकाधिकरणे ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S04_A003">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S04_A003"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S04_A003
| id = AV_C03_S04_A003_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ फलश्रुत्यधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८५सु०- ज्ञानं महाफलकारणमिति पुरुषार्थाधिकरणे प्रतिपादितम् । ज्ञानोत्तरमनुष्ठितं वर्णाश्रमकर्म शमदमादिकं चानन्दातिशयकारणमिति स्तुत्यधिकरणे । तदेतज्ज्ञानकर्मादिफलं किं प्रेरकत्वादीनां भवति उत कर्तृत्वाद्देवदत्तस्येति संशये प्रथमसूत्रेण देवानामेवेति पूर्वपक्षयित्वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियत इत्येकदेशिमतेन सिद्धान्तमभिधाय सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवदि ति परमसिद्धान्तोऽभिहितः । तत्र देवानां ज्ञानादिफलमिति पूर्वपक्षांशो ग्राह्य एव । अवधारणमात्रमेव त्याज्यम् । अतः पूर्वपक्षसूत्रार्थं विवृणोति

ज्ञानेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ज्ञानकर्मादिफलं चैषु क्रमोपगम्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">फलं च

देवानां भवतीति शेषः । भवच्चैषु देवेषु

क्रमोपगं

क्रमेणैवोपगच्छति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८६सु०- देवदत्तेनानुष्ठितस्य ज्ञानादेः फलं देवानां भवतीत्येका प्रतिज्ञा । भवच्च तत्क्रमेणैव न तु साम्येन वैपरीत्येन वेति द्वितीया । तत्राद्यायां हेतुं सूचयन् द्वितीयमुपपादयति

स्वातन्त्र्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">फलिनां

फलभाजां, स्वातन्त्र्यतारतम्येन स्वाम्यतारतम्यानुसारेणैव हि फलेन भाव्यम् । न तु साम्येन वैपरीत्येन वेत्यर्थः । ब्रह्मादयस्तारतम्येनैव फलवन्तस्तत्र तारतम्येनैव स्वातन्त्र्यादित्युक्तं भवति । अनेन प्रथमप्रतिज्ञायां स्वातन्त्र्यहेतुः सूचितो भवति यः सूत्रे स्वामित्वपदेनोक्तः । यद्यपि फलप्राप्तौ तारतम्यं न सूत्रितम् । तथाऽपि फलप्राप्तावुक्तस्य स्वामित्वहेतोः सामर्थ्येन प्राप्तमिति तदप्युपपादितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८७सु०- यदि स्वातन्त्र्याद्देवदत्तानुष्ठितज्ञानादिफलं देवानां स्यात् तर्हि तदनुष्ठितमिथ्याज्ञानादिफलमपि प्रसज्येताविशेषादित्यत आह

अशुभं त्विति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अशुभं त्वशुभेऽप्येषां स्वातन्त्र्यात्प्रीतितो हरेः ।आज्ञया चान्यगं नैव भोगाय भवति क्वचित् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यगमशुभं त्वेषां देवानां क्वचिदपि

भोगाय न भवति । कुतः ।

हरेः प्रीतितोऽशुभेऽप्येषां

स्वातन्त्र्याद्भगवत्प्रसादेन मैतदस्मान् प्रापदिति निवारणे तेषां सामर्थ्यसद्भावात् । मैतदेतान् प्रापदिति हरेरेवाज्ञया च ।

अन्यगमिति

वदता स्वगतं तु भवतीति सूचितम् । अनेन असति निवारणकारण इति स्वामित्वहेतुर्विशेषितो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८७असु०-यदुक्तमविशेषादिति तदसिद्धम् । व्यवस्थापकश्रुतिसद्भावादित्याह

पुण्यमेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुण्यमेवामुमाप्नोति न देवान् पापमाप्नुयात् ।इत्यादिश्रुतयो मानमुक्तेऽर्थे</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छती ति श्रुतिमुपादत्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अमुं

सप्तान्नविद्योपासनेन प्रेरकतया परपुरप्रवेशिनं परकृतं पुण्यमेवाप्नोति न पापम् । कुतः । देवो ह्यसौ जातो न हि देवान् प्राप्नोतीत्यर्थः ।

उक्तेऽर्थे

शुभमेव भवति नाशुभमित्यर्थे ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- व्यवस्थापकान्तरमाह

युक्तय इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- युक्तयोऽपराः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अपराः

पूर्वोक्ताभ्याम् ।

उक्तेऽर्थे

मानमिति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कास्ता युक्तय इत्यतस्ता दर्शयितुमागमवाक्यं पठति

उपासनेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उपासनाधर्मफलं यतो देहान्तरे स्थितिः । वासुदेवाज्ञया चैव पूर्वकर्मानुसारतः । प्रेरयन्ति हि ते जीवान् पुण्यपापेषु नित्यशः । अरागद्वेषतश्चैव कथं दोषानवाप्नुयुः । हर्याज्ञाकरणादेव पुण्यमेभिरवाप्यते । हरिपूजेति चोद्देशात् कथं न शुभमाप्नुयुः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यतः कारणात्

देहान्तरे स्थितिः,

परपुरं प्रविश्य तत्र पुण्यपापप्रेरणं, देवानां भगवदुपासनाजनितधर्मफलम् । अतः कथं पापादिकं प्रेरयन्तोऽपि दोषानवाप्नुयुः । न हि सात्त्विको धर्मो दुःखपर्यवसायी । तत्त्वव्याघातादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परपुरे देवानां पापादिप्रेरणं न दुःखहेतुः । सात्त्विकधर्मफलत्वात् तत्त्वज्ञानवदित्युक्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च ते देवा वासुदेवाज्ञयैव न तु स्वेच्छया तत्तत्कृतपूर्वकर्मानुसारत एव । अत एवारागद्वेषतो रागद्वेषौ विनैव नित्यशो जीवान् पुण्यपापेषु प्रेरयन्ति हि यस्मात् तस्मात् कथं दोषानवाप्नुयुः । प्रभोराज्ञयाऽपराधानुसारेण चोरशासकराजपुरुषवदिति भावः । पापादिप्रेरणेन देवानामशुभं न भवतीत्येव केवलं न, किन्तु हर्याज्ञाऽनुष्ठानाज्ज्योतिष्टोमाद्यनुष्ठातृभिरिवैभिर्देवैः पुण्यमेवाप्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च स्वविहितपरप्रेरणे हरिपूजेयमिति चोद्देशात् कथं देवा न शुभमाप्नुयुः ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अतो यथाक्रमं धर्मज्ञानयोः फलमञ्जसा ।सर्वप्राणिगतं देवाः प्राप्नुवन्त्याविरिञ्चतः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत

इत्युपसंहारः । धर्मज्ञानयोरेवेति योज्यम् । प्राप्नुवन्तोऽप्याविरिञ्चतो यथाक्रमं प्राप्नुवन्तीत्यपूर्वोक्तिर्नोपसंहारः । अन्यगतं ज्ञानादिफलं देवाः प्राप्नुवन्ति । देवगतं तु कथमित्यपेक्षायामुक्तं

देवा इति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देवा एव हि देवानां विशिष्टा विनियामकाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देवानां

अपकृष्टानाम् । अतस्तदीयज्ञानादिफलं तेषां भवतीति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मा त्विति

आविरिञ्चत इत्युक्तस्य विवरणम् ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ब्रह्मा त्वखिलदेवानां नराणा• च नियामकः । अतः सर्वगुणानेष प्राप्नोत्यधिकमन्यतः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देवादिग्रहणमुपलक्षणम् । अधिकमिति क्रियाविशेषणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवत्वन्यगतज्ञानादिफलप्राप्तिर्देवानाम् । तत्रापि तारतम्ये को हेतुरित्यत उक्तं

द्रव्येति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-द्रव्यस्वातन्त्र्यविज्ञानप्रयत्नैरधिकं फलम् ।देवानामन्यगं चापि तेषु हि ब्रह्मणोऽधिकम् ।बृहत्तन्त्रोदितं वाक्यं हरिणा फलनिर्णये ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्रव्याणीन्द्रियादीनि तेषु स्वातन्त्र्यं

द्रव्यस्वातन्त्र्यं विज्ञानप्रयत्नौ

धर्माद्युत्पादनिमित्ते । अधिकैरिति शेषः ।

च

शब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । मध्यमैर्द्रव्यस्वातन्त्र्यादिभिर्मध्यमम् । अल्पैरल्पमिति । तेष्वपि देवेषु निरवधिकद्रव्यस्वातन्त्र्यमत्त्वादिति

हि

शब्दार्थः । फलनिर्णय इति तत्रापि प्रकरणविशेषोक्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यस्वातन्त्र्याद्यतिशयात्फलातिशय इत्युक्तस्य व्याप्तिं दर्शयति

लोकेऽपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- लोकेऽप्येतादृशगुणैः फलाधिक्यं हि दृश्यते</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतादृशगुणैरि

त्यधिकैर्द्रव्यस्वातन्त्र्यादिभिः समुदितायां कृषौ, यस्याधिकं क्षेत्रादिद्रव्यस्वातन्त्र्यं, यस्य चाऽऽवापादौ ज्ञानप्रयत्नाधिक्यं तस्य

फलाधिक्यं दृश्यत

इत्यर्थः । एवं मध्यमाल्पयोरप्युदाहर्तव्यम् । अनेन स्वातन्त्र्यतारतम्येनेत्युक्तमुपपादितं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">८९सु०- प्रसङ्गात्पापादिफलं प्रेरकाणामसुराणां तारतम्येन भवतीत्याह

एवञ्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवञ्च कलिपूर्वाणामसुराणां महत्फलम् ।अशुभेषु सदैव स्यान्मिथ्याज्ञानादिकेषु हि ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">महाप्रेरकाणां महदित्यादीत्यर्थः ।

अशुभेषु

अशुभनिमित्तम् ।

हि

शब्देन स्वातन्त्र्यं हेतुमाह ।

एवमिति

देवदृष्टान्तम् ।

असुराणां चेति

सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- प्रागुक्तेऽर्थेऽत्र च प्रमाणान्तरमाह

शुभेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शुभाशुभफलं देवा असुराश्च समाप्नुयुः ।क्रमेणैव यथाशक्ति यथा ये ये प्रयोजकाः । प्रेरका अपि पापानां न देवाः पापमाप्नुयुः ।इति प्रकाशिकायां हि प्रोवाच हरिरञ्जसा ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथासङ्ख्येन शुभाशुभफलम् । यथाशक्तति क्रमेणैवेत्यत्र युक्तिः । तस्य विवरणं ये ये यथा प्रयोजकास्तथा तथेति । प्रेरका इत्यस्य पूर्ववच्छङ्कापरिहारश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू- ॐ आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ॐ ॐ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- एवं प्रपञ्चेन पूर्वपक्षमुक्तवा सिद्धान्तसूत्रतात्पर्यमागमवाक्येनाह

यद्यपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यप्येवं सुराणां च दैत्यानां च महत्फलम् ।शुभाशुभेभ्य एवं च कर्तुश्च स्याद्यथोदितम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमुक्तप्रकारेण

यद्यपि शुभाशुभेभ्यो

ज्ञानादिभ्यो

भवत्फलं सुराणां च दैत्यानां च

भवतीत्युपपादितम् । एवञ्च तथाऽपि

कर्तुः

देवदत्तादेरपि फलं स्यादेव । आगमेऽप्यस्यार्थस्य प्रकृतत्वाद्यद्यपीत्यादि युज्यते । एतदुक्तं भवति देवासुराणां शुभाशुभफलमित्येतावदभ्युपगम्यते । प्रमितत्वात् । तेषामेवेति तु न क्षम्यते । किन्तु कर्तुरपि भवतीति । कर्तुः फलाङ्गीकारे यदु किञ्चेमाः प्रजा इति सावधारणश्रुतिविरोध आत्रेयवचनविरोधश्च स्यादित्यत उक्तं

महदिति

। देवादीनां महत्फलं कर्तुस्त्वल्पम् । अल्पस्य चासत्त्वविवक्षा बहुलमुपलब्धेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुतः कर्तुः फलाङ्गीकार इत्यत आह

यथोदितमिति

। श्रुतिस्मृतिसद्भावादित्यर्थः । ताश्च भाष्यादावुदाहृता द्रष्टव्याः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- युक्तिमप्याह

तस्मादिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्मान्निरयमानुष्यस्वर्गमुक्तयुपभोगिनः । मानुषोत्तममारभ्य</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्तुः शुभाशुभफलसद्भावादेव मानुषोत्तममारभ्य देवपर्यन्ता दैत्यपर्यन्ताश्च निरयाद्युपभोगिन इति युज्यते नान्यथेत्यर्थः । उक्तस्यापवादमाह

देवास्त्विति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देवास्तु निरयं विना ।असुरास्तु विना मुक्तिं तमोऽन्धमपि चाप्नुयुः ।इति तत्त्वविवेकोक्तं स्वयं भगवतो वचः ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यफलोपभोगिनः ।

न केवलमसुराणां मुक्तयभावः किन्त्वन्धन्तमोऽपि चाप्नुयुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । मनुष्योत्तमास्तावन्निरयमानुष्यस्वर्गमुक्तः प्राप्नुवन्ति । देवाश्च मानुष्यस्वर्गमुक्तः । असुराश्च स्वर्गमानुष्यनिरयान्धतमसानि । न च निरयादीनि निर्निमित्तानि । न च स्वकृतपापादीनि विना निमित्तमस्ति । तस्मात्कर्तुरप्यस्ति शुभाशुभफलप्राप्तिरिति ज्ञायते । अन्यथा निरयाद्यभावप्रसङ्गात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न च वाच्यं सुरासुराणां कर्तृत्वप्रयुक्तफलाभावेऽपि प्रेरणनिमित्तफलसद्भावान्मुक्तयाद्युपपत्तिरिति । देवानां मानुष्यप्राप्तेरयोगात् । दैत्यानां स्वर्गादिप्राप्तेरनुपपत्तेः । सर्वथा मनुष्याणां निरयादिप्राप्तेरसम्भवादिति । तदिदमुक्तं

मानुषोत्तममारभ्येति,

मनुष्योत्तमानामादित्वोक्तया, निरयाद्यनेकफलोक्तया च । वचोऽस्तीति शेषः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति फलश्रुत्यधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S04_A004">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S04_A004"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S04_A004
| id = AV_C03_S04_A004_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनाविष्काराधिकरणम् ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-।।ॐ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॐ ।।

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- ज्ञानदानं किमाविष्कारेण कार्यमुतानाविष्कारेणेति संशये पूर्ववदत्रापि पूर्वपक्षमत्यन्तहेयत्वाभावात् प्रपञ्चेनाह

ज्ञानदा अपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ज्ञानदा अपि चाचार्या विशेषात् फलमाप्नुयुः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं शिष्याः किन्तु

ज्ञानदा आचार्या अपि ज्ञानफलमाप्नुयुः ।

तच्च

विशेषात्

शिष्यादप्यतिशयेन । आचार्या इत्यनेनैव सिद्धे ज्ञानदा इति वचनं ज्ञानदानेति ज्ञापनार्थम् । चशब्दः परमाचार्यादिसङ्ग्रहः । कुत एतदित्यत आह

मुक्ताविति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मुक्तावष्टगुणं शिष्याद्गुरुराप्नोति शोभनम् ।तद्गुरुर्द्विगुणं तस्मात्सार्धं तावत्ततोऽपरे । देवाः सहस्रगुणितं क्रमात् तस्माद्यथोत्तरम् ।ब्रह्मा महौघगुणितमेवं फलविनिर्णयः ।इत्याह भगवांश्छास्त्रे गुरुवृत्ताभिधे स्वयम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">शिष्यात्,

शिष्यस्य यच्छ्रवणफलं ततोऽष्टगुणं गुरुर्ज्ञानदानेनाप्नोति ।

तद्गुरुः

गुरोर्गुरुः

तस्मात्

गुरुफलाद्

द्विगुणं

फलमाप्नोति । सन्तानकारणत्वात् । ततः परमगुरोरपरे गुरवः स्वशिष्यफलापेक्षया

सार्धं तावत्

अध्यर्धं फलमाप्नुवन्ति । यथोत्तरं तस्मात्क्रमादित्यध्यर्धप्राप्तिक्रमात् देवाज्ञानप्रवर्तकत्वात् सहस्रगुणितम् । यथोत्तरं तस्मात् क्रमादिति ब्रह्मा महौघगुणितमित्यनेनापि सम्बध्यते । सहस्रमहौघशब्दावुपलक्षणार्थौ । परम्पराया अनियतत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आगमसिद्धेऽत्रार्थे युक्तिरप्यस्तीत्याह

युक्तं च तदिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-युक्तं च तत्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिग्रहीतुः शिष्यस्य ज्ञानफलादप्याचार्यस्य ज्ञानदानफलमधिकमित्येतद्युक्तिसिद्धं च । तां युक्तिं सूचयति

नेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न गोदाता गोमात्रफलमाप्नुयात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिग्रहीतुर्हि गोमात्रफलम् ।

गोदाता न गोमात्रफलवान्

भवति । किन्तु महाफलं स्वर्गादिकं च प्राप्नोति । यथैतत्तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । अयमत्र प्रयोगः । ज्ञानदाता दत्तवस्तुफलादप्यधिकदानफलवान् पुरुषार्थहेतुवस्तुदातृत्वात् गोदातृवदिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानफलादप्याचार्यस्य ज्ञानदानफलमधिकमित्यत्र भगवद्गीतासंवादमाह

य इममिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः । न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतमो भुवि ।।इत्याह भगवान्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अध्येष्यत

इत्युत्तरवाक्यमत्र पठनीयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत एवं ज्ञानदानं तत्सम्प्रदायप्रवर्तनं च महाफलम् । अतो बहूनां ग्रहणायाविष्कारेण ज्ञानदानं कार्यमिति प्राप्ते सिद्धान्तमाह

एवमपीति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवमपि</div>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्यं ज्ञानदानमुक्तप्रकारेण महाफलम् । तथाऽपि नाविष्कारेण कार्यं कुत इत्यत आह

पात्रमिति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पात्रमपेक्ष्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">दानफलेनेति शेषः । पात्रे क्रियमाणं खलु दानं फलायालम् । नापात्रे । प्रत्युत प्रत्यवायस्यैव हेतुः । आविष्कारेज्ञानदाने चायोग्यानामपि तत्प्राप्तिर्भवति । सा च प्रतिषिद्धेति भावः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनाविष्काराधिकरणम् ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S04_A004_B7">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C03_S04_A004_B7"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S04_A004_B7
| id = AV_C03_S04_A004_B7_Nyayasudha
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। ऐहिकाधिकरणमुक्तिफलाधिकरणे ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०- अधिकरणद्वयस्य तात्पर्यं सङ्क्षेपेणाह

एवमेवेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवमेवाविरोधेन प्रारब्धस्यैव कर्मणः ।ज्ञानं दृष्टफलं प्रोक्तं मुक्तिश्चैवेह लभ्यते ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रारब्धस्य कर्मणोऽविरोधेनैव

ज्ञानं दृष्टफलं प्रोक्त

मिति प्रथमाधिकरणतात्पर्यम् । दृष्टं च तत्फलं चेति दृष्टफलम् । श्रवणादिसम्पूर्त्यनन्तरमेव ज्ञानमुत्पद्यते । यदि प्रारब्धकर्मप्रतिबन्धकं नास्ति । तस्मिंस्तु सति तदवसान इति । एवमेव

मुक्तिश्चैवेह लभ्यत

इति द्वितीयस्य । यस्मिन् देहे ज्ञानमुत्पन्नं तत्पातानन्तरमेव मुक्तिर्लभ्यते प्रारब्धकर्मप्रतिब(न्धाभावे)न्धकाभावे । तद्भावे तु तदवसान इति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०- इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य पगा ुणजयतीर्थाख्ययतिना । कृतायां टीकायांविषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयाध्यायेऽस्मिश्चरमचरणः पर्यवसितः ।। ३४ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति तृतीयाध्यायः ।।</p>
}}
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C2|← अध्यायः 2]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C4|अध्यायः 4 →]]</div>
</div>

[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Anuvyakhyana]]